Diskriminimi
Botuar për herë të parë të martën, më 14 prill 2026
Burimi:https://plato.stanford.edu/entries/discrimination/
Diskriminimi kundër, për shembull, grave, pakicave racore ose fetare, personave LGBTQ2S+, fëmijëve, të moshuarve, ose personave me aftësi të kufizuara fizike apo mendore përgjithësisht konsiderohet si një e keqe e rëndë morale. Ai ndodhet gjithashtu në epiqendrën e disa prej polemikave politike dhe ligjore më shpërthyese të shekullit të kaluar. E megjithatë, reflektimi filozofik mbi këtë temë është i një date relativisht të vonë. Moreau shkroi në vitin 2010 se „pak filozofë kanë shkruar mbi këtë temë“ (Moreau 2010, 124). Në vitin 2015, Lippert-Rasmussen e përshkroi diskriminimin si „një çështje intriguese, por të nëneksploruar në etikë dhe filozofi politike“ (Lippert-Rasmussen, 2015). Po atë vit, Eidelson shkroi gjithashtu se „[m]eqenëse ideja e diskriminimit të padrejtë pritet të kryejë aq shumë punë normative në jetën tonë shoqërore dhe politike, përbën njëfarë turpi filozofik fakti që është bërë kaq pak për ta eksploruar apo shpjeguar atë“ (Eidelson 2015).
Gjatë dekadës së fundit, megjithatë, filozofia e diskriminimit është pjekur konsiderueshëm, deri në masën sa kanë lindur madje pikëpamje metodologjike të rendit të dytë mbi mënyrën se si duhet teorizuar rreth tij. Në nivelin e rendit të parë, është bërë e mundur të flitet për këtë fushë sikur ka një pjesë të përgjithshme dhe një pjesë të posaçme. E para trajton pyetjet qendrore rreth asaj se çfarë e bën një gjë „diskriminuese“ dhe pikëpamjet mbi atë se çfarë e bën diskriminimin moralisht të gabuar. E dyta ka të bëjë me tema specifike mbi të cilat zbatohen pikëpamjet e pjesës së parë ose në kontekstin e të cilave ato pikëpamje testohen dhe rafinohen. Secila prej këtyre çështjeve do të diskutohet më poshtë.
- Metoda
- Përkufizimi i „diskriminimit“
- 2.1 Një përkufizim gjenerik: Disavantazh për shkak të një tipari
- 2.2 Disavantazhi
- 2.3 Për shkak të
- 2.4 Një tipar
- 2.5 A është „diskriminimi“ një koncept i moralizuar?
- Çfarë e bën diskriminimin moralisht të gabuar?
- 3.1 Dëmi
- 3.2 Mosrespektimi
- 3.3 Kuptimi shoqëror
- 3.4 Pluralizmi
- Diskriminimi i tërthortë
- Bibliografia
- Mjetet akademike
- Burime të tjera në internet
- Zëra të ndërlidhur
1. Metoda
Ky zë përqendrohet në filozofinë morale të diskriminimit si një degë e etikës normative ose teorisë politike. Kjo fushë e kërkimit filozofik ndërthuret me studimet juridike, meqenëse koncepti i diskriminimit shfaqet dukshëm në sistemet ligjore anembanë botës. Por ajo dallohet nga filozofia e së drejtës antidiskriminuese, një degë e jurisprudencës normative që synon të ndriçojë justifikimet për praktikat ligjore të antidiskriminimit ose të identifikojë mundësi për reforma ligjore. Të dhënat kundrejt të cilave testohet një teori morale e diskriminimit janë intuitat e zakonshme morale rreth diskriminimit. Të dhënat kundrejt të cilave testohet një teori e së drejtës antidiskriminuese janë normat ligjore. Për shembull, Khaitan ka zhvilluar një shpjegim të qëllimit të ligjit antidiskriminues që synon të justifikojë veçoritë kryesore të ligjit përgjatë juridiksioneve të Komonuelthit. Khaitan pohon se thelbi i përgjithshëm sistemik i ligjit është zvogëlimi i hendeqeve të avantazhit midis grupeve shoqërore për të rritur lirinë dhe mirëqenien e anëtarëve të tyre. Ligji e arrin këtë qëllim duke vendosur detyra mosdiskriminimi mbi entitete të caktuara, si shteti dhe personat privatë, me kusht që interesat e këtyre entiteteve të mos rëndohen tej mase nga kjo (Khaitan 2015).
Ndërveprimi midis filozofisë morale të diskriminimit dhe filozofisë së së drejtës antidiskriminuese përbën një çështje për diskutim. Ndonjëherë pretendohet se intuitat tona të zakonshme morale rreth etikës së antidiskriminimit janë ndikuar thellësisht nga struktura dhe zhvillimi historik i ligjit (Sangiuliano 2022, 1132–1133; shih gjithashtu Dinur 2022a). Ky pretendim mund të nënkuptojë se teoritë rreth asaj se çfarë është diskriminimi dhe çfarë e bën atë të gabuar mund si të kërkojnë udhëzime nga, ashtu edhe, nga ana tjetër, të ofrojnë njohuri mbi qëllimet e ligjit antidiskriminues. Nga ana tjetër, ndonjëherë pretendohet se ka divergjenca domethënëse midis konceptimeve „laike“ dhe „ligjore“ të diskriminimit (Khaitan 2015, 1–7; shih gjithashtu Shin 2013, 169–170). Ky pretendim mund të nënkuptojë se qëllimi i ligjit antidiskriminues nuk është të pasqyrojë moralin laik të diskriminimit, por të funksionojë si një instrument për parandalimin e dëmit ose ndjekjen e qëllimeve të tjera të politikave publike. Nëse është kështu, filozofia morale e diskriminimit ka më pak relevancë për filozofinë e së drejtës antidiskriminuese (Sangiuliano 2023b). Prandaj është e dobishme të mbahet një dallim midis fushave dhe që filozofët të qartësojnë supozimet e tyre se cilës fushë synojnë t’i japin ndihmesë shkrimet e tyre.
Duke lënë ligjin mënjanë, metodat empirike të psikologjisë dhe filozofisë eksperimentale mund të ndriçojnë të dhënat kundrejt të cilave testohet një teori morale e diskriminimit. Këto metoda janë përdorur për të hetuar konceptet e zakonshme (folk concepts) të „diskriminimit“ dhe intuitat e thjeshta morale mbi gabueshmërinë e diskriminimit (Albertson et al. 2023; Lippert-Rasmussen et al. 2024; Bruun Nørregaard 2026; Willemsen et al. në botim).
2. Përkufizimi i „diskriminimit“
Pjesa e përgjithshme e filozofisë morale të diskriminimit përfshin analizën konceptuale të kushteve të domosdoshme dhe të mjaftueshme për t’iu referuar siç duhet një gjëje si „diskriminuese“. Shqyrtoni rastin vijues:
Largimi nga puna (Termination): A punëson B-në, një grua, dhe për shkak të mospëlqimit ndaj grave, A e pushon B-në nga puna.
Një përkufizim i „diskriminimit“ duhet të shpjegojë se cilat kushte plotësohen që veprimi i A-së të përshkruhet saktësisht si „diskriminues“ ndaj B-së.
2.1 Një përkufizim gjenerik: Disavantazh për shkak të një tipari
Sipas një përkufizimi gjenerik, një gjë është „diskriminuese“ ndaj një viktime nëse dhe vetëm nëse ajo:
- e disavantazhon viktimën
- për shkak të
- ndonjë tipari që viktima zotëron.
Me një fjalë, diskriminimi ndaj një viktime ndodh kur fakti që viktima ka një veti të caktuar mbahet kundër saj. Te rasti Largimi nga puna, A mban qenien grua të B-së kundër saj. Më saktësisht, veprimi i A-së është diskriminues ndaj B-së meqenëse ai: (i) ndërpret punësimin e B-së, (ii) bazuar në mospëlqimin e A-së ndaj grave, dhe (iii) B është një grua.
Ky përkufizim gjenerik ofron vetëm një skelet kornize për përkufizimin e „diskriminimit“. Filozofët nuk pajtohen rreth asaj se si të plotësohen më mirë komponentët e tij. Zbërthime të ndryshme sjellin implikime të ndryshme për vlerësimet normative të së keqes së diskriminimit.
Te Largimi nga puna, gjëja që është „diskriminuese“ — pushimi i B-së nga puna prej A-së — është një veprim. Ai mund të jetë paraprirë nga një vendim në mendjen e A-së për të pushuar B-në dhe ka konsistuar, ta zëmë, në dorëzimin e njoftimit të shkarkimit ose shqiptimin e një akti të të folurit që sjell ndërprerjen e punës. Ky qartësim zbulon larminë e gjërave përveç veprimeve që mund të jenë „diskriminuese“. Supozoni se A vendosi të pushonte B-në dhe kishte për qëllim të vepronte sipas kësaj, por nga pakujdesia harroi t’i dorëzonte B-së njoftimin e shkarkimit. Mund të thuhet se A kishte një mendim ose prirje karakteri diskriminuese (Hellman 2021; Beeghly 2025, 63–64). Për më tepër, A mund të ketë arritur te një vendim, jo nga ndonjë mospëlqim ndaj B-së veçanërisht, por nga mospëlqimi për gratë në përgjithësi, i tillë që ai ndjek një politikë, rregull, apo praktikë për t’i pushuar gjithmonë punonjëset femra nga puna. Nëse është kështu, politika e A-së është diskriminuese. Ajo politikë mund të shprehet publikisht me gojë ose me shkrim. Kjo shprehje mund të vendosë në fuqi një politikë diskriminuese (McGowan 2019, 168–180). Por madje edhe shprehja që nuk shpreh një politikë sipas së cilës A vepron, siç është një sharje apo fyerje seksiste që A mund të lëshojë ndaj B-së gjatë punësimit, mund të kualifikohet si diskriminuese.
2.2 Disavantazhi
Çfarë lloj trajtimi disavantazhues i një viktime kontribuon në bërjen e trajtimit diskriminues?
Diskriminimi zakonisht mendohet se përfshin njëfarë krahasimi. Supozoni se, te Largimi nga puna, A pushon gjithmonë nga puna punonjëset gra, por jo punonjësit burra. A i trajton gratë më keq në mënyrë ndërpersonale në krahasim me burrat (Lippert-Rasmussen 2013, 16–17; Ishida 2021, 488). Supozoni, megjithatë, se vendi i punës ka vetëm punonjëse gra. Nëse A e pushon B-në sepse B është grua, pushimi nga puna duket ende diskriminues. Kjo mund të ndodhë sepse nocioni përkatës i disavantazhit është intrapersonal dhe kundërfaktik, e jo ndërpersonal (Gardner 2018, 57). A e bën B-në të jetë më keq në raport me një botë ku B nuk është grua, por burrë. Megjithatë, krahasimi ndërpersonal është i vështirë të shmanget, meqenëse madje edhe sipas kësaj pikëpamjeje, aty ku ka si punonjës burra ashtu edhe gra, nëse A e pushon B-në sepse B është grua, por A nuk pushon kurrë burra, krahasimi ndërpersonal se si A i trajton gratë në raport me burrat mund të funksionojë përsëri si provë se si A do ta kishte trajtuar B-në nëse, kundërfaktikisht, B do të ishte burrë (Berndt Rasmussen 2019, 880–881).
Supozoni se pas shkarkimit nga puna, B gjen një punë me pagë më të mirë sesa puna e saj te A. Duket se veprimi i A-së ishte me përfitim, e megjithatë mbetet diskriminues. Për t’i dhënë kuptim kësaj, ne mund të dallojmë disavantazhin global nga ai lokal (Lippert-Rasmussen 2013, 61). B u disavantazhua lokalisht në atë që një aspekt i mirëqenies së saj, pasja e një vendi pune duke punuar për A-në, u cënua, edhe nëse ajo nuk u disavantazhua globalisht, meqenëse mirëqenia e saj e përgjithshme u rrit si pasojë e veprimit të A-së. Sipas kësaj pikëpamjeje, përbërësi „disavantazh“ i diskriminimit i referohet disavantazhit lokal.
Veprimi i A-së te Largimi nga puna e disavantazhon B-në në sferën tregtare të punësimit. Sfera të tjera tregtare në të cilat trajtimi disavantazhues mund të kontribuojë në diskriminim përfshijnë strehimin ose ofrimin e mallrave dhe shërbimeve në treg (Zwolinski 2006). Megjithatë, një autor mund ta disavantazhojë një viktimë në një sferë më intime (Liu 2015). Një prind mund të mos e ftojë fëmijën në një mbledhje familjare sepse fëmija është homoseksual. Ne mund ta konsiderojmë këtë disavantazh si pjesë të asaj që e bën mosftesën diskriminuese. Në mënyrë të ngjashme, zakonisht mendojmë për disavantazhin si diçka që ndodh vetëm kundër palës teorikisht më të dobët brenda një sfere tregtare, siç është një punonjës ose klient. Por në parim një palë më e dobët mund të disavantazhojë homologun e saj teorikisht më të fortë. Një klient mund të refuzojë të blejë mallra nga një pronar dyqani i një feje të caktuar. Ky disavantazh mund të kontribuojë në shfaqjen e diskriminimit kundër palës tjetër (Blake 2006).
Përbërësi „disavantazh“ ndan diskriminimin disavantazhues kundër një viktime nga diskriminimi përfitues në favor të një përfituesi, i cili nganjëherë quhet diskriminim „pozitiv“ ose „i anasjelltë“ (Wodak në botim). Megjithatë, është argumentuar se nuk është e domosdoshme të disavantazhohet një viktimë me qëllim që të diskriminohet kundër saj. Për shembull, mund të jetë e mundur të ushqehet një besim diskriminues për një person pa vepruar kurrë mbi të (Horta 2015, 280–281). Ka gjithashtu raste të „diskriminimit paternalist“ kundër viktimave, ku një autor i jep një përfitim një viktime për shkak të një tipari pa pëlqimin e viktimës. Një shembull është ndalimi i grave nga kryerja e asaj që perceptohet si një punë e rrezikshme.
Një kundërpërgjigje e mundshme është se, me gjithë dukjen, ekziston një formë e pavërejtur disavantazhi në lojë në rastet e pretenduara të diskriminimit jodizavantazhues kundër një viktime. Mbajtja e një besimi diskriminues rreth një personi e prir dikë drejt veprimit në një mënyrë që është disavantazhuese për personin, duke i imponuar kësisoj një rrezik disavantazhi që vetë përbën një disavantazh. Viktimat e diskriminimit paternalist mund të mos jenë globalisht të disavantazhuara, por ato pësojnë sërish një disavantazh lokal në formën e një goditjeje ndaj interesit për të ruajtur autoritetin mbi çështjet që lidhen me veten (Statman 2021, 319–320; Flinch Midtgaard dhe Lyngby Pedersen 2025, 240).
2.3 Për shkak të
Meqenëse diskriminimi është mbajtja e një tipari kundër një viktime, ai përfshin njëfarë lidhjeje midis tiparit dhe disavantazhit. Kur është disavantazhi „për shkak të“ tiparit të një viktime?
Sipas një qasjeje motivuese, lidhja e kërkuar ekziston kur një autor ushqen një gjendje mendore përmbajtja propozicionale e së cilës përfshin një përfaqësim se viktima zotëron një veti të caktuar dhe, për më tepër, kjo përmbajtje bën pjesë mes grupit të arsyeve motivuese të autorit për disavantazhimin e viktimës, një konsideratë që autori e llogarit në favor të disavantazhit. Sipas kësaj qasjeje, Largimi nga puna është një rast diskriminimi meqenëse përfaqësimi nga A i B-së si grua është pjesë e asaj që e motivoi A-në ta pushonte B-në nga puna.
