Neoplatonizmi

Botuar për herë të parë të hënën, më 11 janar 2016

Burimi:https://plato.stanford.edu/entries/neoplatonism/

Termi „Neoplatonizëm“ i referohet një shkolle mendimi filozofik që u shfaq dhe lulëzoi fillimisht në botën greko-romake të antikitetit të vonë, përafërsisht nga koha e Krizës Perandorake Romake deri te pushtimi arab, d.m.th., nga mesi i shekullit III deri në mesin e shekullit VII. Si pasojë e rënies së mendimit materialist ose trupor (korporealist) antik si epikurianizmi dhe stoicizmi, Neoplatonizmi u bë ideologjia filozofike dominuese e periudhës, duke ofruar një kuptim gjithëpërfshirës të universit dhe të vendit të qenies njerëzore individuale në të. Megjithatë, në kontrast me emërtime si „stoik“, „peripatetik“ ose „platonik“, emërtimi „neoplatonik“ është një krijim modern dhe deri diku i pasaktë. Filozofët e antikitetit të vonë që tani llogariten mes „neoplatonistëve“ nuk e mendonin veten si të angazhuar në ndonjë lloj përpjekjeje posaçërisht për të ringjallur frymën dhe shkronjën e dialogëve të Platonit. Pa dyshim, ata e quanin veten „platonistë“ dhe i mbanin pikëpamjet e Platonit, të cilat i kuptonin si një sistem pozitiv të doktrinës filozofike, në një vlerësim më të lartë sesa parimet e presokratikëve, Aristotelit, apo të çdo mendimtari pasues. Megjithatë, dhe më e rëndësishmja, projekti i tyre dallues përshkruhet më saktë si një sintezë e madhe e një trashëgimie intelektuale që në atë kohë ishte jashtëzakonisht e pasur dhe e thellë. Në fakt, ata përthithën, përvetësuan dhe harmonizuan në mënyrë krijuese pothuajse të gjithë traditën helenike të filozofisë, fesë dhe madje letërsisë — me përjashtimin e epikurianizmit, të cilin e hodhën poshtë prerazi, dhe të korporealizmit të plotë të stoikëve. Rezultati i kësaj përpjekjeje qe një sistem mendimi madhështor dhe fuqishëm bindës që reflektoi mbi një mijëvjeçar kulture intelektuale dhe solli teoritë shkencore e morale të Platonit, Aristotelit dhe etikën e stoikëve në një dialog të frytshëm me letërsinë, mitin dhe praktikën fetare. Në sajë të respektit të tyre të qenësishëm për shkrimet e shumë paraardhësve të tyre, neoplatonistët së bashku ofruan një lloj metaligjërimi dhe reflektimi mbi shumën e ideve të prodhuara gjatë shekujve të kërkimit të vazhdueshëm mbi gjendjen njerëzore.

Si një pasojë e natyrshme e këmbënguljes së tyre mbi rëndësinë e pazvogëluar të së kaluarës, neoplatonistët zhvilluan llojin e tyre karakteristiko-spekulativ të kërkimit filozofik, në të cilin faktet empirike prireshin të shërbenin si ilustrime e jo si pikënisje heuristike apo raste prove. Sot, sistemi neoplatonik mund t’i duket dikujt i lartë, kundërintuitiv dhe i pabesueshëm, por ta hedhësh poshtë atë lehtësisht është e vështirë, veçanërisht nëse njeriu është i përgatitur të marrë seriozisht disa supozime themelore që të paktën nuk janë haptazi të gabuara dhe mund të jenë me gjasë të sakta.

Më themelori prej këtyre supozimeve, të cilin neoplatonistët e ndanin me shumicën e intelektualëve të botës antike, përfshirë shumicën e mendimtarëve presokratikë si dhe Sokratin, Platonin, Aristotelin dhe ndjekësit e tyre, është se ndërgjegjja e vëmendshme (nous, shpesh e përkthyer si mendim, inteligjencë, ose intelekt) është në një kuptim të rëndësishëm ontologjikisht parësore ndaj domenit fizik që zakonisht merret si realiteti përfundimtar (Mendja mbi Materien). Ekzistonte një mosmarrëveshje midis Platonit dhe Aristotelit nëse objektet e ndërgjegjes së vëmendshme (konceptet abstrakte, platonike apo të tjera, numrat, vetitë gjeometrike e kështu me radhë) janë gjithashtu ontologjikisht parësore, por neoplatonistët e konsideronin këtë fakt si një çështje hollësie pa peshë. Dhe kështu, duke ndjekur një traditë të nderuar dhe të qëndrueshme të Mendjes mbi Materien, Neoplatonizmi pashmangshmërisht rezultoi të ishte një lloj idealist filozofie.