Disa vëzhgime janë me vend këtu:
Së pari, që përfaqësimi që i vesh një tipar viktimës të formojë pjesë të arsyeve motivuese të autorit për disavantazhimin e viktimës, nuk është e nevojshme që ai të përbëjë arsyen e vetme apo dominuese ose të luajë ndonjë rol të paracaktuar në procesin e arsyetimit të autorit. Te Largimi nga puna, nëse motivimi i A-së për shkarkimin e B-së është se B është një grua e një moshe të caktuar, dhe A arsyeton se gratë e moshës së B-së kanë gjasa të mungojnë nga puna pas një shtatzënie në mënyrë të tillë që arsyeja dominuese e A-së është mbajtja e vazhdueshme e një stafi të plotë në punë, A përsëri kryen diskriminim gjinor (Eidelson 2015, 21).
Së dyti, besimi i një autori rreth përfaqësimit veshës mund të jetë i rremë. Kështu, A kryen diskriminim gjinor ndaj B-së duke e marrë besimin se B është grua si një arsye për ndërprerjen e punës madje edhe nëse B në fakt nuk është grua (Lippert-Rasmussen 2013, 20).
Së treti, është e mundur që përfaqësimi dhe besimi shoqërues të shtrihen disi përtej veshjes së drejtpërdrejtë të tiparit te viktima dhe në vend të kësaj ta lidhin tiparin me viktimën në mënyrë më të ndërmjetësuar. Për shembull, një punëdhënës kryen diskriminim racor duke pushuar nga puna një punonjës të bardhë ndërsa motivohet nga një besim i vërtetë se punonjësi është i martuar me një person me ngjyrë (Jonker 2019; Singh dhe Wodak 2024).
Së katërti, besimi që mbështet arsyen motivuese të një autori duhet të ketë vetëm përmbajtje përshkruese që përfaqëson se viktima ka tiparin përkatës. Ai nuk ka nevojë të përfshijë përmbajtje vlerësuese me kuptimin se, ta zëmë, njerëzit me atë tipar janë moralisht inferiorë ose meritojnë trajtim disavantazhues. Mospëlqimi i A-së për gratë te Largimi nga puna mund të përkojë me një besim në inferioritetin moral të grave. Kjo mund ta bëjë pushimin nga puna moralisht të gabuar. Por A do të diskriminonte ndaj B-së madje edhe nëse A do të besonte se gratë kanë status moral më të lartë se njerëzit e tjerë.
Qasja motivuese has vështirësi në akomodimin e rasteve të njëanshmërisë së nënkuptuar (implicit bias). Në këto raste, përfaqësimi i viktimës sikur ka një tipar të caktuar nuk është pjesë e arsyeve motivuese të autorit për disavantazhimin e viktimës. Në vend që të ndikojë me vetëdije proceset kognitive, përfaqësimi funksionon duke gjeneruar një përgjigje refleksive në një mënyrë që vepron nën vetëdijen apo kontrollin fenomenologjik të dikujt, duke mos hyrë kurrë në aftësitë e reflektimit racional, madje edhe nëse njeriu shprehimisht e mohon këtë përgjigje (Lippert-Rasmussen 2025, 49–50). E megjithatë te Largimi nga puna A duket se kryen diskriminim gjinor ndaj B-së madje edhe nëse A ka një njëanshmëri të nënkuptuar dhe jo eksplicite ndaj grave.
Mund të përgjigjet se, me gjithë veçoritë e pazakonta kognitive të njëanshmërive të nënkuptuara, përfaqësimet veshëse të tipareve mund të funksionojnë përsëri heshtazi si arsye motivuese (Eidelson 2015, 22). Kjo përgjigje e klasifikon diskriminimin e vetëdijshëm dhe atë të pavetëdijshëm thelbësisht si të njëjtin lloj veprimi, përkatësisht disavantazhimin e një viktime për arsyen motivuese se viktima ka njëfarë tipari. Kjo mund të cenojë intuitën se ato kërkojnë vlerësime të dallueshme morale. Për shembull, autorët duken të jenë më shumë moralisht përgjegjës për diskriminimin e vetëdijshëm sesa për atë të pavetëdijshëm (Berndt Rasmussen 2020, 733).
Një mënyrë tjetër për të trajtuar diskriminimin e pavetëdijshëm është përqafimi i një pikëpamjeje shpjeguese, e cila pohon se një autor e disavantazhon një viktimë „për shkak të“ një tipari, jo kur zotërimi i tiparit është mes arsyeve të tij motivuese, por kur pasja e tiparit nga ana e viktimës shpjegon shkakësisht pse viktima u disavantazhua nga autori (Shin 2010, 86–88). Kjo pikëpamje e zhvendos theksin nga gjendjet mendore te mënyra se si fakte të caktuara rreth botës së pavarur nga mendja shpjegojnë shkakësisht fakte të tjera. Te Largimi nga puna, fakti që B është grua shpjegon shkakësisht faktin që A e disavantazhoi atë. Ky shpjegim thjesht qëllon të kalojë përmes përfaqësimeve mendore të A-së rreth B-së. Dhe ai mund ta bëjë këtë madje edhe nëse është përfaqësimi nënndërgjegjës i A-së rreth B-së ai që shpjegon shkakësisht pse B u disavantazhua nga A.
Një mënyrë standarde e gjurmimit të një marrëdhënieje shkakore midis tiparit të një viktime dhe disavantazhit që ajo përjeton është zbatimi i një testi të varësisë kundërfaktike „po të mos ishte për“ (but for test). Ky test na udhëzon të shqyrtojmë një botë të mundshme të afërt, ku çdo gjë është e njëjtë me botën aktuale përveçse viktima nuk ka tiparin në fjalë, dhe të pyesim nëse viktima nuk do të ishte disavantazhuar në atë botë. Po të mos ishte për qenien e B-së grua te Largimi nga puna, a do të ishte pushuar B nga puna? Nëse jo, atëherë qenia grua e B-së shpjegon pushimin nga puna, dhe pushimi nga puna ishte për shkak të qenies grua të B-së.
Megjithatë, kjo qasje ndesh në vështirësi të njohura me të cilat përballen shpjegimet kundërfaktike të shkakësisë në përgjithësi, përfshirë, për shembull, problemet e mbipërcaktimit (overdetermination). Nëse A e pushon B-në sepse B është grua, por B do të ishte pushuar gjithsesi nga puna nga një menaxher më i lartë sepse B i zbuloi sekrete tregtare një konkurrenti, dhe secili prej këtyre fakteve mjafton për pushimin nga puna, atëherë nuk është rasti se po të mos ishte për qenien grua të B-së ajo nuk do të ishte pushuar. E megjithatë A kryen sërish intuitivisht diskriminim gjinor ndaj B-së.
Hu paraqet një sfidë të qarkullimit të mundshëm (circularity) për qasjen e varësisë kundërfaktike (Hu 2025). Testi „po të mos ishte për“ kërkon prej nesh të konceptojmë një gjendje kundërfaktike duke mbajtur konstante çdo gjë rreth viktimës përveç tiparit për shkak të të cilit ajo supozohet se diskriminohet. Megjithatë, ne duhet të zgjedhim nëse do të mbajmë konstantë faktorë që lidhen ngushtë me tiparin në fjalë. Supozoni se Largimi nga puna është një rast i ngacmimit seksual në vendin e punës, ku A e pushon B-në sepse B refuzon ngacmimet seksuale të A-së. Sipas testit „po të mos ishte për“, nëse ndërprerja e punës varet kundërfaktikisht nga seksi i B-së varet nga pyetja nëse B nuk do të ishte pushuar nga puna sikur të mos kishte qenë femër. Por ne duhet të zgjedhim gjithashtu nëse do të mbajmë konstant orientimin seksual të A-së. Nëse konceptojmë një botë ku B është mashkull, por A tërhiqet sërish seksualisht nga B, me sa duket B do të ishte pushuar përsëri nga puna për shkak të rezistencës ndaj ngacmimeve seksuale të A-së, dhe pushimi nga puna nuk do të varej kundërfaktikisht nga seksi i B-së. Anasjelltas, nëse në botën kundërfaktike B është mashkull dhe nuk ka pushim nga puna meqenëse A nuk tërhiqet seksualisht nga B dhe nuk bën kurrë ngacmime seksuale, vetëm atëherë pushimi nga puna del si i shpjeguar shkakësisht nga seksi i B-së. Vështirësia është se nëse duhet ta mbajmë faktorin e lidhur me seksin të orientimit seksual të A-së konstant varet nga pyetja nëse të qenit i disavantazhuar për shkak të tërheqjes seksuale të një tjetri ndaj teje përbën të qenit i disavantazhuar për shkak të seksit tënd. Por qasja shpjeguese nuk mund ta marrë të mirëqenë këtë pyetje të fundit, meqenëse ajo supozohet të ofrojë pikërisht një shpjegim se kur pushimi i B-së nga puna është për shkak të seksit të saj.
Për më tepër, nëse disavantazhi është për shkak të zotërimit të një tipari nga viktima kur tipari shpjegon shkakësisht disavantazhin, mund të detyrohemi të pranojmë, në mënyrë kundërintuitive, se disavantazhi shpjegohet gjithashtu shkakësisht nga çfarëdo që shpjegon shkakësisht zotërimin e tiparit nga viktima (Eidelson 2015, 19). Supozoni se një pronar refuzon t’ia japë me qira një apartament një qiramarrësi potencial për shkak të mospëlqimit të fesë së qiramarrësit. Meqenëse besimi i qiramarrësit shpjegon disavantazhin, shpjegimi shkakor parashikon se pronari kryen diskriminim fetar. Por supozoni më tej se qiramarrësi e fitoi besimin e tij nga mësimi prej prindërve të tij, të cilët ua mësuan atë fëmijëve pasi prindërit e tyre ua mësuan atyre. Tani duket se mësimet e prindërve dhe gjyshërve të qiramarrësit shpjegojnë shkakësisht zotërimin e besimit të tij. Por do të dukej e çuditshme të përshkruhej refuzimi diskriminues i pronarit si një refuzim për shkak të këtyre mësimeve.
Fakti nëse ne e mbështesim qasjen shpjeguese ka implikime të rëndësishme për pyetjen nëse përkufizimi gjenerik i diskriminimit kap raste të diskriminimit të tërthortë apo vetëm raste të diskriminimit të drejtpërdrejtë. Çështja e diskriminimit të tërthortë trajtohet thellësisht më vonë në këtë zë. Shkurtimisht, diskriminimi i tërthortë ndodh kur një autor nuk ka një përfaqësim mendor se viktima ka një tipar të caktuar, por kryen një veprim që ka si pasojë disavantazhimin e njerëzve që e kanë atë tipar më keq se njerëzit që nuk e kanë atë. Një shembull është një punëdhënës i cili, pa marrë parasysh kurrë racën e aplikantëve për punë, ndjek një rregull për punësimin vetëm të aplikantëve me një diplomë të shkollës së mesme nën kushte ku më pak njerëz me ngjyrë sesa njerëz të bardhë e kanë përfunduar shkollën e mesme. Nëse përbërësi „për shkak të“ interpretohet në terma të arsyeve motivuese, përkufizimi nuk e kap diskriminimin e tërthortë, autorëve të të cilit u mungon lloji i përfaqësimit të aftë për të themeluar një arsye motivuese për të disavantazhuar një viktimë. Por nëse „për shkak të“ interpretohet në kuptimin shkakor-shpjegues, përkufizimi mund ta kapë diskriminimin e tërthortë. Zotërimi i një tipari nga viktima shpjegon shkakësisht pse ajo disavantazhohet nga një veprim që disavantazhon një grup të përcaktuar nga ai tipar më keq se një grup që nuk përcaktohet kështu.
2.4 Një tipar
Ne zakonisht mendojmë për diskriminimin si diçka që ndodh kur disavantazhi vjen për shkak të një tipari paradigmë si raca, seksi, mosha, feja, orientimi seksual, aftësia e kufizuar e viktimës, e kështu me radhë. Por nëse disavantazhi vjen për shkak të çfarëdo tipari, pa kufizim te tiparet paradigmë, a llogaritet ai ende si diskriminim?
Sipas një pikëpamjeje të pakufizuar, diskriminimi mund të ndodhë nëse çfarëdo tipari mbahet kundër një viktime, sado i rastësishëm apo idiosinkratik qoftë ai. Ne mund të flasim, sipas kësaj pikëpamjeje, për diskriminim kundër njerëzve „nga Omaha që dolën mirë në sport në shkollë të mesme dhe jetojnë në një qark emri i të cilit përmban të paktën një ‘s’“ (Lippert-Rasmussen 2013, 30); njerëzve „të lindur në spitale rozë në krahasim me spitalet e lyer me ndonjë ngjyrë tjetër“ (Arneson 2006, 794); ose njerëzve me më pak se dy rrokje në emrin e tyre ose një shumë numerike çifte numrash në vitin e tyre të lindjes (Thomsen 2013, 124).
Për të mbrojtur këtë pikëpamje, njeriu mund të kombinojë dy mendime: (i) disavantazhi për shkak të një tipari është „diskriminues“ sa herë që tipari është i parëndësishëm, iracional, ose arbitrar në raport me ndonjë qëllim që autori synon kur disavantazhon viktimën, dhe (ii) në varësi të kontekstit, çfarëdo tipari mund të jetë arbitrar në këtë kuptim (Halldenius 2005, 457; Pinto 2021). Supozoni se qëllimi i një pronari restoranti është të nxjerrë fitim dhe se për të arritur këtë qëllim është racionale të pranohen të gjithë klientët me aftësi paguese. Raca e një klienti është e parëndësishme në raport me këtë qëllim. Por shenja e tyre e horoskopit, ta zëmë, duket po aq e parëndësishme. Nëse pronari refuzon shërbimin sepse klienti është Akrep, kjo llogaritet si „diskriminuese“ sipas pikëpamjes së pakufizuar.
Megjithatë, ka veprime që përfshijnë disavantazh për shkak të një tipari të parëndësishëm në kontekst të cilat nuk karakterizohen më së miri si „diskriminuese“. Një shembull është nepotizmi, kur një punëdhënës refuzon të punësojë një person që nuk është i afërm gjaku. Të mos qenit i afërm gjaku është arbitrare në raport me qëllimin e punësimit të personave të kualifikuar për punën. Por disavantazhi për shkak të këtij tipari dallohet nga diskriminimi (Lippert-Rasmussen 2013, 23). Shqyrtoni gjithashtu një punëdhënës që vendos se cilin aplikant për punë të punësojë duke hedhur një monedhë. Është arbitrare se si bie monedha për një aplikant të caktuar. Por sërish, disavantazhi për shkak të këtij tipari dallohet nga diskriminimi (Arneson 2006, 784). Anasjelltas, një veprim mund ta disavantazhojë një viktimë për shkak të një tipari që është racional në raport me qëllimet e autorit, por të mbetet sërish „diskriminues“. Një pronar restoranti, me synim fitimin, mund të kuptojë se do të humbiste klientë nëse do të punësonte punonjës të një race të caktuar, duke pasur parasysh preferencat raciste të klientëve të tij. Atëherë raca bëhet relevante për qëllimet e pronarit, por prapëseprapë duket diskriminuese të refuzohet punësimi i një personi për shkak të racës (Wisniewska 2024).