Supozimi i dytë, të cilin neoplatonistët e ndanin me stoikët dhe hermetistët (një grup me ndikim mendimtarësh fetarë egjiptianë që i paraprijnë lindjes së Neoplatonizmit), ishte se realiteti, në të gjitha manifestimet e tij kognitive dhe fizike, varej nga një parim më i lartë i cili është unitar dhe singular. Filozofia neoplatonike është një formë e rreptë e monizmit të parimit që përpiqet të kuptojë gjithçka mbi bazën e një shkaku të vetëm të cilin ata e konsideronin hyjnor, dhe të cilit i referoheshin pa dallim si „i Pari“, „Njëshi“, ose „e Mira“. Meqenëse është e arsyeshme të supozohet, siç bënë neoplatonistët, se çdo shkak veprues (efikas) është ontologjikisht parësor ndaj, dhe kësisoj më real se pasoja e tij, atëherë, në hierarkinë e qenies, parimi i parë, çfarëdo qoftë ai, nuk mund të jetë më pak „real“ se dukuritë që supozohet të shpjegojë. Duke pasur parasysh vërtetësinë e supozimit të parë (parësinë ontologjike të inteligjencës dhe ndërgjegjes), pason menjëherë se parimi i parë duhet të jetë një parim i ndërgjegjes. Për pasojë, sfida themelore me të cilën u përpoqën të gjithë neoplatonistët ishte thelbësisht kjo: Si duhet ta kuptojmë dhe ta përshkruajmë shfaqjen e universit, me të gjitha dukuritë e tij të larmishme, si pasojë e një parimi singular të ndërgjegjes? Në veçanti — dhe në këtë drejtim Neoplatonizmi ndan shqetësime të caktuara me kozmologjinë moderne — si është e mundur të kuptohet shfaqja e universit fizik, material nga një singularitet që është në çdo kuptim i pangjashëm me këtë univers? Përgjigjja e tyre ndaj kësaj pyetjeje ishte krejtësisht e re dhe shkoi shumë përtej çdo etiologjie të mëparshme kozmike, përfshirë atë të Timeut të Platonit, në elegancë dhe sofistikim.

1. Orientimi historik: Antikiteti
2. Njëshi
3. Ndërgjegjja absolute
4. Shpirti dhe natyra
5. Materia
6. Etika
7. Zhvillimet e mëvonshme në antikitet
8. Ndikimi

• Bibliografia
  • Lexime thelbësore të veprave neoplatonike të antikitetit të vonë
  • Literaturë dytësore hyrëse e përzgjedhur
• Mjetet akademike
• Burime të tjera në internet
• Zëra të ndërlidhur

1. Orientimi historik: Antikiteti

Me të drejtë apo jo, Plotini i lindur në Egjipt (204/5–270) përgjithësisht konsiderohet si themeluesi i Neoplatonizmit. Ai ishte nxënës i filozofit aleksandrin Amonius Sakas (shekulli III), i cili thuhet se nuk botoi asgjë dhe mbetet një nga filozofët më enigmatikë të të gjithë antikitetit. Rreth vitit 245, në moshën 40-vjeçare, Plotini u zhvendos nga Aleksandria në Romë dhe themeloi një shkollë filozofie atje. Në fillim, edhe mësimdhënia e tij ishte tërësisht gojore, derisa nxënësi i tij më i talentuar, Porfiri, e bindi t’i hidhte leksionet e tij në faqe. Pas vdekjes së Plotinit, Porfiri i redaktoi dhe i botoi këto shkrime, duke i organizuar në një përmbledhje prej gjashtë librash të përbërë nga nëntë ese secili (të ashtuquajturat „Eneada“ ose „nëntëshe“).

Sipas çdo standardi të mprehtësisë intelektuale, Plotini është një nga gjigantët intelektualë të antikitetit, në të njëjtin nivel me figura si Platoni, Aristoteli dhe Krizipi, edhe nëse moderniteti ende heziton t’i njohë një status kaq të lartë. Ashtu si në rastin e paraardhësve të tij të shquar, sistemi filozofik i Plotinit ndërthur risinë me traditën. Pyetja se cilët paraardhës e frymëzuan saktësisht atë mbetet ende e hapur dhe ka nevojë për hetim të mëtejshëm. Pasazhe të zgjedhura me kujdes nga dialogët e Platonit dhe Metafizika e Aristotelit shpesh i shërbejnë atij si pikënisje për spekulimet e veta; etika stoike është shumë e pranishme, ashtu siç janë edhe pikëpamjet e filozofit peripatetik Aleksandrit të Afrodizisë (shekujt II–III). Një sfond i përgjithshëm intelektual sigurohet nga të ashtuquajturit Platonistë të Mesëm, mbi të gjitha Numeniusi i Apamesë (shekulli II). Për më tepër, nuk është e pamundur që Gnosticizmi (të cilin Plotini e kundërshtoi me ashpërsi) si dhe shkrimet që qarkullonin nën emrin e Hermes Trismegistus-it të kenë konfirmuar apo madje informuar monizmin e tij metafizik. Së fundi, Plotini mund të ketë qenë i vetëdijshëm për ngritjen e krishterimit, por nëse ishte kështu, ai nuk qe aq i alarmuar prej tij sa nxënësi i tij Porfiri.