Në vend të mbrojtjes së pikëpamjes së pakufizuar duke lidhur parëndësinë e një tipari me ndonjë qëllim kontekstual të një autori të supozuar të diskriminimit, dikush mund ta ngushtojë këtë pikëpamje duke pretenduar se një tipar themelon diskriminim vetëm në rast se është thelbësisht ose universalisht arbitrar, pavarësisht kontekstit. Një pikëpamje është se një tipar është thelbësisht arbitrar nëse është i pandryshueshëm (immutable), në atë që një person nuk mund të mbahet përgjegjës për fitimin e tij vullnetarisht ose nuk mund të zgjedhë vullnetarisht të mos e ketë atë. Sigurisht, tiparet paradigmë, si raca apo mosha, janë të pandryshueshme, kështu që disavantazhi për shkak të tyre është diskriminues sipas kësaj pikëpamjeje. Megjithatë, duket e mundur që disavantazhi për shkak të tipareve që zakonisht i nënshtrohen kontrollit ose zgjedhjes sonë, si bindjet tona fetare ose statusi martesor, të jetë „diskriminues“ (Thomsen 2013, 133–134, 136).
Disa pikëpamje rreth tipareve e ngushtojnë pikëpamjen e pakufizuar duke u thirrur, jo në veçoritë e brendshme të tipareve apo faktet kontekstuale rreth qëllimeve të dikujt, por në kontekstin rrethues shoqëror. Një pikëpamje e tillë pohon se një tipar duhet të jetë i spikatur shoqërisht (socially salient) (Lippert-Rasmussen 2013, 30). Një tipar është i spikatur shoqërisht nëse njerëzit ndërveprojnë vazhdimisht me njëri-tjetrin në një mënyrë që ndikohet nga zotërimi i tiparit si pjesë e një modeli të përhapur përmes shumë sferave të ndryshme të jetës shoqërore. Tiparet paradigmë të racës, gjinisë, apo fesë kanë formësuar prej kohësh një gamë të gjerë ndërveprimesh shoqërore, përfshirë në punësim, treg, pranime në universitete, policim, imigracion dhe kandidim për poste politike. Por ngjyra e syve apo e flokëve të dikujt, shenja e horoskopit, apo tipare të tjera të rastësishme nuk e kanë bërë këtë. Nëse këto të fundit qeverisin ndërveprimet ndërpersonale, ato e bëjnë këtë vetëm herë pas here dhe në mënyrë idiosinkratike, pa përbërë pjesë të modeleve më të gjera, dhe vetëm brenda kufijve të llojeve specifike të ndërveprimeve pa u derdhur në të tjerat.
Një pikëpamje tjetër e tipareve që gjithashtu thërret kontekstin shoqëror është pikëpamja e disavantazhit të grupit. Sipas kësaj pikëpamjeje, diskriminimi kufizohet në tipare që karakterizojnë grupe shoqërore të cilat i nënshtrohen disavantazhit historik, që janë mes më të dëmtuarve në modelet shoqërore të pabarazisë, ose anëtarët e të cilave kanë qenë viktima të shpeshta të diskriminimit të kaluar. Kjo pikëpamje sjell si pasojë që disavantazhi për shkak të një tipari si ngjyra e syve të një personi, i cili nuk përcakton një grup të disavantazhuar, nuk është diskriminues.
Ndonëse të dyja thërrasin kontekstin shoqëror, pikëpamja e spikatjes shoqërore dhe ajo e disavantazhit të grupit ndryshojnë në të paktën një mënyrë të rëndësishme. Një tipar mund të jetë i spikatur shoqërisht nëse shpesh përbën bazë për disavantazhimin e njerëzve që e zotërojnë atë përgjatë një vargu ndërveprimesh shoqërore. Kjo prirje mund të korrespondojë me të qenit keq të atyre njerëzve. Megjithatë, një tipar i spikatur shoqërisht mund të themelojë gjithashtu shpesh trajtim të përhapur përfitues ndaj njerëzve që e zotërojnë atë përgjatë shumë konteksteve shoqërore. Nëse është kështu, ata njerëz mund të përbëjnë një grup të avantazhuar. Sidoqoftë, ne përsëri mund të imagjinojmë „diskriminim“ kundër anëtarëve të këtij grupi, domethënë, disavantazh për shkak të tiparit të spikatur shoqërisht që përcakton grupin e preferuar. Prandaj, një pikëpamje e spikatjes shoqërore e tipareve është simetrike, duke përfshirë grupet e avantazhuara dhe ato të disavantazhuara. Në kontrast, një pikëpamje e disavantazhit të grupit është asimetrike, duke përfshirë vetëm grupet e disavantazhuara.
Në fakt, nga të gjitha pikëpamjet e tipareve të shqyrtuara më sipër, vetëm pikëpamja e disavantazhit të grupit është asimetrike. Nëse kjo përbën një mangësi për këtë të fundit varet nga besueshmëria e simetrisë. Është argumentuar se është vërtet e mundur të diskriminohet kundër një personi duke e disavantazhuar atë sepse zotëron një tipar që përcakton një grup të avantazhuar (Sommer Degn 2025; Laborde 2026, 8–12). E megjithatë, kur mendojmë për tiparet paradigmë për shkak të të cilave diskriminimi mund të kryhet (seksi, raca, orientimi seksual), ekziston një intuitë e fuqishme se ajo për të cilën po mendojmë realisht janë grupet e disavantazhuara shoqërore që formojnë një nëngrup të njerëzve me këto tipare (gratë, njerëzit me ngjyrë, komuniteti LGBTQ2S+). Mbrojtësit e pikëpamjes së disavantazhit të grupit duhet ose të hedhin poshtë simetrinë, ose të shpjegojnë pse simetria është e pajtueshme me pohimin se „diskriminimi“ ndodh vetëm për shkak të tipareve që përcaktojnë grupet e disavantazhuara.
Ka probleme të tjera për pikëpamjen e disavantazhit të grupit. Së pari, ajo mund të jetë tepër përfshirëse. Inteligjenca e ulët korrespondon me privimin socio-ekonomik, por duket kundërintuitive të etiketohet disavantazhi për shkak të inteligjencës së dikujt, në pranimet universitare ta zëmë, si „diskriminues“. Së dyti, pikëpamja e nxjerr besueshmërinë nga fakti se si diskriminimi kundër grupeve të margjinalizuara është zakonisht më i dënueshëm sesa diskriminimi idiosinkratik që është i izoluar nga modelet më të gjera të pabarazisë. Por është argumentuar se ka raste të dënueshme edhe të këtij të fundit (Thomsen 2013, 140).
2.5 A është „diskriminimi“ një koncept i moralizuar?
Sipas përkufizimit gjenerik, „diskriminimi“ nuk është një koncept i moralizuar. Një gjë nuk është pro tanto moralisht e gabuar thjesht në sajë të plotësimit të tij. Ne mund të flasim me kuptim të plotë për diskriminim pro tanto të lejueshëm.
Vija bazë moralisht neutrale e skeletit të vendosur nga përkufizimi ofron një kornizë për hetime të mëpasshme mbi atë se çfarë e bën diskriminimin të padrejtë. Për shembull, mund të mendohet se diskriminimi i padrejtë përfshin vetëm disavantazhin brenda sferave tregtare si punësimi (por jo sferave intime si takimet romantike), ose disavantazhin për shkak të arsyes motivuese të autorit se një viktimë ka njëfarë tipari (në të cilin rast diskriminimi i tërthortë nuk është i padrejtë), ose disavantazhin për shkak të disa tipareve të caktuara, siç janë tiparet që përcaktojnë grupet e dëmtuara (e jo grupet e mirëqena).
Megjithatë, ndonjëherë normat gjuhësore që rrethojnë fjalën „diskriminim“ duket se e trajtojnë këtë fjalë si të ngarkuar moralisht. Ndërsa klasifikimi i diçkaje si „diskriminuese“ mund të mos përfshijë sipas përkufizimit fyerje apo qortim, mënyra se si e përdorim termin sugjeron se shpesh klasifikimi ka të paktën një efekt përgatitor (priming effect); ai përbën një pretendim ose prezumim të shkeljes (Malnes 2015, 246). Përkufizimi gjenerik jo i moralizuar na lejon të dallojmë se kur emërtimi i diçkaje si „diskriminuese“ e ka këtë efekt përgatitor. Për shembull, etiketa mund të ngrejë një dyshim për shkelje vetëm kur zbatohet mbi veprime që disavantazhojnë viktimat në sfera tregtare, ose bazuar në arsye motivuese të dyshimta, ose për shkak të tipareve që karakterizojnë grupet e margjinalizuara.
Për të kapur këtë efekt përgatitor, Lippert-Rasmussen paraqet një përkufizim kuazi-të-moralizuar të „diskriminimit“, me veçori të integruara të projektuara për të arritur rezultatin se, ndonëse diçka që e plotëson atë nuk është sipas përkufizimit moralisht e padrejtë, plotësimi „është një tregues i mirë, por i gabueshëm, i së keqes morale“ (Lippert-Rasmussen 2014, 29). Sipas këtij përkufizimi, një veprim është diskriminues nëse dhe vetëm nëse, përveç plotësimit të tri përbërësve të përkufizimit gjenerik, veprimi përbën pjesë të një modeli të përhapur të veprimeve të tilla, dhe ky fakt e bën veprimin të dëmshëm ose mosrespektues (28). Ky përkufizim aleohet natyrshëm me një pikëpamje të spikatjes shoqërore të tipareve, të cilat formësojnë vazhdimisht modele të ndërveprimeve shoqërore përgjatë shumë konteksteve. Rezultati është një përkufizim i tillë që, nëse diçka e plotëson atë, ajo gjë mendohet të jetë prezumueshëm e gabuar duke pasur parasysh se si përbërësit e integruar të përkufizimit e anojnë peshoren në favor të të qenit e padrejtë.
Një qasje e ndryshme është ndarja e rreptë e përkufizimit gjenerik nga hetimet rreth asaj se kur gjërat që e plotësojnë atë janë moralisht të gabuara. Eidelson pretendon se ngatërrimi i këtyre çështjeve fton konfuzion (Eidelson 2015, 30). Për shembull, ushtrimi i ngushtimit të përkufizimit të „diskriminimit“ për të përjashtuar veprime që ngurrojmë t’i etiketojmë si diskriminuese, duke pasur parasysh se ato zakonisht konsiderohen moralisht të lejueshme, mund të kontrabandojë pa dashje konsiderata morale pa i nënshtruar ato ndaj shqyrtimit rigoroz ose pa i krahasuar me alternativat. Për shembull, ky shqetësim mund të ndërlikojë përpjekjet për të përcaktuar se cilat tipare mund të themelojnë diskriminim. Shumë nga pikëpamjet e tipareve të ofruara marrin besueshmëri nga premtimi për të kufizuar përkufizimin e „diskriminimit“ te veprime që i gjejmë intuitivisht të gabuara, duke përjashtuar raste të disavantazhit për shkak të disa tipareve bazuar në nocionin se e keqja morale nuk është e pranishme tek to. Por thirrja te këto pikëpamje potencialisht lejon konsideratat normative të rrjedhin brenda një përkufizimi të diskriminimit në një mënyrë që i shpëton kritikës. Vlerësimi rigoroz i këtyre konsideratave mund të shërbehet më së miri duke mbajtur hetimin moral të ndarë nga ushtrimi i përkufizimit të „diskriminimit“.
3. Çfarë e bën diskriminimin moralisht të gabuar?
Pjesa e përgjithshme e filozofisë morale të diskriminimit përfshin gjithashtu pikëpamje rreth asaj se çfarë e bën diskriminimin moralisht të gabuar. Edhe këtu mund të ngrihen pyetje të rendit të dytë. Së pari, a ekziston një veçori unike e bërjes së gabuar (wrong-making feature) të diskriminimit? Apo vlerësimi nëse diskriminimi është i gabuar kërkon thjesht prej nesh të zbatojmë teori universale morale të cilat i përkasin gjithashtu një game më të gjerë sjelljesh? (Segev 2021; Moreau 2022, 159–162). Së dyti, a është diskriminimi një e keqe individuale kundër viktimës së tij specifike, apo i bën padrejtësi gjithashtu të gjithë anëtarëve të grupit shoqëror të cilit viktima i përket? (Hellman 2008, 32–33; Moreau 2022, 178–180). Së treti, a konsiston gabueshmëria e diskriminimit në një shkelje të një të drejte morale të viktimës? (Vallentyne 2018). Së katërti, a ka një veçori të vetme të bërjes së gabuar të diskriminimit apo shumë të tilla?
3.1 Dëmi
Diskriminimi shpesh cënon mirëqenien e viktimave të tij. Një pikëpamje e bazuar te dëmi pohon se diskriminimi bëhet pro tanto i gabuar nga dëmi që shkakton.
Kjo pikëpamje mund të zhvillohet në disa drejtime të mundshme që pasqyrojnë shpjegime të ndryshme të mundshme të koncepteve të mirëqenies, dëmit dhe shkakësisë në literaturën më të gjerë të filozofisë morale (Slavny dhe Parr 2015, 102–104; Arneson 2018, 151–156; Ishida 2021, 492–494). Ajo mund të nxirret ose jo nga një pikëpamje më e gjerë se një veçori e domosdoshme e çdo të keqeje morale është bërja e dëmit. Ndërsa është e pajtueshme me një pikëpamje më të gjerë konsequencialiste të veprimit sipas së cilës një veprim është i palejueshëm, kur merren parasysh të gjitha gjërat, atëherë kur efektet e tij të dëmshme mbi mirëqenien tejkalojnë efektet e tij të dobishme mbi mirëqenien, ajo është gjithashtu e pajtueshme me një pikëpamje jokonsequencialiste sipas së cilës diskriminimi shkel një detyrë kundër bërjes së dëmit, ose një të drejtë të viktimës për të mos u dëmtuar në kuptimin përkatës, e cila kufizon maksimizimin e mirëqenies agregate.
Një pyetje që del në sipërfaqe në literaturën e veçantë të filozofisë morale të diskriminimit është nëse dëmi pro tanto i bërjes së gabuar të diskriminimit është një dëm lokal apo global ndaj një viktime (Slavny dhe Parr 2015, 106). Diskriminimi kundër një personi është disavantazhimi i personit për shkak të një tipari që ai ka. Mund të thuhet se vetë disavantazhi që diskriminimi përfshin domosdoshmërisht është një dëm lokal që cënon një aspekt të mirëqenies së viktimës, pavarësisht se si e krahasojmë mirëqenien globale apo të përgjithshme të viktimës para dhe pas diskriminimit, dhe ky dëm lokal është ai që e bën diskriminimin pro tanto të gabuar. Te Largimi nga puna, ku A pushon B-në sepse B është grua, humbja e punësimit është, mund të mendohet, një dëm lokal që e bën ndërprerjen e punës pro tanto të gabuar.
Duke barazuar veçorinë pro tanto të bërjes së gabuar të diskriminimit me një përbërës të përkufizimit të „diskriminimit“ — duke barazuar dëmin lokal me disavantazhin — kjo qasje duket se nënkupton se çdo rast diskriminimi është pro tanto i gabuar sipas përkufizimit. Kjo mund të jetë një mangësi. Për ta shmangur këtë, mund të ndiqet Ishida dhe të pretendohet se vetëm dëmi global ndaj një viktime e bën diskriminimin të gabuar (Ishida 2021, 489–492). Përndryshe, mund t’i bëhet thirrje faktit se diskriminimi përfshin shumë lloje të ndryshme të mundshme dëmi lokal. Vetëm disa prej këtyre dëmeve janë veçori pro tanto të bërjes së gabuar. Për shembull, te Largimi nga puna, B dëmtohet lokalisht duke humbur punën e saj, por ajo mund të pësojë gjithashtu një dëm lokal shtesë në formën e shqetësimit psikologjik ose emocional, poshtërimit, apo sikletit rreth asaj se si seksi i saj u mbajt kundër saj në punësim. Ky dëm lokal mund të jetë i dallueshëm nga koncepti i disavantazhit i përfshirë në përkufizimin e „diskriminimit“, dhe ai mund të jetë ajo që e bën veprimin e A-së pro tanto të gabuar.
Dëmi i bërjes së gabuar të diskriminimit mund të konsiderohet madje akoma më poshtë në rrjedhë në terma të efekteve mbi modelet e pabarazisë shoqërore ose disavantazhit relativ të grupit (Eidelson 2021, 256–259). Te Largimi nga puna, diskriminimi i A-së duket se mban gjallë margjinalizimin shoqëror të grave, e jo thjesht sjell dëm mbi B-në individualisht. Siç argumentojnë Lippert-Rasmussen dhe Arneson, kjo i jep pikëpamjes së bazuar te dëmi një orientim prioritarist. Ajo pasqyron një shqetësim për të mos dëmtuar pa meritë ata që tashmë janë në gjendje të keqe nën modelet e pabarabarta shpërndarëse (Lippert-Rasmussen 2013, 166). Për më tepër, sipas kësaj qasjeje, dëmi i diskriminimit është kumulativ. Ai materializohet dhe përjetësohet përmes shumë veprimeve diskriminuese të kryera përgjatë shoqërisë me kalimin e kohës, të cilat secila jep ndihmesa të vogla në disavantazhin e grupit, por që rezultojnë në këtë gjendje të dëmshme të punëve në agregat (158–170). E ndërtuar kështu, pikëpamja e bazuar te dëmi mund të shpjegojë intuitën se disavantazhi për shkak të tipareve që përcaktojnë grupet që janë më keq nën shpërndarjet e pabarabarta është moralisht më i keq sesa diskriminimi kundër grupeve të avantazhuara. Ky i pari ka më shumë gjasa të kontribuojë në një gjendje të dëmshme shoqërore të punëve. Kjo pikëpamje dukshëm sjell kësisoj si pasojë që diskriminimi i padrejtë nuk mund të kryhet në mënyrë simetrike kundër grupeve të avantazhuara.
Duke vendosur dëmin e bërjes së gabuar të diskriminimit te kontributi i autorëve në modelet e padrejta shoqërore, pikëpamja se diskriminimi shkel konsideratën prioritariste duke shkaktuar dëm kumulativ ndaj më të dëmtuarve përballet me problemin e shpjegimit se si autorët mund të jenë moralisht përgjegjës për diskriminimin e padrejtë. Përmbajtja e një autori nga diskriminimi do të dukej se nuk sjell asnjë ndryshim në faktin nëse dëmet kumulative lindin, nëse kontributi i autorit në modelet e disavantazhit është pambarimisht i vogël e kësisoj pa pasoja reale. Po ashtu, pikëpamja në fjalë supozon në mënyrë të diskutueshme se personat individualë mund të mbajnë përgjegjësi për modelet e padrejta shoqërore. Por parimet e drejtësisë mund të rregullojnë vetëm institucionet kryesore ekonomike dhe politike të shoqërisë, e jo sjelljen e qytetarëve individualë, dhe përgjegjësia për përmirësimin e pabarazisë shoqërore mund të bjerë kryesisht mbi shtetin e jo mbi qytetarët individualë.
Një problem tjetër për pikëpamjen e bazuar te dëmi është mundësia e dukshme e diskriminimit të padrejtë por të padëmshëm (Slavny dhe Parr 2015; Berndt Rasmussen 2019, 882–884; Sangiuliano 2022). Shqyrtoni një variant të rastit Largimi nga puna:
Largimi i padëmshëm nga puna (Harmless Termination): Pas shkarkimit nga puna, B gjen një punë me pagë më të mirë sesa puna e saj te A. A përfaqëson me bindje se motivi i tij për shkarkimin e B-së ishte performanca nën mesatare e B-së, dhe motivet e tij seksiste nuk bëhen kurrë të njohura për askënd, kështu që B nuk dëmtohet psikologjikisht, dhe veprimi i A-së nuk jep asnjë kontribut në disavantazhin e grupit të grave.
Duket përsëri se veprimi i A-së është i gabuar. Kjo mund të shpjegohet vetëm nga një faktor i ndryshëm nga dëmi.
Ka përgjigje të ndryshme të mundshme ndaj këtij problemi:
Së pari, nëse veprimi i A-së te Largimi i padëmshëm nga puna është vërtet i padëmshëm, njeriu mund të mohojë se ai është moralisht i palejueshëm. Mund të kërkohet në vend të kësaj të vërtetohet intuita se diçka nuk shkon moralisht në këtë rast duke pohuar se A shfaq një karakter moralisht të dënueshëm (Lippert-Rasmussen 2013, 130).
Së dyti, ndërsa veprimi diskriminues i A-së duket se bëhet i gabuar nga motivimet e tij të këqija e jo nga ndonjë cënim i mirëqenies së B-së, Berndt Rasmussen argumenton se ne mund ta ripërshkruajmë faktin e të qenit objekt i një motivimi të keq ose qëndrimi negativ si një lloj dëmi „jowelfarist“ (Berndt Rasmussen 2019, 888). Por nuk është e qartë nëse ekziston një kategori e qëndrueshme jowelfariste e dëmit. Nëse jo, kjo përgjigje duket ad hoc (Slavny dhe Parr 2015, 108–109).
Së treti, njeriu mund të pretendojë se veprimi i A-së bëhet i gabuar nga një dëm lokal ndaj B-së — humbja e vendit të punës — edhe nëse B nuk dëmtohet globalisht. Kjo përgjigje ndoshta në mënyrë jo tërheqëse sjell si pasojë që veprimi diskriminues i A-së ndaj B-së të jetë pro tanto i gabuar sipas përkufizimit, meqenëse për të plotësuar përkufizimin e „diskriminimit“ ai duhet të përfshijë disavantazh kundër B-së në formën e punësimit të humbur të B-së.
Së katërti, Ishida pretendon se ndonëse veprimi i A-së nuk është globalisht i dëmshëm për B-në, ai cënon një aspekt të veçantë të mirëqenies së saj duke penguar një preferencë të arsyeshme të saj për të mos u diskriminuar (Ishida 2021, 494–495). Pesha e madhe e kësaj përgjigjeje duket se mbahet nga arsyeshmëria objektive e një preference subjektive për të mos u diskriminuar. Për të mos rënë në qarkullim vicioz (circularity), një shpjegim se kur një preferencë e tillë është e arsyeshme nuk mund t’i drejtohet dëmshmërisë së të qenit i diskriminuar. Nëse i drejtohet një faktori tjetër përveç dëmit, do të ishte ai faktor, dhe jo dëmi, ai që shpjegon të keqen e diskriminimit.
Së pesti, një pikëpamje e bazuar te dëmi e diskriminimit të padrejtë mund të marrë një formë konsequencialiste të rregullave. Diskriminimi mund të jetë i gabuar, jo në sajë të dëmshmërisë së veprimeve diskrete diskriminuese, por duke shkelur një rregull shoqëror që ndalon diskriminimin, të cilin ne duhet ta rrënjosim meqenëse bindja konsistente ndaj këtij rregulli ka më shumë gjasa sesa mosbindja të zvogëlojë dëmin në përgjithësi (Arneson 2013, 110–111). Veprimi i A-së te Largimi i padëmshëm nga puna mund të mendohet se shkel një rregull që ndalon diskriminimin madje edhe në raste ku ai është i padëmshëm. Një rregull i tillë mund të justifikohet nga fakti se, pavarësisht gjerësisë së tij të tepërt, diskriminimi është zakonisht i dëmshëm. Kështu, ndjekja e tij në të gjitha rastet ka më shumë gjasa të zvogëlojë dëmin në përgjithësi sesa kur njerëzit lihen në dorë të vetes të shqyrtojnë rast pas rasti nëse një veprim diskriminues është i lejueshëm duke qenë se duket i padëmshëm.
3.2 Mosrespektimi
Rasti Largimi i padëmshëm nga puna sugjeron se një faktor tjetër përveç dëmit mund ta bëjë diskriminimin të gabuar, siç është qëndrimi moralisht i dënueshëm seksist i A-së ndaj B-së. Ai mbështet pikëpamjen se diskriminimi bëhet pro tanto i gabuar, jo nga dëmi, por nga mosrespektimi që një autor shfaq ndaj një viktime ose grupit të viktimës (Slavny dhe Parr 2015, 112–113).
Alexander-i argumentoi fillimisht se diskriminimi është i padrejtë dhe mosrespektues, pavarësisht efekteve të tij të dëmshme, nëse autori i tij mban dhe vepron mbi një gjendje mendore që përbëhet nga një besim ose gjykim i rremë se viktima, ose çdo anëtar i grupit të viktimës, ka vlerë morale ose status moral inferior (Alexander 1992, 158–159; shih gjithashtu Cavanagh 2002, 166; Arneson 2006, 779). Rasti Largimi i padëmshëm nga puna ofron një shembull. A mund të besojë se gratë kanë status moral inferior nga sa kanë realisht, në një kuptim absolut, ose më pak status moral krahasuar me burrat.
Megjithatë, ndonjëherë veprimet e bazuara në një besim të rremë rreth statusit moral nuk janë më mosrespektuese sesa veprimet e bazuara në besime të vërteta rreth statusit moral. Supozoni se kafshët jonjerëzore dhe njerëzit kanë status të barabartë moral. Tani krahasoni dy raste (Lippert-Rasmussen 2006, 183):
Eksperimentuesi jobarazitar (Inegalitarian Experimenter): X mban një besim të rremë se kafshët kanë status moral më të ulët se njerëzit dhe kryen eksperimente të dhimbshme mbi kafshët.
Eksperimentuesi barazitar (Egalitarian Experimenter): X mban një besim të vërtetë se kafshët dhe njerëzit kanë status të barabartë moral dhe kryen eksperimente të dhimbshme mbi kafshët.
Intuitivisht, Eksperimentuesi jobarazitar nuk është më mosrespektues ndaj kafshëve sesa Eksperimentuesi barazitar. Prandaj, vërtetësia apo falsiteti i besimit të X-it mbi statusin moral të kafshëve nuk sjell ndryshim në karakterin mosrespektues të eksperimentimit me kafshët. Në mënyrë të ngjashme, falsiteti i besimit të A-së mbi statusin e grave te Largimi i padëmshëm nga puna nuk mund të shpjegojë pse veprimi diskriminues i A-së do të ishte më i gabuar, duke qenë mosrespektues, sesa aty ku A e pushon B-në nga puna pavarësisht se mban një besim të vërtetë mbi statusin e grave.
Një pikëpamje e zhvilluar nga Eidelson-i pohon se mosrespektimi nuk lind kryesisht nga veprimi i një agjenti mbi besime të rreme rreth statusit moral ose nga armiqësia aktive ndaj tij. Ai lind më thelbësisht nga mënyra se si shqyrtimet praktike (practical deliberations) që i paraprijnë sjelljes së një agjenti dështojnë të njohin siç duhet statusin moral të një personi (Eidelson 2015, 76–80). Sipas kësaj pikëpamjeje, njohja e statusit të një personi përfshin integrimin e duhur të faktit të statusit të tyre në shqyrtimet vetjake që ndikojnë mbi ta dhe veprimin mbi baza arsyesh që jepen nga ai status. Të respektosh statusin e një personi si një i barabartë moral kërkon kësisoj bërjen e përpjekjeve për të zbuluar se cilat janë interesat e tij, marrjen e plotësimit ose mospërmbushjes së interesave të tij si një arsye pro ose kundër një veprimi, trajtimin e interesave të tij si me peshë ose vlerë morale prezumueshëm të barabartë krahasuar me interesat e të tjerëve, dhe moszbritjen e interesave të tij përmes shfaqjes së anësisë për të tjerët pa justifikim (96–101). Kjo pikëpamje nënkupton se Eksperimentuesi jobarazitar dhe ai barazitar që të dy nuk i respektojnë kafshët jonjerëzore. Pavarësisht përmbajtjes së besimeve të tyre, në shqyrtimet e tyre ata të dy dështojnë t’u japin interesave të kafshëve peshë të barabartë krahasuar me interesat e njerëzve (103). Në mënyrë të ngjashme, te Largimi i padëmshëm nga puna, veprimi diskriminues i A-së është mosrespektues, jo në sajë të një gjykimi të rremë se gratë kanë status moral inferior, por në sajë të faktit se A dështon t’u japë peshë të barabartë interesave të B-së. A e merr seksin e B-së si një arsye për të zbritur interesat e saj kur seksi i B-së në fakt nuk jep asnjë arsye të tillë (Eidelson 2015, 98; Gardner 2018, 64–65).
Pikëpamja shqyrtuese (deliberative) e mosrespektimit mund të jetë ende e cënueshme ndaj kundërshembullit të Eksperimentuesit Jobarazitar/Barazitar (Lippert-Rasmussen 2018, 326–329; Thomsen 2023, 435–436). Një problem i veçantë, megjithatë, është intuita që disa mund të kenë se, edhe nëse në të dyja rastet X vepron në mënyrë mosrespektuese, veprimi i Eksperimentuesit Barazitar është disi më i keq se ai i Eksperimentuesit Jobarazitar. Domethënë, zbritja e interesave të një personi me gjithë pranimin e statusit të tij të barabartë moral është më e keqe sesa veprimi mbi besimin e rremë se një pabarazi statusi justifikon zbritjen e interesave të tij. Eidelson-i kërkon ta akomodojë këtë intuitë duke pohuar se mosrespektimi, i kuptuar në terma të një dështimi për të njohur statusin moral të një personi, mund të vijë në shkallë të ndryshme. Ne mund të shpjegojmë pse Eksperimentuesi Barazitar është më i keq se Eksperimentuesi Jobarazitar duke parashtruar se, aty, X shfaq „përçmim“ (contempt) për statusin e barabartë moral, duke eksperimentuar dhimbshëm mbi kafshët në mohim aktiv ose sfidim të së vërtetës se jonjerëzit janë të barabartë, të cilën X në njëfarë niveli e pranon. Supozoni se te Eksperimentuesi Jobarazitar X arriti te besimi i tij i rremë mbi vlerën më të vogël morale të kafshëve në një mënyrë me mirëbesim dhe epistemikisht të përgjegjshme. Nëse është kështu, veprimi i X-it nuk përfshin përçmim, prandaj duket jo aq i gabuar sa te Eksperimentuesi Barazitar (Eidelson 2015, 106–107). Përfundimi është se kur duket se, te Largimi i padëmshëm nga puna, veprimi i A-së bëhet i gabuar nga një mbivlerësim i gabuar i vlerës morale të grave, nuk është veprimi i A-së mbi këtë vlerësim të gabuar si i tillë ai që e bën veprimin të gabuar. Përkundrazi, ndjenja jonë e gabueshmërisë këtu mund të shpjegohet ose nga fakti se si A arriti te ky besim me faj ose me keqbesim, ose çfarë është më keq, A vërtet mban një besim në barazinë morale të grave por me përçmim e mohon atë. Sido që të jetë, A shtyhet t’i zbresë interesat e B-së për shkak të seksit të saj. Ky dështim i përbashkët shqyrtues mosrespektues mbetet veçoria qendrore e bërjes së gabuar të veprimit të A-së.