Në rrjedhën e historisë së tij në antikitetin e vonë, Neoplatonizmi dëshmoi se ishte i përshtatshëm, fluid dhe dinamik, shumë më tepër se sistemi i stoikëve, filozofia dominuese gjatë periudhës helenistike. Ai i tërhiqte letrarët e kësaj bote po aq sa fanatikët fetarë, paganët e patundur po aq sa të krishterët në ngritje që kishin nevojë për një sfond filozofik për të zbërthyer pikat e holla teologjike që do të dallonin përfundimisht ortodoksin nga heretiku. Figura të rëndësishme të Neoplatonizmit të antikitetit të vonë ishin nxënësi i sipërpërmendur i Plotinit, Porfiri, nxënësi i tij Jambliku, Plutarku i Athinës, Siriani, Prokli, Simplici, Damasciusi, Amonius Hermeiou, Gjon Filoponi, Olimpiodori dhe Stefani i Aleksandrisë, për të përmendur vetëm më të rëndësishmit. Të gjithë ata, në mënyra të ndryshme dhe magjepsëse, kontribuan në zhvillimin dhe diversifikimin e brendshëm të doktrinave të shkollës.

Me rëndësi të madhe, drejtimi i ri që Plotini, dhe me sa duket Amonius Sakas para tij, i kishin dhënë filozofisë greke fitoi gradualisht terren mes elitave greko-romake. Në mënyrë ironike, ai mund të ketë kontribuar në pranimin e krishterimit mes të arsimuarve, duke ngritur kësisoj ndjenjat fetare të të përndjekurve dhe të shtypurve të perandorisë në ideologjinë e një sistemi politik të shenjtëruar nga vullneti i Zotit. Dëshmitë për neoplatonizimin gjithnjë e më të madh të krishterimit janë të bollshme: Teologu i shkëlqyer i krishterë Origjeni, rreth njëzet vjet më i madh se Plotini, mund të ketë qenë gjithashtu nxënës i Amonius Sakas-it; Etërit Kapadokianë Vasili dhe Gregori i Nazianzit kaluan rininë e tyre në studime filozofike në Athinë në shekullin IV, ku me siguri u ekspozuan ndaj Neoplatonizmit, ndërsa Augustini i Hiponës (354–430) ishte thellësisht i familjarizuar me shkrimet e Plotinit dhe Porfirit. Debatet e ashpra rreth transsubstancimit (në Eukaristinë), hipostazave të Trinisë, ose natyrës hyjnore/njerëzore të Krishtit, nuk mund të ndiqeshin as pa një formim të plotë në ligjërimin aktual filozofik grek. Nga fundi i shekullit V, audienca në klasat filozofike në Aleksandri ishte kryesisht e krishterë, dhe Neoplatonizmi vazhdoi të jepej mësim në një formë apo tjetër në Athinë, Aleksandri, Kostandinopojë, Bagdad, Mistra dhe vatra të tjera të dijes deri te ringjallja e tij triumfale në Italinë e Rilindjes.

2. Njëshi

Çfarë ishte ajo që e bëri idealizmin rrënjësor nga lart-poshtë të neoplatonistëve kaq tërheqës? Duke lënë mënjanë në këtë kontekst tërheqjen fetare-sentimentale që Neoplatonizmi padyshim duhet të ketë pasur dhe ndoshta ende ka, tërheqja dhe rëndësia e tij filozofike qëndron në faktin se ai ofronte një fuqi maksimale shpjeguese mbi bazën e vetëm një parimi metafizik. Edhe pse sistemi bashkohet në një mënyrë të tillë që është e mundur t’i afrohesh nga shumë kënde, është ndoshta më mirë të fillohet në majën e piramidës ontologjike dhe t’i rikthehemi pyetjes së shtruar më herët: Si është e mundur të shpjegohet shfaqja e botës nga një parim i vetëm hyjnor i ndërgjegjes?

Mund të jetë e dobishme së pari të theksohet se neoplatonistët paganë nuk ishin kreacionistë. Domethënë, çfarëdo shpjegimi që jepnin për origjinën e universit, ky rrëfim nuk duhej keqkuptuar si tregues i një krijimi në kohë apo në vetë fillimin e kohës. Në vend të kësaj, ata spekulonin se procesi i shfaqjes së universit nga parimi hyjnor, siç e konceptonin ata, ka vazhduar përgjithmonë, ashtu siç vazhdon në këtë moment dhe do të vazhdojë të bëjë kështu, duke mbajtur një botë pa fund. Kur këndvështrimi i përgjithshëm i Neoplatonizmit u përvetësua dhe u përshtat për të rafinuar dhe artikuluar doktrinat e krishterimit, islamit dhe judaizmit, kjo veçori e doktrinës — dhe doktrina e lidhur me të e përjetësisë së botës — do të bëhej një çështje e debatuar fuqishëm.

Së dyti, ndryshe nga teologët e lashtë të Izraelit dhe Egjiptit, neoplatonistët nuk mendonin se universi mund të buronte nga hyjnia drejtpërdrejt dhe në një mënyrë që kapërcen çdo kuptim, për shembull duke u menduar dhe folur në ekzistencë. Pikëpamja e tyre më e rafinuar ishte se realiteti doli nga „i Pari“ në faza koherente, në një mënyrë të tillë që njëra fazë funksionon si parim krijues i tjetrës.

Ky lloj i kozmologjisë emanacioniste mbështetet mbi parimin — të bazuar deri diku në vëzhgim, por të ngritur prej tyre në statusin e një parimi heuristik — se çdo veprimtari në botë është në njëfarë kuptimi e dyfishtë, për aq sa zotëron si një aspekt të brendshëm ashtu edhe një të jashtëm. Për shembull, veprimtaria e brendshme e diellit (fuzioni bërthamor, siç e dimë tani) ka pasojën e jashtme të nxehtësisë dhe dritës, vetë veprimtari po ashtu. Ose veprimtaria e brendshme e një peme që përcaktohet nga lloji i pemës që ajo është (kodi i saj gjenetik, do të thoshim sot; neoplatonistët flisnin për një parim të brendshëm formues, logos) rezulton në prodhimin e një lloji të caktuar fruti; ose sërish, mendimet dhe ndjenjat e brendshme të qenieve njerëzore shprehen në të folur dhe në veprime. Në çdo rast, pasoja e jashtme nuk është qëllimi apo fundi i veprimtarisë së brendshme; përkundrazi, është thjesht rasti që njëra rrjedh nga tjetra dhe është shoqëruese me të. Për më tepër, është gjithashtu rasti që këto veprimtari të jashtme tipikisht do të jenë prodhuese të veprimtarive të tjera akoma të jashtme që janë ontologjikisht më të largëta dhe rrjedhëse: Fruti shërben si ushqim ose helm për forma të tjera individuale të jetës, dhe e folura e veprimi njerëzor përbëjnë, me kalimin e kohës, biografinë e një personi ose historinë e një shoqërie. Është e rëndësishme të theksohet se, në të gjitha rastet, veprimtaria e jashtme nuk do të jetë një ngjarje e rastësishme, por më tepër diçka e lidhur ngushtë me veprimtarinë e brendshme të së cilës ajo është shprehje. Me fjalë të tjera, çdo veprimtari e brendshme do të parakuptojë disi karakterin dhe natyrën e pasojës së saj të jashtme. Kështu, neoplatonistët këmbëngulën se nuk ka asgjë në nivelet më të ulëta ontologjike brenda zinxhirëve të shkakësisë që të mos jetë e parakuptuar disi në nivelet përkatëse më të larta. Në përgjithësi, asnjë veti nuk shfaqet përveçse nëse është tashmë në njëfarë mënyre e paraformuar dhe paraekzistuese në shkakun e saj.

Sa i përket vetë parimit të parë të realitetit, të konceptuar si një entitet që është përtej Qenies, duke kapërcyer të gjithë realitetin fizik, shumë pak mund të thuhet realisht, përveçse se ai është Njësi absolute. Megjithatë, ne dimë empirikisht për pasojën e tij, të gjithë universin, dhe prandaj duhet të supozojmë se Njëshi është mbartësi i, ose më saktë identik me, një lloj të pakufizuar veprimtarie apo energjie singulare. Meqenëse është kundërintuitive të supozohet se universi material kërceu në ekzistencë në formën e tij të tanishme drejtpërdrejt nga ky burim i pashtershëm energjie, lind pyetja: çfarë është saktësisht veprimtaria e parë dhe parësore e jashtme e veprimtarisë së brendshme të Njëshit?

3. Ndërgjegjja absolute

Në përputhje me përkushtimin platoniko-aristotelian ndaj Mendjes mbi Materien, përgjigjja e neoplatonistëve ndaj kësaj pyetjeje ishte se veprimtaria dhe pasoja e jashtme e të Parit duhet të jetë nous, një koncept i vështirë dhe i paqartë i përkthyer zakonisht si „Intelekt“. Duket e preferueshme të përkthehet termi nous në një mënyrë më konkrete dhe të arritshme nga përvoja si „Ndërgjegje“ e pastër dhe absolute. Sipas teorisë neoplatonike, Ndërgjegjja nuk do të ishte njëfarë vetie emergjente e përbërësve materialë të rregulluar në një mënyrë të caktuar, por më tepër pasoja e parë e veprimtarisë së Njëshit, forma më supreme e realitetit (meqenëse Njëshi u parashtrua të ishte përtej Qenies), një lloj fuqie paratrupore e njohjes (kognicionit) si e tillë. Neoplatonistët i referoheshin Ndërgjegjes si „Hipostaza“ e dytë, një term që do të kishte një histori të gjatë dhe komplekse teksa fitonte kuptime të reja dhe të ndërlidhura në kontekstet e krishtera. „Hipostazë“ është një emër abstrakt i nxjerrë nga një folje që do të thotë „të vendosësh veten nën ose poshtë“, me konotacionin e „të qëndruarit fort në vend“. Fjala „hipostazë“ shënjon prandaj një qenie të dallueshme thelbësore ose sferë të realitetit të një lloji të caktuar e cila, në rastin e Ndërgjegjes, është veprimtaria e jashtme rrjedhëse e parimit të parë. Termi mund të zbatohej gjithashtu për Njëshin si „hipostaza e parë“, në të cilin rast konotacioni i nënrenditjes do të tërhiqej në sfond.