Pikëpamjet e mosrespektimit e vendosin gabueshmërinë e diskriminimit në një gjendje të brendshme mendore të një autori, qoftë një besim i gabuar apo një dështim në shqyrtim. Këto pikëpamje prandaj presupozojnë se arsyet, motivet, besimet apo gjendjet e tjera mendore të një agjenti janë relevante për të përcaktuar nëse veprimet që rrjedhin nga këto gjendje janë moralisht të lejueshme. Me fjalë të tjera, diskriminimi i padrejtë dhe mosrespektues është një kompleks „i përshkruar trashë“ (thickly described) i veprimit-të-jashtëm-plus-gjendjes-së-brendshme-mendore-të-dënueshme (Arneson 2006, 781). Por filozofë moralë, Scanlon-i më së shumti në vitet e fundit, kanë argumentuar se lejueshmëria e një veprimi përcaktohet vetëm nga pasojat e jashtme të një veprimi, ose thjesht nga veçoritë e një veprimi „të përshkruar hollë“ (thinly described), me gjendjet e brendshme të autorit të lëna mënjanë (Scanlon 2008; Arneson 2006, 782). Sipas kësaj pikëpamjeje, është e mundur të kryhet një veprim i lejueshëm për arsyet e gabuara, si shpëtimi i një personi nga mbytja për hir të shpresës për shpërblim e jo nga shqetësimi për mirëqenien e personit. Arsyet për të cilat kryhet një veprim janë relevante jo për të përcaktuar lejueshmërinë e një veprimi, por për fajësueshmërinë ose lëvdueshmërinë e agjentit që kryen veprimin.
Ky shpjegim i lejueshmërisë paraqet një pikë zgjedhjeje. Një mundësi, e marrë nga Alexander-i, është të pranohet ky shpjegim tërësisht dhe të pohohet se ai e minon plotësisht pikëpamjen e mosrespektimit mbi diskriminimin e padrejtë (Alexander 2015, 873). Sipas këtij opsioni, veprimi i A-së te Largimi i padëmshëm nga puna, i përshkruar hollë, nuk është i palejueshëm, meqenëse efektet e tij të këqija të jashtme mbi B-në janë neutrale, ndonëse qëndrimi seksist i A-së na shtyn të dënojmë karakterin e A-së (Thomsen 2023, 441). Një mundësi tjetër është të pohohet, siç argumenton vetë Scanlon-i, se rastet e diskriminimit të padrejtë përbëjnë përjashtime nga parimi se gjendjet e brendshme mendore janë të parëndësishme për përcaktimet e lejueshmërisë (Scanlon 2008, 69–71; Eidelson 2015, 82–84). Për shembull, punëdhënësit kanë diskrecion të gjerë për të pushuar punonjësit nga puna, por intuitivisht duket se nëse arsyeja e një punëdhënësi për një pushim nga puna është se punonjësja është grua, si te Largimi i padëmshëm nga puna, dhe jo arsye të mbrojtshme biznesi, kjo e shndërron atë që ndryshe do të ishte një pushim nga puna diskrecional i lejueshëm në një pushim diskriminues të palejueshëm. Pikëpamjet e mosrespektimit duken të afta të shpjegojnë se si diskriminimi i padrejtë është i jashtëzakonshëm sepse vetëm në sajë të një përshkrimi të trashë të veprimeve të tilla që përfshin arsyet e autorit ne mund të kuptojmë pse një veprim ndryshe i lejueshëm dhe i përshkruar hollë bëhet i palejueshëm. Një përpjekje e kohëve të fundit nga Cullity dhe Wodak për të zhvilluar një pikëpamje të mosrespektimit që merr këtë mundësi të dytë pohon se, ndërsa manifestimi i qëndrimeve të brendshme të dënueshme nuk i bën përgjithësisht veprimet e lejueshme të gabuara, manifestimi i tyre përmes diskriminimit kundër anëtarëve të grupeve të margjinalizuara është i gabuar duke qenë pjesërisht përbërës i kushteve të padrejta shoqërore që përfshijnë statusin e nënrenditur shoqëror dhe moral të këtyre grupeve (Cullity dhe Wodak 2025).
3.3 Kuptimi shoqëror
Sipas pikëpamjeve ekspresiviste, diskriminimi është i gabuar kur disavantazhimi i një personi për shkak të një tipari të caktuar, brenda një sfere të caktuar të jetës, mund të interpretohet arsyeshëm si shprehës i një mesazhi shoqëror të dënueshëm. Një sjellje e tillë mund të mbartë një kuptim shoqëror konvencional moralisht të dënueshëm të fituar nga një histori padrejtësish të përjetuara nga grupi që tipari përcakton brenda sferës në fjalë.
Për shembull, meqenëse në të kaluarën seksistët kanë përdorur seksin e një personi për të mos respektuar statusin e barabartë moral të grave në punësim, përdorimi nga A i seksit te Largimi nga puna për të udhëhequr vendimmarrjen rreth punësimit të B-së në të tashmen mund të interpretohet si shprehës konvencional i një mesazhi shoqëror poshtërues rreth grave që nënkupton mosrespektim për statusin e tyre si të barabarta morale. Në të kundërt, sikur A ta kishte pushuar B-në nga puna për shkak të një tipari të rastësishëm si numri i rrokjeve në mbiemrin e B-së, kjo nuk do të ishte poshtëruese. Ky tipar nuk përcakton një grup të margjinalizuar në fuqinë punëtore. Atij i mungon kuptimi shprehës shoqëror i seksit.
Sipas pikëpamjes ekspresiviste të Hellman-it, një mesazh poshtërues mund të përcillet nga një veprim diskriminues vetëm nëse autori zë një pozicion pushteti shoqëror mbi viktimën. Veprimi i A-së te Largimi nga puna e poshtëron shprehimisht B-në pjesërisht sepse, si punëdhënësi i B-së, A ushtron pushtet ekonomik dhe shoqëror mbi B-në. Ajo pabarazi pushteti e bën një punonjës të paaftë ta poshtërojë shprehimisht punëdhënësin e tij përmes diskriminimit (Hellman 2008, 35–38). Një problem për këtë pikëpamje është se mund të jetë e mundur që një person ta poshtërojë dikë në një situatë ku të dy kanë të njëjtin nivel pushteti. Për shembull, një student mashkull në një klasë mund ta poshtërojë një studente femër në të njëjtën klasë duke e përjashtuar atë nga një grup studimi për shkak të seksit të saj (Moreau 2020, 47).
Pikëpamjet që identifikojnë mosrespektimin për statusin e barabartë moral si veçorinë e bërjes së gabuar të diskriminimit e lidhin mosrespektimin me një gjendje të brendshme mendore të autorit të diskriminimit, si një besim i gabuar rreth statusit të viktimës ose një dështim më i përgjithshëm për të shqyrtuar me ndjeshmërinë e duhur ndaj arsyeve të dhëna nga statusi moral i viktimës. Pikëpamjet e bazuara te dëmi pohojnë se diskriminimi bëhet i gabuar nga njëfarë cënimi i mirëqenies së viktimave. Por për pikëpamjet ekspresiviste, fakti nëse diskriminimi ka një kuptim shoqëror të dënueshëm është i pareduktueshëm qoftë te gjendjet mendore të autorëve, qoftë te dëmi i jashtëm ndaj viktimave. Është një fakt publik ose objektiv rreth asaj se si kuptimi i një veprimi interpretohet më mirë në dritën e konventave shoqërore rrethuese. Kjo nuk dallohet duke kërkuar një gjendje mendore të veçantë private apo subjektive të autorit, si një qëllim për të shfaqur mosrespekt, ose duke shqyrtuar përsiatjet e brendshme të autorit (Anderson dhe Pildes 2000, 1512–1513; Sangiovanni 2017, 123–125). Mosrespektimi shprehës nuk buron gjithashtu nga efektet mbi viktimën të të qenit objekt i mosrespektimit shprehës, si bërja më e mundshme që viktimës t’i mohohen disa të mira apo mundësi ose ndjenja negative psikologjike e të qenit i stigmatizuar shoqërisht (Hellman 2008, 26–27). Diskriminimi mund të shprehë një mesazh poshtërues madje edhe nëse këto efekte nuk ndodhin.
Megjithatë, një problem për pikëpamjet ekspresiviste është se veçoria e bërjes së gabuar të diskriminimit në të cilën ato mbështeten — një kuptim shoqëror konvencionalisht poshtërues ose mosrespektues — mund të mos ketë rëndësi të pavarur morale (Eidelson 2015, 88). Fakti nëse sjellja e një personi shkel konventat shoqërore në fuqi që lidhen me respektin duket se e nxjerr rëndësinë e tij morale ose nga mënyra se si shkelja mund t’i dëmtojë viktimat e mosrespektimit konvencional, psikologjikisht ose duke kontribuar në privimin nga mundësitë, ose nga mënyra se si personi e di ose duhet ta dijë këtë dëm dhe dështon t’i marrë këto si arsye për t’u bindur ndaj konventave në fuqi, domethënë nga natyra e shqyrtimit të brendshëm të personit. Shkelja konvencionale më vete duket se nuk ka rëndësi morale të pavarur dhe joprejardhëse. Shqyrtoni rastin e një turisti që pa dashje lëshon një fyerje mosrespektuese nga padituria e konventave të huaja shoqërore rreth asaj se cilat fjalë të veçanta shprehin mosrespekt. Nëse fyerja nuk është e dëmshme, dhe turisti nuk kishte asnjë gjendje mendore me faj, është e paqartë nëse thjesht kuptimi konvencional kontekstual i fjalëve mjafton ende për ta bërë shqiptimin e tyre të gabuar. Nëse është e dëmshme, ose turisti kishte një mendësi me faj, këto do ta bënin të gabuar shprehjen e kuptimit konvencional të fyerjes. Por atëherë pikëpamja ekspresiviste shndërrohet ose në një pikëpamje të bazuar te dëmi, ose në një pikëpamje të mosrespektimit.
Mund të jetë jokorrekte të paraqiten pikëpamjet ekspresiviste sikur i veshin rëndësi të pavarur morale kuptimeve konvencionale shoqërore të diskriminimit. Përkundrazi, sipas këtyre pikëpamjeve, ndoshta vëzhguesit zbulojnë kuptimet shoqërore që diskriminimi shpreh përmes një interpretimi vlerësues se cili qëndrim mund t’u vishet apo atribuohet arsyeshëm ose objektivisht autorëve të veprimeve diskriminuese, duke pasur parasysh kontekstin rrethues (Shin 2009, 166; Sangiovanni 2017, 123–125). Një qëndrim i veshur apo i atribuar i një autori mund të shihet si një konstrukt normativ që ndryshon nga një gjendje mendore subjektive që dikush mund të zbulojë përshkrueshmërisht te një autor, për shembull përmes një kërkimi psikologjik. Ai gjithashtu me sa duket ndryshon nga kuptimi i thjeshtë publik konvencional i sjelljes së autorit, i cili mund të zbulohet përmes kërkimit thjesht përshkrues ose empirik sociologjik në konventat ekzistuese.
Sangiovanni pohon se kuptimet shoqërore mosrespektuese konvencionale të shprehura nga diskriminimi nuk e nxjerrin gjithmonë rëndësinë morale nga dëmi që shkaktojnë, sepse ato mund të shkaktojnë dëme unike të cilat, në të kundërt, e nxjerrin rëndësinë e tyre nga ky fakt shprehës. Kështu, te Largimi i padëmshëm nga puna, veprimi i A-së i pushimit të B-së nga puna për shkak të seksit të B-së mund të bëhet i gabuar, jo nga privimet e gjera të mëvonshme të mundësive për gratë si grup, por nga mënyra se si, në sajë të natyrës konvencionalisht poshtëruese të vendimmarrjes së bazuar te seksi, veprimi ndryshon „lidhjen relacionale“ të menjëhershme midis A-së dhe B-së (Sangiovanni 2017, 121). Fakti që B-së i mbahet seksi i saj kundër saj e privon atë nga një interes në „njohjen shoqërore“ (social recognition), domethënë në pasjen e ndjenjës së saj të vetvetes dhe identitetit të saj si grua të pranuar pozitivisht si të vlefshme përmes dialogut dhe ndërveprimit relacional me A-në. Përdorimi si armë nga A i stigmatizimit konvencional të të qenit grua për të disavantazhuar B-në pengon aftësinë e B-së për ta veshur veten me vlerë dhe për t’u identifikuar pohueshëm me vetëprezantimin e saj në botën shoqërore. Kjo përbën një „dëm shprehës“ (expressive harm) unik (131).
3.4 Pluralizmi
Pikëpamjet „pluraliste“ pohojnë se ka më shumë se një veçori të bërjes së gabuar të diskriminimit (Blum 2013; Segev 2014; Munch dhe Steglich-Petersen 2025). Pikëpamjet „moniste“ pohojnë se ekziston vetëm një veçori e tillë.
Pikëpamjet e mosrespektimit ose ato ekspresiviste mund të jenë pluraliste meqenëse nuk kanë nevojë të mohojnë se diskriminimi ndonjëherë bëhet i gabuar nga dëmi (Alexander 1992, 153; Eidelson 2015, 9). Ato thjesht shtojnë se ka veçori të tjera të bërjes së gabuar, duke marrë mbështetje nga veprime diskriminuese të padëmshme por megjithatë të padrejta. Që një pikëpamje e bazuar te dëmi të jetë moniste, diskriminimi i padëmshëm duhet ose të mos jetë moralisht i palejueshëm, ose të bëhet i palejueshëm nga ndonjë formë e pavërejtur dëmi. Kjo pikëpamje mund të mbetet moniste duke qenë e përkushtuar ndaj vetëm një gjinie të veçorisë së bërjes së gabuar të diskriminimit, përkatësisht dëmit, ndërsa njeh lloje të shumta të dëmeve të diskriminimit (Lippert-Rasmussen 2021, 580–581).
Sipas një pikëpamjeje pluraliste të kohëve të fundit të zhvilluar nga Moreau, diskriminimi u bën padrejtësi viktimave të tij kur dështon t’i trajtojë ato si të barabartat e të tjerëve. Por ka mënyra të shumta se si diskriminimi mund të përbëjë trajtim si të pabarabartë. Secila është individualisht e mjaftueshme, por jo e domosdoshme, për t’i bërë padrejtësi viktimës (Moreau 2020).
Së pari, diskriminimi mund të mbajë gjallë ose të përkeqësojë „nënrenditjen shoqërore“ (social subordination) të grupit të cilit viktima i përket. „Nënrenditja shoqërore“ është një gjendje punësh në të cilën një grup i spikatur shoqërisht ka një status në shoqëri si një e tërë që është më i ulët se ai i një grupi tjetër dominues (50). Anëtarët e grupit të nënrenditur kanë më pak pushtet dhe autoritet politik sesa anëtarët e grupeve të tjera, dhe më pak pushtet epistemik, meqenëse ankesat e tyre nuk dëgjohen ose nuk merren seriozisht nga të tjerët (51–53). Grupet e nënrenditura janë gjithashtu objekte censure, dënimi dhe ostrakizmi, në vend që të jenë marrës të konsideratës dhe nderimit siç janë grupet dominuese, dhe këto qëndrime censuruese lidhen me stereotipa të anëtarëve të tyre si posedues të cilësive dhe prirjeve negative (53–54). Së fundi, këto dallime në pushtet dhe konsideratë racionalizohen nga „përshtatjet strukturore“ (structural accommodations). Këto janë struktura shoqërore, modele dhe praktika të cilat, ndonëse në dukje neutrale, normalizojnë dhe akomodojnë nevojat dhe rrethanat e grupeve dominuese ndërsa i bëjnë ato të grupeve të nënrenditura anormale, devijuese, ose të padukshme (56–61). Një shembull i një përshtatjeje strukturore është praktika e ndarjes së tualeteve publike sipas gjinisë, e cila akomodon normat binare gjinore dhe i ndërton personat që nuk përshtaten me këto norma si divergjentë duke i bërë njëkohësisht të padukshëm (58).
Së dyti, diskriminimi mund të shkelë të drejtën e viktimës për „liri shqyrtuese“ (deliberative freedom). „Liria shqyrtuese“ është liria për të marrë vendime autonome në jetën e dikujt — ku të jetojë e të punojë, me kë të shoqërohet, si ta paraqesë veten në publik, e kështu me radhë — pa qenë nevoja ta konsiderojë një tipar të caktuar që ka si një kosto që i rri gjithmonë pezull para syve (84–85). Një person ka një të drejtë për liri shqyrtuese kur mohimi i saj dështon të respektojë kapacitetin e personit për autonomi (89–90). Kjo nga ana e vet ka më shumë gjasa të ndodhë kur mohimi pasqyron supozimet e të tjerëve rreth tyre, e jo zgjedhjet e tyre vetjake. Një personit i mungon e drejta për liri shqyrtuese nëse ushtrimi i papenguar i lirisë së tij cënon padrejtësisht interesat e të tjerëve (90–92).
Së treti, diskriminimi mund t’u mohojë viktimave qasjen në „të mira bazë“ (basic goods). Një „e mirë bazë“ është një e mirë ose mundësi, qasja e një personi tek e cila është e domosdoshme që personi të jetë dhe të shihet si një pjesëmarrës i plotë dhe i barabartë në shoqërinë e tij (126).
Pikëpamja pluraliste e Moreau-së kap realitetin kompleks të diskriminimit dhe mënyrat e larmishme se si viktimat raportojnë përvojën e tyre të të qenit të lënduara moralisht duke mos u trajtuar si të barabarta. Disa forma të trajtimit të pabarabartë sipas kësaj pikëpamjeje mund të zbatohen në një rast të veçantë, e jo të tjerat, ose të gjitha mund të zbatohen (174). Pikëpamja ndriçon gjithashtu mosmarrëveshjet e vazhdueshme rreth asaj nëse diskriminimi është një e keqe individuale apo e grupit, dhe nëse përfshin krahasim ndërpersonal, meqenëse na mundëson të zbërthejmë se si diskriminimi i padrejtë mund të ketë cilësi në dukje të papajtueshme. Format e trajtimit të pabarabartë kanë implikime të ndryshme për këto mosmarrëveshje, dhe ne mund të jemi në gjendje t’i zgjidhim mosmarrëveshjet duke kuptuar se cilat forma janë ose nuk janë në lojë në një rast të caktuar (175–181).
Secili aspekt i pikëpamjes së Moreau-së i nënshtrohet kritikës, megjithatë, përfshirë pretendimin e saj të përgjithshëm se diskriminimi i padrejtë ka të bëjë thelbësisht me dështimin për t’i trajtuar viktimat si të barabarta, shpjegimet e saj mbi mënyrat se si diskriminimi mund të dështojë ta trajtojë një viktimë si të barabartë, dhe se si të zgjidhen konfliktet midis këtyre shpjegimeve. Njeriu mund të vërë në dyshim posaçërisht masën në të cilën ajo është vërtet pluraliste. Së pari, pikëpamja kërkon t’i unifikojë format e trajtimit të pabarabartë, në vend që t’i lërë ato si një listë potencialisht të palidhur të veçorive të bërjes së gabuar të diskriminimit, duke i paraqitur ato si „konceptime“ të ndryshme të „konceptit“ të dështimit për t’i trajtuar të tjerët si të barabartë moralë (158–159). Është argumentuar se kjo strategji unifikuese është e pasuksesshme (Smith 2024). Por edhe nëse ka sukses, ajo mund ta bëjë pikëpamjen moniste e jo pluraliste. Ajo i bën thirrje vetëm një gjinie të veçorisë së bërjes së gabuar të diskriminimit — trajtimit të pabarabartë — ndërsa u bën thirrje llojeve të shumta të trajtimit të pabarabartë për ta bërë këtë veçori më të përcaktuar. Pyetja bëhet atëherë nëse pikëpamja është në thelb një pikëpamje e mosrespektimit, duke pohuar se ajo që e bën diskriminimin të gabuar është mosrespektimi që tregon për statusin moral të viktimave të tij si të barabartë. Nëse është kështu, pluralizmi i saj mund të qëndrojë në faktin se si mbrojtësit e pikëpamjeve të mosrespektimit mund të pranojnë se dëmi është gjithashtu një veçori e bërjes së gabuar të diskriminimit.
Së dyti, tri mënyrat e dështimit për t’i trajtuar të tjerët si të barabartë sipas kësaj pikëpamjeje mund të mos jenë të dallueshme. Moreau argumenton se ka raste të diskriminimit të padrejtë që shfaqin vetëm nënrenditje, vetëm shkelje të lirisë shqyrtuese, ose vetëm mohim të qasjes në të mira bazë, pa asnjë formë tjetër trajtimi të pabarabartë (162–165). Mund të kundërshtohet se disa forma përfshihen nga të tjerat. Për shembull, mohimi i qasjes në të mira bazë përbën diskriminim të padrejtë kur e mira përkatëse është e nevojshme që personi të jetë dhe të shihet si një pjesëmarrës i plotë dhe i barabartë në shoqëri. Kësisoj ajo që duket se e bën mohimin të gabuar është mënyra se si ai kontribuon në nënrenditjen shoqërore. Në mënyrë të ngjashme, një shkelje e lirisë shqyrtuese përbën diskriminim të padrejtë kur shkel pajustifikueshëm autonominë e viktimës. Por fakti nëse një person detyrohet ta ketë anëtarësinë e tij në një grup shoqëror vazhdimisht para syve në çdo vendim që merr duket se varet nga konteksti i tij shoqëror dhe nëse, përgjatë shumë sferave të ndryshme, ai ndesh trajtim sistematik apo të përhapur disavantazhues për shkak të tiparit që përcakton grupin anëtar i të cilit është. Kjo nga ana e vet duket se e bën shkeljen të varur nga fakti nëse personi i përket një grupi të nënrenditur shoqërisht (Hellman 2021b, 567–579; Calhoun 2022, 71–77; Sangiovanni 2024, 35–36). Nëse nënrenditja shoqërore është veçoria parësore e bërjes së gabuar të diskriminimit te e cila të tjerat janë të reduktueshme, është e dyshimtë nëse kemi ende një pikëpamje pluraliste në dorë.
Interes i konsiderueshëm për nënrenditjen shoqërore është zhvilluar në shkrimet e fundit filozofike mbi diskriminimin e padrejtë (Kolodny 2023, kap. 13; Lippert-Rasmussen 2025, kap. 4). Nëse nënrenditja shoqërore është qendrore për të kuptuarit tonë se kur diskriminimi është moralisht i gabuar, duhet të pyesim se çfarë e bën atë moralisht të dënueshme. A e shpërfill ajo statusin moral të anëtarëve të grupeve të nënrenditura si të barabartë? Apo fakti se ajo është e dëmshme për anëtarët e këtyre grupeve? (Sangiuliano 2023a). Këto pyetje na kthejnë te antinomia midis pikëpamjeve të bazuara te dëmi dhe atyre të mosrespektimit ose te mundësia e pluralizmit midis tyre.
4. Diskriminimi i tërthortë
Pjesa e posaçme e filozofisë morale të diskriminimit trajton tema specifike mbi të cilat zbatohen pikëpamjet e pjesës së përgjithshme ose në kontekstin e të cilave ato pikëpamje testohen dhe rafinohen. Temat përfshijnë: diskriminimin në takimet romantike (Sommer Degn 2023; Sommer Degn dhe Flinch Midtgaard 2025) ose në policim (Hosein 2018); tipare specifike për shkak të të cilave diskriminimi mund të ndodhë, si pamja e jashtme e një personi (Mason 2023), statusi socio-ekonomik (Steuwer dhe Lippert-Rasmussen 2024), ose bindja politike (Simpson 2025); veprimin afirmativ (Lippert-Rasmussen 2020); krijimin e stereotipave (Beeghly 2025); marrëdhënien midis diskriminimit dhe racizmit (Glasgow 2009), „padrejtësisë strukturore“ (Lippert-Rasmussen 2013, 49–53; Sangiovanni 2017, 164–172; Moreau, në botim), ose barazisë, përfshirë barazinë „relacionale“ (Dinur 2023) dhe atë „themelore“ (Lippert-Rasmussen 2022a); dhe diskriminimin algoritmik përmes përdorimit të inteligjencës artificiale (Eidelson 2021; Hu 2024; Hellman 2024).
Një temë e posaçme e spikatur është diskriminimi i tërthortë (Lippert-Rasmussen 2013, 72; Thomsen 2015, 311; Cossette-Lefebvre 2020, 357). Shqyrtoni rastin vijues:
Largimi nga puna 2 (Termination 2): A punëson B-në dhe ka një politikë për pushimin nga puna të punonjësve nën 178 cm (5′10″). Gjatësia mesatare e grave është nën 178 cm. A përdor politikën për të pushuar nga puna B-në, e cila është një grua nën 178 cm.
Politika si ajo e A-së ndalohen ligjërisht në juridiksione anembanë botës. Pyetja për filozofinë morale është nëse veprimi i A-së bie nën përkufizimin e „diskriminimit“ dhe çfarë, nëse ka ndonjë gjë, e bën politikën e A-së moralisht të gabuar pavarësisht ndalimit të saj ligjor.
Përkufizimi gjenerik i „diskriminimit“ si disavantazh për shkak të një tipari mund ta kapë sjelljen e A-së te Largimi nga puna 2. Politika e A-së e disavantazhon B-në, e cila është grua, duke e privuar atë nga punësimi. Ajo përfaqëson eksplicitisht gjatësinë e punonjësve. Lidhur me seksin, megjithatë, ajo është në dukje neutrale. Për më tepër, supozoni se A nuk ushqen asnjë përfaqësim mendor të punonjësve si B si grua, dhe qenia grua e B-së nuk është mes arsyeve motivuese të A-së për disavantazhimin e B-së përmes zbatimit të politikës. Prandaj, sipas një pikëpamjeje motivuese të kushtit „për shkak të“ të përkufizimit gjenerik të „diskriminimit“, politika e A-së nuk është diskriminuese kundër grave. Me gjithë këto fakte, politika i disavantazhon gratë më keq se burrat. Ajo prodhon më shumë pushime nga puna të grave, përfshirë B-në, sesa të burrave. Kështu, qenia grua e B-së shpjegon shkakësisht pse ajo disavantazhohet nga politika. Shpjegimi mbështetet në faktin se si gratë kanë më pak gjasa se burrat të jenë 178 cm. Prandaj, sipas një pikëpamjeje shpjeguese të „për shkak të“, politika e A-së është „diskriminuese“.
Sikur politika te Largimi nga puna 2 të kishte përfaqësuar eksplicitisht qenien grua të punonjësve, ose sikur A të kishte ushqyer një gjendje përkatëse mendore, shpjegimi se pse politika e disavantazhoi B-në do të kishte kaluar përmes këtij përfaqësimi. Atëherë politika do të kishte qenë drejtpërdrejt diskriminuese kundër grave. Prandaj, nëse pranojmë një shpjegim shkakor të lidhjes midis tiparit të një viktime dhe disavantazhit në përkufizimin gjenerik të „diskriminimit“, diskriminimi i drejtpërdrejtë dhe ai i tërthortë dallohen përgjatë boshtit të rrugës shpjeguese midis tiparit dhe disavantazhit, domethënë, nëse ajo kalon përmes një përfaqësimi të tiparit të viktimës (Moreau 2020, 19–20). Kjo qasje zbulon vazhdimësi midis dy llojeve të diskriminimit. Të dyja ndodhin kur një tipar mbahet kundër një viktime. Dallimi midis tyre varet nga pyetja nëse shpjegimi se pse ndodh kjo i drejtohet një përfaqësimi të viktimës sikur ka një tipar apo nëse, pavarësisht këtij përfaqësimi, pasojat e sjelljes së një autori janë më të këqija për njerëzit që ndajnë tiparin e viktimës.
Dallimi, vini re, nuk hiqet përgjatë boshtit të qëllimeve të një autori. Mund të ketë diskriminim të drejtpërdrejtë të paqëllimshëm. Një autor mund të ketë një paragjykim të nënkuptuar kundër njerëzve me një tipar të caktuar, dhe madje ndërsa me vetëdije e mohon atë, të motivohet për të disavantazhuar njerëzit që ai i përfaqëson sikur e kanë atë tipar (Dinur 2022b, 126–128). Mund të ketë gjithashtu diskriminim të tërthortë të qëllimshëm. Te Largimi nga puna 2, A mund të ketë pasur për qëllim të pushonte gratë nga puna nga mizogjinia, por i ka fshehur qëllimet e tij duke përvetësuar një politikë që përdor një kriter që korrespondon fort me seksin, përkatësisht gjatësinë, si bazën eksplicite për pushimin e punonjësve nga puna, duke e ditur se kjo politikë do të priret të sjellë më shumë shkarkime të grave sesa të burrave (Thomsen 2015, 317; Eidelson 2015, 41–42).
Por si saktësisht përfshin diskriminimi i tërthortë imponimin e një disavantazhi „më të keq“ mbi njerëzit me njëfarë tipari e jo mbi të tjerët? A është politika te Largimi nga puna 2 indirekt diskriminuese në sajë të trajtimit të grave më keq se burrat në një kuptim krahasues ndërpersonal, apo më keq krahasuar me ndonjë politikë alternative në një kuptim kundërfaktik intrapersonal? Mundësia e parë duket më e natyrshmja. Por ajo thuhet se presupozon një pikëpamje të diskutueshme morale se rezultatet e pabarabarta për grupe të ndryshme shoqërore janë thelbësisht të dënueshme (Lippert-Rasmussen 2014, 47–48).
A duhet që diskriminimi i tërthortë të ketë një ndikim më të keq vetëm për një viktimë individuale apo për të gjithë grupin e përcaktuar nga tipari që viktima zotëron? Meqenëse gratë kanë më shumë gjasa se burrat të jenë nën 178 cm, politika e A-së te Largimi nga puna 2 priret të gjenerojë më shumë pushime nga puna për gratë si grup krahasuar me burrat. Por jo të gjitha gratë janë nën 178 cm, dhe jo të gjithë burrat janë 178 cm ose më të gjatë. Kategoria e punonjësve që politika disavantazhon nuk është përsosmërisht bashkështrirëse me gratë dhe nuk përjashton të gjithë burrat. Kështu, politika potencialisht disavantazhon disa burra dhe favorizon disa gra. A e pengon ky fakt politikën të jetë indirekt diskriminuese ndaj B-së? (Hellman 2018, 118–119). Supozoni se C-ja, një grua që është mbi 178 cm, dhe D-ja, një burrë që është nën 178 cm, që të dy punojnë për A-në. Kur politika zbatohet mbi ta, C-ja nuk pushohet nga puna kurse D-ja po. Është e paqartë nëse C-ja dhe D-ja janë të diskriminuar tërthorazi (Thomsen 2015, 309–310; Lippert-Rasmussen 2022, 90–97).