Cila është, pra, veprimtaria e brendshme e Ndërgjegjes? Detyra e qenësishme e ndërgjegjes është të kuptojë, dhe të kuptuarit sjell njohjen e shkaqeve. Në përpjekjen për të kuptuar veten, Ndërgjegjja mund të kthehet vetëm drejt origjinës së saj dhe kësisoj të vendosë ose të vështrojë të Parin si parimin transcendent të vetë realitetit të saj. Siç do ta shprehnin neoplatonistët, pasi ka dalë nga i Pari, Ndërgjegjja „kthehet prapa“ drejt tij me qëllim që të kuptojë parakushtin e ekzistencës së vet. Duke u bërë kështu e vetëdijshme për një entitet tjetër, uniteti origjinar i Ndërgjegjes thyhet në dualitet, dhe me të shfaqen kategoritë e identitetit dhe ndryshimit, të më të madhes dhe më të voglës, të numrit, të ndryshimit dhe të prehjes. Në fakt, në një mënyrë jo plotësisht të shpjeguar, ose ndoshta as të shpjegueshme, e gjithë bota ideale e formave dhe ideve platonike shfaqet pa mundim gjatë përpjekjes së Ndërgjegjes për të kuptuar veten.

Para se të kalojmë në diskutimin e pasojës së jashtme të kësaj veprimtarie të brendshme të Ndërgjegjes, duhet të korrigjojmë pohimin e zakonshëm se ajo me të cilën kemi të bëjmë këtu është një proces „emanacioni“ (rrjedhjeje). Pa dyshim, Ndërgjegjja (ose Intelekti) del disi nga veprimtaria e të Parit, por quajtja e kësaj një proces emanacioni, me konotacionet e saj dukshëm materialiste, është mashtruese. Neoplatonistët përdorën fjalët „ecje përpara dhe kthim“ (prohodos dhe epistrophê), të cilat, si metafora hapësinore, nuk janë shumë më të mira. Dhe edhe pse analogjia e thirrur shpesh në këtë kontekst është ajo e dritës që rrezaton nga dielli, as kjo nuk bën shumë për të na ndihmuar të rrokim natyrën e teorisë neoplatonike se si Ndërgjegjja, dhe në mënyrë të nënkuptuar e gjithë pjesa tjetër e realitetit, del përjetësisht nga shkaku i parë. Në thelb, nuk ka asnjë proces gjenerimi apo prodhimi; asgjë materiale apo hapësinore nuk po ndodh; asnjë agjent nuk ushtron ndikimin e tij mbi një pacient. Ndonëse neoplatonistët ndoqën traditën platonike në të folurit për një demiurg (krijues hyjnor), kozmologjia e tyre nuk ka asgjë demiurgjike rreth saj, siç Plotini rrallë linte pa e theksuar. Zejtarët mendojnë, farkëtojnë, punojnë, rregullojnë dhe bashkërendojnë një mori operacionesh të ndryshme teknike drejt krijimit të ndonjë produkti të zejes së tyre. Ndryshe nga personazhi Timeu i Platonit apo autorët e Zanafillës, metafizika neoplatonike nuk ka vend për analogji të tilla të thjeshta. Në sferën e Ndërgjegjes, veprimtaria është një dhe përbën vetveten si një shumësi brenda atij uniteti. Në identitetin e veprimtarisë së mendimit me objektet e tij, pohonin neoplatonistët, bota ideale e të gjitha formave dhe ideve arriti të konceptualizohej. Këtu sërish, në një mënyrë të paqëllimtë dhe të pamundimshme, kjo jetë e brendshme aktive e Ndërgjegjes prodhon një pasojë të mëtejshme të jashtme: Shpirtin.

4. Shpirti dhe natyra

Sipas ligjit të dytë të termodinamikës, larmitë strukturore dhe dispozicionale të pranishme në botën materiale jo të gjallë konvergojnë drejt entropisë dhe çrregullimit të pakthyeshëm. Në biosferë, megjithatë, ne dëshmojmë një prirje drejt diversifikimit gjithnjë e më të madh të llojeve dhe specieve natyrore. Nga një këndvështrim neoplatonik, ky fakt i fundit shpjegohet lehtësisht nga supozimi tërësisht jodarvinian i Formave të përjetshme të llojeve natyrore në hipostazën e Ndërgjegjes, të cilat shfaqen gradualisht në botë, të kufizuara nga hapësira dhe koha, në një lloj procesi organik evolucionar. Siç është theksuar tashmë, neoplatonistët e morën si aksiomatike që asgjë nuk mund të vinte në jetë këtu poshtë që të mos ishte e parakuptuar paradigmatikisht në sferën inteligjibile.