Një agjent mund të marrë vendime rreth njerëzve duke përdorur një kriter diferencues eksplicit, shtrirja e të cilit përfshin të gjithë njerëzit me njëfarë tipari ndërsa përjashton të gjithë njerëzit që nuk e kanë atë tipar. Për shembull, A mund të përdorë kriterin e gjatësisë te Largimi nga puna 2 në një botë të mundshme ku të gjitha gratë janë nën dhe të gjithë burrat janë mbi 178 cm. Përdorimi i një treguesi të tillë të përsosur përafrimi (perfect proxy) sjell si pasojë që agjenti do t’i disavantazhojë të gjithë njerëzit me atë tipar, dhe askënd pa të. Vendimet e agjentit mund të duken të vështira për t’u klasifikuar si drejtpërdrejt diskriminuese meqenëse nuk udhëhiqen eksplicitisht nga një përfaqësim i njerëzve të caktuar sikur zotërojnë atë tipar. E megjithatë ato mund të jenë po ashtu të vështira për t’u klasifikuar si diskriminim i tërthortë meqenëse përdorimi i treguesit ndjek aq besueshëm zotërimin e këtij tipari saqë funksionalisht pasqyrojnë një situatë ku ato udhëhiqen eksplicitisht nga një përfaqësim i tillë. Cossette-Lefebvre dhe Lippert-Rasmussen argumentojnë se ky lloj rasti përfshin prandaj as diskriminim të drejtpërdrejtë dhe as të tërthortë, por një formë sui generis të diskriminimit „jodirekt“ (Cossette-Lefebvre dhe Lippert-Rasmussen 2025).
Disa mund të besojnë se diskriminimi i tërthortë kryhet vetëm nëse një rregull në dukje neutral vendos një disavantazh më të keq mbi disa grupe dhe kjo nuk peshohet më shumë nga interesat e agjentit që e vendos atë. Për shembull, supozoni se, te Largimi nga puna 2, vendi përkatës i punës është një shërbim zjarrfikës bashkiak, dhe të qenit 178 cm ose më i gjatë është një standard i mirëfilltë i aftësisë fizike për të punuar si zjarrfikës. Nëse kostot për sigurinë ndaj zjarrit të bashkisë peshojnë më shumë se disavantazhi i vendosur nga politika e A-së për pushimin nga puna të punonjësve nën 178 cm, politika nuk është indirekt diskriminuese. Sipas një pikëpamjeje të ndryshme, politika është indirekt diskriminuese, por kostot e heqjes dorë prej saj e bëjnë atë të justifikuar (Lippert-Rasmussen 2013, 68–72; Lippert-Rasmussen 2022, 97–102).
A mundet çfarëdo tipari të përbëjë një bazë të diskriminimit të tërthortë, apo vetëm disa tipare të caktuara? Kjo pyetje mund të eksplorohet duke shqyrtuar nëse diskriminimi i tërthortë është dytësor (subsidiary) ndaj diskriminimit të drejtpërdrejtë (Ishida 2022, 8). Sipas pikëpamjes mbizotëruese, një veprim neutral që nuk përfshin një përfaqësim eksplicit të një personi sikur zotëron njëfarë tipari, por që disavantazhon njerëzit me atë tipar më keq se të tjerët, është indirekt diskriminues vetëm nëse disavantazhi më i keq „lidhet siç duhet me“ ose „ndjek gjurmët e“ diskriminimit të kaluar të drejtpërdrejtë kundër njerëzve me atë tipar (Lippert-Rasmussen 2013, 70–71; Laborde 2026, 19–21). Supozoni se politika te Largimi nga puna 2 zbatohet në një shërbim zjarrfikës. Nëse gratë janë diskriminuar drejtpërdrejt në profesionin e zjarrfikësit, duke qenë qëllimisht të përjashtuara për shkak të supozimeve seksiste rreth aftësisë së tyre fizike në raport me atë të burrave, atëherë nëse një politikë e pushimit nga puna të zjarrfikësve nën 178 cm i disavantazhon gratë më keq se burrat në mënyrë të pajustifikueshme, disavantazhi më i keq duket se ndjek siç duhet gjurmët e diskriminimit të kaluar të drejtpërdrejtë. Një version i rreptë i pikëpamjes mbizotëruese pohon se diskriminimi i kaluar i drejtpërdrejtë duhet të jetë kryer nga i njëjti agjent që kryen veprimin neutral e megjithatë disavantazhues në të tashmen. Një version më lejues pohon se diskriminimi i kaluar i drejtpërdrejtë mund të jetë kryer nga çfarëdo agjenti (Hellman 2018, 117). Megjithatë, të dyja versionet sjellin si pasojë që një tipar mund të themelojë diskriminim të tërthortë vetëm nëse karakterizon grupe që i janë nënshtruar diskriminimit të kaluar, të cilët kanë gjasa të përbëjnë një grup shoqëror të margjinalizuar. Kjo nga ana e vet sjell si pasojë që, kur vjen puna te diskriminimi i tërthortë, tiparet nuk janë simetrike. Nuk është e mundur të diskriminohet tërthorazi për shkak të një tipari që karakterizon një grup që rrallë i nënshtrohet diskriminimit të drejtpërdrejtë dhe disavantazhit shoqëror shoqërues. Pikëpamja mbizotëruese, duhet shënuar, nuk është e lirë nga vështirësitë (Cossette-Lefebvre 2020, 351–352). Sipas një pikëpamjeje të kundërt, mund të ketë diskriminim të tërthortë për shkak të tipareve që përcaktojnë grupet që janë më keq nën modelet e pabarazisë, pavarësisht nëse të qenit e tyre më keq është produkt i diskriminimit të drejtpërdrejtë kundër tyre (Eidelson 2021, 261–262). Por madje edhe sipas kësaj pikëpamjeje, diskriminimi i tërthortë është asimetrik dhe i kufizuar te tiparet që përcaktojnë grupet më të dëmtuara.
Një pikëpamje deflacioniste mohon që diskriminimi i tërthortë të jetë një lloj diskriminimi në të njëjtin nivel me diskriminimin e drejtpërdrejtë (Ishida 2022, 8). Sipas kësaj pikëpamjeje, përbërësi „për shkak të“ i „diskriminimit“ duhet të interpretohet në kuptimin motivues duke pohuar se diskriminimi ndodh vetëm kur një autor e përfaqëson viktimën sikur ka njëfarë tipari dhe e merr pasjen e këtij tipari nga viktima si një arsye motivuese për ta disavantazhuar atë. Ose, nëse përbërësi interpretohet në kuptimin shpjegues, diskriminimi ndodh vetëm kur shpjegimi përkatës shkakor që lidh tiparin e një viktime me disavantazhin kalon përmes një përfaqësimi mendor të viktimës sikur ka këtë tipar të ushqyer nga autori. Sapo përbërësi ngushtohet në këto mënyra, „diskriminimi“ i referohet vetëm diskriminimit të drejtpërdrejtë, dhe veçoria e bërjes së gabuar morale të diskriminimit ngushtohet te shqyrtimet e brendshme mendore të autorëve e jo tek efektet e jashtme mbi viktimat.
Eidelson avancon dy pretendime për të mbështetur një pikëpamje deflacioniste të diskriminimit të tërthortë. Së pari, përvetësimi i qasjes shpjeguese ndaj „për shkak të“ pa e ngushtuar atë te shpjegimet që kalojnë përmes mendësisë së autorit e shumon në mënyrë të tepruar sjelljen diskriminuese. Për shembull, një qasje e tillë do të sillte si pasojë në mënyrë kundërintuitive që mosveprimi i shtetit për të rritur financimin për shkollat e mesme të ulëta të jetë diskriminues, meqenëse mosveprimi do të prirej t’i disavantazhonte grupet tashmë të margjinalizuara më keq se grupet e privilegjuara, kështu që mundësitë e pakësuara të ardhshme për nxënësit e margjinalizuar do të shpjegoheshin shkakësisht nga ky mosveprim. Së dyti, duke fabrikuar vazhdimësi midis diskriminimit të drejtpërdrejtë dhe atij të tërthortë, qasja shtrembëron intuitën e sensit të përbashkët duke dështuar ta paraqesë diskriminimin që motivohet nga armiqësia, urrejtja, apo gjendje të ngjashme mendore si rastin paradigmatik apo qendror (Eidelson 2015, 55–56).
Pikëpamja deflacioniste është e pajtueshme me ekzistencën e arsyeve të mira instrumentale për të ndaluar ligjërisht sjelljen që disavantazhon pajustifikueshëm disa grupe më keq se të tjerat pavarësisht nga gjendjet mendore të autorit, edhe nëse, ndryshe nga disavantazhi i sjellë nga gjendjet e këqija mendore, një sjellje e tillë nuk është „diskriminim“ moralisht i gabuar para-ligjor. Për Eidelson-in, duke ngarkuar qytetarët si punëdhënësit që mbajnë pozita të pushtetit shoqëror ose ekonomik, ndalimet hapin mundësi për grupet e nënrenditura dhe përmes kësaj zbatojnë një program shoqëror të ndreqjes së modeleve të pabarazisë (Gardner 1989, 8–11; Eidelson 2015, 51). Të tjerë pretendojnë se ka arsye të mira instrumentale për ta etiketuar sjelljen e ndaluar ligjërisht si një formë („të tërthortë“) të „diskriminimit“. Zakonisht ka qëndrime morale dënuese të lidhura me etiketën „diskriminim“. Këto janë të rezervuara para-ligjërisht për diskriminimin e drejtpërdrejtë të gabuar. Por transferimi i forcës së tyre morale te sjellja që nuk është para-ligjërisht e gabuar, por që do të ishte me vlerë instrumentale të ndalohej ligjërisht, mund të ngjallë mbështetje publike për ndalimet dhe të rrisë zbatimin shoqëror të tyre (Waldron 1985, 94; Gardner 2018, 75).
Disa filozofë kanë zhvilluar pikëpamje të diskriminimit të tërthortë si, ashtu si diskriminimi i drejtpërdrejtë, një formë e shkeljes morale pavarësisht ndalimeve ligjore. Këto pikëpamje mund të ndahen në dy lloje:
Së pari, ka pikëpamje që e konsiderojnë diskriminimin e drejtpërdrejtë dhe atë të tërthortë si shkelje morale të veçanta e megjithatë të ndërlidhura. Hellman argumenton se diskriminimi i drejtpërdrejtë shpreh një mesazh shoqëror poshtërues që nuk respekton vlerën e barabartë moral të viktimave, por diskriminimi i tërthortë „përforcon/rëndon padrejtësinë“ (compounds injustice). Sipas pikëpamjes dytësore të diskriminimit të tërthortë, diskriminimi i tërthortë ndodh vetëm kur një veprim ndryshe neutral disavantazhon njerëzit me njëfarë tipari më keq se njerëzit që nuk e kanë atë tipar aty ku disavantazhi ndjek gjurmët e diskriminimit historik të drejtpërdrejtë kundër njerëzve me këtë tipar. Për shembull, veprimi mund të përdorë një kriter vendimmarrës që është një tregues përafrimi (proxy) për anëtarësinë në grupin e përcaktuar nga tipari duke pasur parasysh diskriminimin e kaluar të drejtpërdrejtë kundër grupit; një punëdhënës mund të përdorë nivelin e arsimimit të një punonjësi për të vendosur se kë të pushojë nga puna, por ky kriter mund të korrespondojë me anëtarësinë në një grup pakice racore për shkak të diskriminimit të kaluar të drejtpërdrejtë kundër pakicave racore në arsim. Në këto raste, përdorimi i kriterit për të disavantazhuar viktimat me atë tipar në të tashmen rëndon padrejtësinë e kaluar të diskriminimit të tërthortë. Hellman pohon se kjo ndodh sepse autori është „i implikuar“ në dhe „amplifikon“ padrejtësinë e kaluar (Hellman 2018).
Së dyti, ka pikëpamje që e bashkojnë diskriminimin e drejtpërdrejtë dhe atë të tërthortë si të njëjtin lloj gabueshmërie. Supozoni, për shembull, se diskriminimi i drejtpërdrejtë bëhet i gabuar nga kontributi në dëmet kumulative kundër anëtarëve të grupeve shoqërore më të dëmtuara nën modelet e pabarazisë. Është argumentuar se diskriminimi i tërthortë shkakton të njëjtin dëm duke kontribuar në disavantazhin e grupit (Arneson 2013, 109–111; Thomsen 2015, 323–324). Anasjelltas, supozoni se diskriminimi i drejtpërdrejtë bëhet i gabuar nga mënyra se si shqyrtimet e brendshme të autorëve nuk i respektojnë viktimat si persona duke dështuar t’i peshojnë interesat e viktimave njëlloj me interesat e të tjerëve, ose duke shprehur një mesazh shoqëror konvencionalisht mosrespektues. Diskriminimi i tërthortë mund të përfshijë të njëjtin lloj mosrespektimi. Moreau argumenton se një agjent që kryen një veprim pa asnjë motivim për të disavantazhuar njerëzit me njëfarë tipari, por që në mënyrë të pajustifikueshme i disavantazhon këta njerëz më keq se të tjerët, vepron nga neglizhenca. Kjo është mosrespektuese meqenëse konsiston në dështimin e agjentit për të shqyrtuar në një mënyrë që i konsideron interesat e anëtarëve të grupit të disavantazhuar si të barabartë. Agjenti nuk i trajton këto interesa si me rëndësi të barabartë me interesat e vetë agjentit apo interesat e të tjerëve (Moreau 2018, 143). Sangiovanni argumenton në mënyrë të ngjashme se një autor i diskriminimit të tërthortë shpreh një mesazh shpërfilljeje ose indiference ndaj anëtarëve të grupeve të disavantazhuara (Sangiovanni 2017, 161). Së fundi, supozoni se diskriminimi i drejtpërdrejtë bëhet i gabuar nga veçori të shumta, përfshirë kontributin e tij në modelet e dëmshme shoqërore dhe mosrespektimin shqyrtues apo shprehës. Është argumentuar se diskriminimi i tërthortë mund të bëhet gjithashtu i gabuar nga të njëjtat veçori të shumta (Cossette-Lefebvre 2025).
Bibliografia
- Albertson, Andreas, Hallsson, Bjørn G., Lippert-Rasmussen, Kasper and Pedersen, Viki M.L., 2023, „Does Harm or Disrespect Make Discrimination wrong? An Experimental Approach“, Philosophical Psychology, 38(4): 1756–1781.
- Alexander, Larry, 1992, „What Makes Wrongful Discrimination Wrong? Biases, Preferences, Stereotypes, and Proxies“, University of Pennsylvania Law Review, 141(1): 149–219.
- –––, 2015, „Review of Deborah Hellman & Sophia Moreau (eds.), Philosophical Foundations of Discrimination Law, Oxford: Oxford University Press“, Ethics, 125(3): 872–879.
- Anderson, Elizabeth S., and Pildes, Richard H., 2000, „Expressive Theories of Law: A General Restatement“, University of Pennsylvania Law Review, 148(5): 1503–1576.
- Arneson, Richard J., 2006, „What Is Wrongful Discrimination?“, San Diego Law Review, 43(4): 775–808.
- –––, 2013, „Discrimination, Disparate Impact, and Theories of Justice“, in Deborah Hellman & Sophia Moreau (eds.), Philosophical Foundations of Discrimination Law, Oxford: Oxford University Press, pp. 87–111.
- –––, 2018, „Discrimination and Harm“, in Kasper Lippert-Rasmussen (ed.), The Routledge Handbook of the Ethics of Discrimination, New York: Routledge, pp. 151–163.
- Beeghly, Erin, 2021, „Stereotyping as Discrimination: Why Thoughts Can Be Discriminatory“, Social Epistemology: A Journal of Knowledge, Culture and Policy, 35(6): 537–563.
- –––, 2025, What’s Wrong with Stereotyping?, Oxford: Oxford University Press.
- Berndt Rasmussen, Katharina, 2019, „Harm and Discrimination“, Ethical Theory and Moral Practice, 22(4): 873–891.
- –––, 2020, „Implicit Bias and Discrimination“, Theoria, 86(6): 727–748.
- Blake, Michael, 2006, „The Discriminating Shopper“, San Diego Law Review, 43(4): 1017–1034.
- Blum, Lawrence, 2013, „Racial and Other Asymmetries: A Problem for the Protected Categories Framework for Anti-discrimination Thought“, in Deborah Hellman & Sophia Moreau (eds.), Philosophical Foundations of Discrimination Law, Oxford: Oxford University Press, pp. 183–199.
- Bruun Nørregaard, Ida, 2026, „When Do People View Discrimination as Morally Acceptable?“, Political Behavior, 48(1): 49–72.
- Calhoun, Cheshire, 2022, „Reflections on Deliberative Freedom, Subordination, and Prohibited Grounds in Faces of Inequality“, Jerusalem Review of Legal Studies, 25(1): 70–83.
- Cavanagh, Matt, 2002, Against Equality of Opportunity, New York: Clarendon Press.
- Cullity, Garrett and Wodak, Daniel, 2025, „But Thinking Makes it So: How Bad Attitudes Can Make Discriminatory Actions Wrong“, Philosophy and Phenomenological Research, 111(3): 1081–1104.
- Cossette-Lefebvre, Hugo, 2020, „Direct and Indirect Discrimination: A Defense of the Disparate Impact Model“, Public Affairs Quarterly, 34(4): 340–367.
- –––, 2025, „When Do Unequal Results Amount to Wrongful Indirect Discrimination?“, Law and Philosophy, 44(4): 451–483.
- Cossette-Lefebvre, Hugo and Lippert-Rasmussen, Kasper, 2025, „Neither Direct, Nor Indirect: Understanding Proxy-Based Algorithmic Discrimination“, Journal of Ethics, 29: 719–745.
- Dinur, Rona, 2022a, „Can Normative Accounts of Discrimination Be Guided by Anti-discrimination Law? Should They? A Critical Note on Sophia Moreau’s Faces of Inequality: A Theory of Wrongful Discrimination“, Erasmus Journal of Philosophy and Economics, 14(2): 137–148.
- –––, 2022b, „Intentional and Unintentional Discrimination“, Journal of Moral Philosophy, 19(2): 111–138.
- –––, 2023, „Relational and Distributive Discrimination“, Law and Philosophy, 42(4): 321–349.
- Eidelson, Benjamin, 2015, Discrimination and Disrespect, Oxford: Oxford University Press.
- –––, 2021, „Patterned Equality, Compounding Injustice, and Algorithmic Prediction“, American Journal of Law and Equality, 1: 252–276.
- Flinch Midtgaard, Søren and Lyngby Pedersen, Viki Møller, 2025, „Paternalistic Discrimination“, Law and Philosophy, 44(2): 235–259.
- Gardner, John, 1989, „Liberals and Unlawful Discrimination“, Oxford Journal of Legal Studies, 9(1): 1–22.
- –––, 2018, „Discrimination: The Good, the Bad, and the Wrongful“, Proceedings of the Aristotelian Society, 108(1): 55–81.
- Glasgow, Joshua, 2009, „Racism as Disrespect“, Ethics, 120(1): 64–93.
- Halldenius, Lena, 2005, „Dissecting ‘Discrimination’“, Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics, 14(4): 455–463.
- Hellman, Deborah, 2008, When is Discrimination Wrong?, Cambridge: Harvard University Press.
- –––, 2018, „Indirect Discrimination and the Duty to Avoid Compounding Injustice“, in Hugh Collins and Tarunabh Khaitan (eds.), Foundations of Indirect Discrimination Law, Oxford: Oxford University Press, pp. 105–121.
- –––, 2021, „The Epistemic Commitments of Non-Discrimination“, in John Gardner, Leslie Green, and Brian Leiter (eds.), Oxford Studies in Philosophy of Law Volume 4, Oxford: Oxford University Press, pp. 156–181.
- –––, 2021b, „Three Ways of Failing to Treat Others as Equals: Comments on Sophia Moreau’s Faces of Inequality“, Jurisprudence, 12(4): 562–570.
- –––, 2024, „Big Data and Compounding Injustice“, Journal of Moral Philosophy, 21(1–2): 62–83.
- Horta, Oscar, 2015, „Does Discrimination Require Disadvantage?“, Moral Philosophy and Politics, 2(2): 277–279.
- Hosein, Adam Omar, 2018, „Racial Profiling and a Reasonable Sense of Inferior Political Status“, Journal of Political Philosophy, 26(3): e1–e20.
- Hu, Lily, 2024, „What is ‘Race’ in Algorithmic Discrimination on the Basis of Race?“, Journal of Moral Philosophy, 21(1–2): 1–26.
- –––, 2025, „Sex Discrimination, Normativity, and Begging the Causal Question“, Political Philosophy, 2(1): 262–289.
- Ishida, Shu, 2021, „What Makes Discrimination Morally Wrong? A Harm-Based View Reconsidered“, Theoria, 87(2): 483–499.
- –––, 2022, „Indirect Discrimination and Equality“, in Mitja Sardoč (ed.), Handbook of Equality of Opportunity, Cham: Springer, pp. 1–19. doi:10.1007/978-3-319-52269-2
- Jonker, Julian, 2019, „Beyond the Comparative Test for Discrimination“, Analysis, 79(2): 206–214.
- Khaitan, Tarunabh, 2015, A Theory of Discrimination Law, Oxford: Oxford University Press.
- Laborde, Cécile, 2026, „Structural Inequality and the Protectorate of Discrimination Law“, Politics, Philosophy, and Economics, 25(1): 3–26.
- Lippert-Rasmussen, Kasper, 2006, „The Badness of Discrimination“, Ethical Theory and Moral Practice, 9(2): 167–185.
- –––, 2013, Born Free and Equal: A Philosophical Inquiry into the Nature of Discrimination, Oxford: Oxford University Press.
- –––, 2014, „Indirect Discrimination is not Necessarily Unjust“, Journal of Practical Ethics, 2(2): 33–57.
- –––, 2015, „Discrimination: An Intriguing but Underexplored Issue in Ethics and Political Philosophy“, Moral Philosophy and Politics, 2(2): 207–217.
- –––, 2018, „Respect and Discrimination“, in Heidi M. Hurd (ed.), Moral Puzzles and Legal Perplexities: Essays on the Influence of Larry Alexander, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 317–332.
- –––, 2020, Making Sense of Affirmative Action, Oxford: Oxford University Press.
- –––, 2021, „Moreau on Discrimination: Pluralism, Equality, and the Experience of Discrimination“, Jurisprudence: An International Journal of Legal and Political Thought, 12(4): 479–590.
- –––, 2022a, „Wrongful Discrimination Without Equal, Basic Moral Status“, Ethical Theory and Moral Practice, 26(1): 19–36.
- –––, 2022b, „Why ‘Indirect Discrimination’ Is a Useful Legal but Not a Useful Moral Concept“, Erasmus Journal for Philosophy and Economics, 15(1): 83–107.
- –––, 2025, Wrongful Discrimination, Cambridge: Cambridge University Press.
- –––, në botim, „Kolodny on Discrimination“, Inquiry: An Interdisciplinary Journal of Philosophy, online 23 Nov 2025. doi:10.1080/0020174X.2025.2591740
- Lippert-Rasmussen, Kasper, Serritzlew, Søren, Laustsen, Lasse, Sommer Degn, Simone, and Albertson, Andreas, 2024, „What is the Folk Concept of Discrimination? Discriminators and Comparators“, Philosophical Psychology, 37(6): 1378–1406.
- Liu, Xiaofei, 2015, „‘No Fats, Femmes, or Asians’“, Moral Philosophy and Politics, 2(2): 255–276.
- Malnes, Raino, 2015, „Discrimination: Classification and Moral Assessment“, Moral Philosophy and Politics, 2(2): 245–254.
- Mason, Andrew, 2023, What’s Wrong with Lookism?: Personal Appearance, Discrimination, and Disadvantage, Oxford: Oxford University Press.
- McGowan, Mary Kate, 2019, Just Words: On Speech and Hidden Harm, Oxford: Oxford University Press.
- Moreau, Sophia, 2010, „Discrimination as Negligence“, Canadian Journal of Philosophy, 40(Supplement 1): 123–149.
- –––, 2018, „The Moral Seriousness of Indirect Discrimination“, in Hugh Collins and Tarunabh Khaitan (eds.), Foundations of Indirect Discrimination Law, Oxford: Oxford University Press, pp. 123–148.
- –––, 2022, Faces of Inequality: A Theory of Wrongful Discrimination, Oxford: Oxford University Press.
- –––, në botim, „Structural Injustice and Systemic Discrimination“, in Brian Leiter (ed.), Oxford Studies in Philosophy of Law (Volume 6), Oxford: Oxford University Press.
- Munch, Lauritz Aastrup and Steglich-Petersen, Asbjørn, 2025, „Wrongful Discrimination as Biased Discrimination“, Philosophical Studies, 182(10): 2925–2945.
- Pinto, Meital, 2021, „Arbitrariness as Discrimination“, Canadian Journal of Law and Jurisprudence, 34(2): 391–415.
- Sangiovanni, Andrea, 2017, Humanity Without Dignity: Moral Equality, Respect, and Human Rights, Cambridge, MA: Harvard University Press.
- –––, 2024, „Discrimination, Pluralism, and Social Subordination: On Moreau’s Faces of Inequality“, Dialogue: Canadian Philosophical Review, 63(1): 31–44.
- Sangiuliano, Anthony, 2022, „Bottom-Up and Top-Down Theories of Antidiscrimination Law“, Oxford Journal of Legal Studies, 42(4): 1118–1142.
- –––, 2023a, „Justifying Antisubordination“, American Journal of Law and Equality, 3: 347–373.
- –––, 2023b, „Against Moralism in Anti-discrimination Law“, University of Toronto Law Journal, 73(4): 467–498.
- –––, 2024, „Harmless Discrimination, Wrongs, and Rules“, Law and Philosophy, 43(1): 61–88.
- Scanlon, T.M., 2008, Moral Dimensions: Permissibility, Meaning, Blame, Cambridge, MA: Harvard University Press.
- Segev, Re’em, 2014, „Making Sense of Discrimination“, Ratio Juris: An International Journal of Jurisprudence and Philosophy of Law, 27(1): 47–78.
- –––, 2021, „General Versus Special Theories of Discrimination“, Journal of Moral Philosophy, 18(3): 265–298.
- Shin, Patrick S., 2009, „The Substantive Principle of Equal Treatment“, Legal Theory, 15(2): 149–172.
- –––, 2010, „Liability for Unconscious Discrimination – A Thought Experiment in the Theory of Employment Discrimination Law“, Hastings Law Journal, 62(1): 67–102.
- –––, 2013, „Is There a Unitary Concept of Discrimination?“, in Deborah Hellman & Sophia Moreau (eds.), Philosophical Foundations of Discrimination Law, Oxford: Oxford University Press, pp. 163–181.
- Simpson, Thomas W., 2025, „Should Political Discrimination be Unlawful?“, British Journal of Political Science, 55: e111.
- Singh, Keshav and Wodak, Daniel, 2024, „Does Race Best Explain Racial Discrimination?“, Philosophers’ Imprint, 23(24). doi:10.3998/phimp.2463
- Slavny, Adam and Parr, Tom, 2015, „Harmless Discrimination“, Legal Theory, 21(2): 100–114.
- Smith, Dale, 2024, „Pluralist Theories of Wrongful Discrimination“, Dialogue: Canadian Philosophical Review, 63(1): 9–20.
- Sommer Degn, Simone, 2023, „The Deliberative Duty and Other Individual Antidiscrimination Duties in the Dating Sphere“, Moral Philosophy and Politics, 11(2): 297–317.
- –––, 2025, „Can Minorities Discriminate Against Majorities? An Analysis of Academic and Ordinary Usage“, Philosophical Psychology, 38(6): 2713–2738.
- Sommer Degn, Simone and Flinch Midtgaard, Søren, 2025, „Do We Have a Duty Not to Discriminate When We Date?“, Theoria, 91(3): e70027.
- Statman, Daniel, 2021, „Why Discriminating Against Someone Cannot Constitute a Form of Discrimination“, Ratio Juris: An International Journal of Jurisprudence and Philosophy of Law, 34(4): 315–330.
- Steuwer, Bastian and Lippert-Rasmussen, Kasper, 2024, „The Poverty Discrimination Puzzle“, Political Philosophy, 1(2): 292–320.
- Thomsen, Frej Klem, 2013, „But Some Groups Are More Equal Than Others: A Critical Review of the Group-Criterion in the Concept of Discrimination“, Social Theory and Practice, 39(1): 120–146.
- –––, 2015, „Stealing Bread and Sleeping Beneath Bridges – Indirect Discrimination as Disadvantageous Equal Treatment“, Moral Philosophy and Politics, 2(2): 299–327.
- –––, 2023, „No Disrespect—But That Account Does Not Explain What Is Morally Bad About Discrimination“, Journal of Ethics and Social Philosophy, 23(3): 420–447.
- Waldron, Jeremy, 1985, „Indirect Discrimination“, in Stephen Guest and Alan Milne (eds.), Equality and Discrimination: Essays in Freedom and Justice, Stuttgart: Franz Steiner Verlag Wiesbaden GMBH, pp. 93–100.
- Willemsen, Pascale, Olier, Jan García, Sommer Degn, Simone, and Reuter, Kevin, në botim, „Discrimination as a Thick Concept“, Ergo: An Open Access Journal of Philosophy.
- Vallentyne, Peter, 2018, „Discrimination and Rights“, in Kasper Lippert-Rasmussen (ed.), The Routledge Handbook of the Ethics of Discrimination, New York: Routledge, pp. 132–139.
- Wisniewska, Karolina, 2024, „Merit and Reaction Qualifications“, Political Philosophy, 1(2): 488–513.
- Wodak, Daniel, në botim, „Discrimination and Disadvantage“, Philosophers’ Imprint.
- Zwolinski, Matt, 2006, „Why Not Regulate Private Discrimination?“, San Diego Law Review, 43(4): 1043–1061.
Mjetet akademike
(Academic Tools)
Burime të tjera në internet
(Other Internet Resources)
Zëra të ndërlidhur
(Related Entries)