Për më tepër, në dallim nga Format e parashtruara në Akademinë e vjetër të Platonit dhe pasardhësve të tij të menjëhershëm, Format e neoplatonistëve, larg së qeni skema të thjeshta, përkufizime, apo plane fantazmë të botës natyrore, janë më tepër entitete noetike që ziejnë nga jeta e ndërgjegjshme. Ato ndërlidhen aktivisht dhe dinamikisht në një mënyrë të tillë që të përbëjnë një kozmos të gjallë noetik; dhe është jeta e tyre e pasur e brendshme, veprimtaria e ndërgjegjshme e mendimeve që ato janë, ajo që është përfundimisht përgjegjëse për shfaqjen e shëmbëlltyrave të tyre në hapësirë dhe kohë për të përbërë universin fizik dhe gjithçka që përmbahet në të. Por kjo nuk është në asnjë mënyrë e lehtë për t’u kuptuar. Si saktësisht mund të shfaqen shëmbëlltyrat e Formave të përjetshme dhe të pandryshueshme, të parakuptuara në Ndërgjegje si të tillë, në botën materiale dhe të përbëjnë realisht atë?

Të kuptuarit dhe shpjegimi se si saktësisht mendja dhe materia ndërveprojnë me njëra-tjetrën në përgjithësi është një problem i konsiderueshëm dhe i përhershëm filozofik. Qasjet ndaj tij që nisen nga supozimet moderne materialiste nuk kanë dhënë përgjigje të besueshme më lehtë sesa perspektiva idealiste e neoplatonistëve. Edhe pse neoplatonistët i kushtuan një trajtim të gjerë, ata, siç pritej, nuk e shpjeguan atë as në mënyrë plotësisht të kënaqshme. Përmbledhtazi, përgjigjja që ata dhanë lidhet me kuptimin e tyre themelor të sferës psikike. Plotini në veçanti u përpoq në traktate të gjata dhe gjarpëruese të shpjegonte funksionimin e saktë të dukurisë së përgjithshme të asaj që të lashtët e quanin „Shpirt“ (psychê). Shpirti, një hipostazë e mëtejshme e qenies që „del“ pa mundim nga veprimtaria e brendshme e Ndërgjegjes në një mënyrë të ngjashme siç Ndërgjegjja „doli“ nga i Pari, është hallka që lehtëson manifestimin e formës në materie. Spekulimi i tyre i zgjuar rreth Shpirtit, i kuptuar në marrëdhënien e tij me shkakun e tij (Ndërgjegjen e pastër) nga njëra anë dhe pasojën e tij (shfaqjen e universit material të gjallë) nga ana tjetër, qëndron në zemër të Neoplatonizmit. Në njëfarë mënyre, Neoplatonizmi nuk është gjë tjetër veçse një filozofi e shpirtit, ose „psikologji“ në kuptimin origjinal të asaj fjale.

Në qeniet e gjalla, dhe te qeniet njerëzore në veçanti, ndërgjegjja është veçse një veprimtari psikike mes të tjerave. Sfera e psikikes shtrihet në një vazhdimësi nga proceset më të larta të njohjes, kujtesës dhe imagjinatës deri te format dhe shprehjet më themelore të jetës që karakterizojnë biosferën e botës (proceset natyrore të metabolizmit, rritjes, etj.). Shumë mendimtarë antikë me ndikim e konsideronin universin si një qenie të gjallë, jo vetëm në pjesët e tij, por gjithashtu dhe veçanërisht si një të tërë. Te Timeu, Platoni kishte përshkruar me hollësi strukturën dhe funksionin e shpirtit të botës. Plotini dhe ndjekësit e tij kishin një pikëpamje mjaft të ndryshme. Nuk ka asnjë planifikim nga ana e askujt, asnjë „ndërtim“ të një entiteti metafizik nga një tjetër; në vend të kësaj, shpirti, domethënë dukuria e përgjithshme e jetës e aftë për të gjallëruar materien, është thjesht aspekti i jashtëm i manifestuar i veprimtarisë së brendshme të Ndërgjegjes.

Ideja e përgjithshme është se Shpirti, si veprimtari e jashtme e Ndërgjegjes, shikon prapa te shkaku i tij me qëllim që të kuptojë veten në mënyrë që të jetë vërtet ajo që është. Duke vështruar kështu format dhe idetë përjetësisht të pranishme në Ndërgjegje, ai „informohet“ prej tyre dhe çon përpara, përmes njëfarë domosdoshmërie dashamirëse, shëmbëlltyrat e formave të përjetshme në sferën më të ulët të Qenies. Duke i dhënë jetë të gjithë universit dhe biosferës në tokë në këtë mënyrë, mund të thuhet se shuma totale e botës trupore, të ndijshme qëndron në Shpirt, dhe jo e kundërta, që shpirti banon në trupat që gjallëron.

Sipas teorisë neoplatonike, pra, bota siç e njohim dhe e përjetojmë ne në karakteristikat e saj formale dhe strukturore është pasoja e jashtme e veprimtarisë dhe jetës së Ndërgjegjes, një veprimtari që mendohej se ndërmjetësohej „nga lart“ nga një entitet tjetër, i ndërmjetëm metafizik: Shpirti. Statusi i saktë ontologjik i Shpirtit si një hipostazë më vete mbetet disi i papërcaktuar plotësisht, sepse në njëfarë mënyre Shpirti është vetë procesi i shprehjes së botës inteligjibile në formën rrjedhëse të qenieve të gjalla natyrore të ndijshme dhe të jetëve që ato bëjnë.

Neoplatonistët bënë një dallim midis „Shpirtit“ dhe „Natyrës“ (phusis) që përbën një ndarje hierarkike të funksioneve më të larta dhe më të ulëta psikike. Për neoplatonistët, „Natyra“ shënjon jo vetëm thelbin apo natyrën e çdo qenieje natyrore ose tërësinë e botës natyrore (Natyrën si një të tërë), por gjithashtu, dhe në radhë të parë, një aspekt më të ulët të jetës së ndërgjegjshme (aktivitetet „autonome“ të jetës që nuk kontrollohen me vetëdije nga ndërgjegjja e kafshës individuale) i cili vështron, në një lloj shikimi të zvogëluar, aspekte relevante të botës inteligjibile dhe i sjell ato përpara në një akt soditjeje të heshtur. Kështu, çdo aspekt i botës natyrore, madje edhe pjesa më e rëndomtë e materies joorganike dhe në dukje të padobishme, ka një moment të përjetshëm dhe hyjnor. Me gjithë prirjen drejt botës tjetër që shpesh lidhet me filozofinë neoplatonike, pra, duhet theksuar se bota materiale që ata banonin ishte për këtë arsye një vend thelbësisht i mirë dhe i bukur, produkti i pamundimshëm i providencës kozmike dhe fuqisë hyjnore, dhe i denjë për nderim.

5. Materia

Pa dritën, nuk do të kishte asnjë kuptim të flitej për errësirën. Në fakt, nuk do të kishte fare një gjë të tillë si errësira, meqenëse errësira është, nëse është diçka, mungesa dhe e kundërta e dritës. Në të njëjtën mënyrë siç errësira është një nënprodukt i dritës, po ashtu materia, arsyetuan neoplatonistët, nuk është gjë tjetër veçse një nënprodukt i emanacionit dinamik të të Parit. Në fakt, ajo është kufiri në të cilin energjia e transmetuar në zinxhirin e veprimtarive të brendshme dhe të jashtme në nivelet e ndryshme të realitetit shteron veten dhe arrin në fund. Ashtu si errësira nuk ka asnjë kapacitet për ta bërë veten të dukshme, në të njëjtën mënyrë materia nuk ka më asnjë veprimtari të brendshme që mund t’i jepte jetë një veprimtarie të mëtejshme të jashtme. Si e tillë, ajo është thjesht pasive, dhe procesi i përjetshëm i prodhimit të njëpasnjëshëm të niveleve gjithnjë e më të ulëta të realitetit domosdoshmërisht merr fund. Por me rëndësi për ne, ajo është sfera në të cilën veprimtaria e Shpirtit e informuar nga Ndërgjegjja bëhet fenomenale dhe e perceptueshme. Do të ishte e gabuar të thuhej se materia nuk ekziston fare, ose është një asgjë. Sipas kësaj teorie, në çdo rast, materia ekziston, por jo si një parim i veçantë ontologjik i dallueshëm nga Njëshi me pasoja të vetat. Përkundrazi, ajo është një dukuri periferike e jetës së shpirtit, një nënprodukt i veprimtarisë së sferave më të larta të Qenies. Si e tillë, ajo nuk është një send, por një joentitet tërësisht jomaterial dhe pa formë. Kjo doktrinë plotiniane qe e paracaktuar të ngrinte polemika mes neoplatonistëve të mëvonshëm, kur u propozua se materia duhet të ketë të paktën vetinë e tredimensionalitetit të papërcaktuar.

Një doktrinë akoma më e diskutueshme e lidhur me materien ishte shpjegimi i së keqes. Plotini ishte përpjekur të mbronte pikëpamjen, konsistente me të gjithë ontologjinë e tij, se në asnjë pikë në zinxhirin e madh të Qenies që vjen nga lart nuk shfaqet ndonjë gjë që mund të konsiderohet si e keqe, ose shkak i së keqes. Megjithatë, e keqja, dhe veçanërisht e keqja morale, është qartazi pjesë e përvojës sonë të botës, dhe duhej dhënë një shpjegim se nga buronte ajo. Përgjigjja e Plotinit ishte se e keqja lind nga poshtë, jo nga lart, dhe është e lidhur ngushtë me materien. E megjithatë me rëndësi, materia nuk është një parim i pavarur i së keqes në ndonjë kuptim manihean apo gnostik, meqenëse ajo nuk ka fuqi aktive më vete. Përkundrazi, e keqja lind nëse dhe kur qeniet më të larta, dhe në veçanti qeniet njerëzore, e drejtojnë vëmendjen e tyre drejt botës materiale poshtë, në vend të botës inteligjibile lart, dhe kanë një preokupim gjithëpërfshirës për të. Vështrimi poshtë, si të thuash, e jo lart drejt Ndërgjegjes dhe esencave hyjnore, është ajo që e ndot shpirtin dhe e bën atë moralisht të keq. Edhe pse është befasuese se sa forcë shpjeguese për natyrën dhe ekzistencën e së keqes morale ofron kjo teori, ajo mbeti e diskutueshme madje edhe mes neoplatonistëve. Prokli, në shekullin e pestë, i kushtoi një traktat të tërë hedhjes poshtë të Plotinit mbi këtë pikë. Prokli braktisi nocionin ngushëllues të mirësisë thelbësore të njerëzimit dhe, jo ndryshe nga Augustini para tij, këmbënguli mbi mundësinë reale të degjenerimit moral të shpirtit njerëzor si shpirt.

6. Etika

Si qenie njerëzore ne jemi, me trupat tanë, pjesë e botës materiale; por me rëndësi, ne jemi organizma të gjallë që mund ta vendosim veten në kundërshtim me nevojat dhe shqetësimet e trupit dhe të reflektojmë mbi gjendjen tonë. Asgjë thjesht materiale nuk do të ishte në gjendje ta bënte këtë, sipas neoplatonistëve, dhe prandaj ne kemi atë që të lashtët e quanin „shpirt“. Për më tepër, shpirtrat tanë operojnë në një nivel ndërgjegjeje dhe inteligjence që tejkalon njohjen e të gjitha krijesave të tjera. Së fundi, ashtu si çdo gjë tjetër që ka qenie, ne jemi njësi individuale dhe marrim pjesë, sërish, siç do ta shprehnin neoplatonistët, në formën e Unitetit.

E parë nga ky këndvështrim, ekzistenca njerëzore është një përfaqësim goditës i kozmosit si një i tërë, një mikrozkozmos në të cilin të gjitha nivelet e qenies (Uniteti, Ndërgjegjja, Shpirti, Natyra, Materia) kombinohen në një individ organik. Neoplatonistët e morën këtë si një tregues të qartë se ne, ashtu si e gjithë ndërtesa kozmike, „erdhëm nga lart“. Një qenie njerëzore është prandaj në radhë të parë jo një qenie shoqërore apo politike, por një qenie hyjnore, dhe qëllimi i jetës u pa jo aq shumë në ushtrimin e virtyteve tradicionale që i japin kuptim dhe cilësi ndërveprimit tonë me të tjerët, por në kërkimin „për të kthyer prapa perëndinë tek ne te hyjnorja në të Gjithën“, siç Plotini u kërkoi me ngulm ndjekësve të tij në çastin e vetë vdekjes së tij (Porfiri, Jeta e Plotinit 2).

Etika neoplatonike njeh rëndësinë dhe vlerën shoqërore të të ashtuquajturave virtyte kardinale (drejtësisë, maturisë, vetëpërmbajtjes dhe guximit), por funksioni kryesor i virtyteve qëndron në pastrimin dhe përgatitjen tonë për një marrëdhënie shumë më madhore individuale, atë me Ndërgjegjen hyjnore dhe, përfundimisht, me vetë parimin e parë. Domosdoshmërisht, pra, porositë morale të neoplatonistëve kanë të bëjnë me personin individual, ku qëllimi nuk është përmbushja e rëndomtë e jetës brenda kufijve të asaj që është njerëzisht e mundur, por asgjë më pak se eudaimonia në kuptimin e saj më të gjerë: hyjnizimi (theosis). Pa dyshim, rruga drejt shpëtimit rezultoi të ishte jeta filozofike, një përpjekje e sinqertë dhe e mundimshme e mendjes për t’u kthyer te Njëshi dhe për të hequr dorë përgjithmonë nga çdo shqetësim për trupin. Ishte mbi këtë bazë që neoplatonistët do të protestonin më me ashpërsi kundër dogmës së mëvonshme të krishterë se shpëtimi njerëzor tashmë është realizuar në mënyrë të zëvendësuar përmes jetës dhe vdekjes së një njeriu të nderuar si biri i Zotit.

7. Zhvillimet e mëvonshme në antikitet

Në një kohë kur urtësia e konsideruar e Greqisë dhe Romës ra nën presion në rritje për të riartikuluar përkushtimet e veta përballë valëve të lëvizjeve të reja që pretendonin të vërtetën e shpallur, edhe neoplatonistët u përpoqën të rafinonin mësimet e tyre dhe të përvijonin arkitekturën metafizike të botës siç e shihnin ata. Nuk do të mjaftonte më thjesht të diskutohej mbi çështje filozofike, siç kishin bërë Platoni, Ciceroni dhe deri diku Plotini, në një frymë serioze por megjithatë eksploruese dhe protreptike. Me qëllim që të dëgjoheshin në një treg gjithnjë e më konkurrues idesh që ziente nga njerëz të shenjtë të çdo lloji dhe temperamenti, pikëpamjet duhej të parashtroheshin qartë dhe në mënyrë sistematike. Në disa nga manifestimet e tij të mëvonshme, ashtu si stoicizmi dhe epikurianizmi para tij, Neoplatonizmi rrëshqiti drejt skolasticizmit dhe gjeti kënaqësi në ndërtimin dogmatik të sistemeve.

Gjatë rrugës, u futën të gjitha llojet e rafinimeve dhe modifikimeve të terminologjisë. U vendosën dallime brenda hipostazave të Ndërgjegjes dhe Shpirtit me qëllim që të përpiqeshin të artikulonin kalimet nga një nivel i Qenies në tjetrin. Një industri e tërë e mësimdhënies dhe komentimit lindi për të interpretuar një mijëvjeçar të filozofisë helenike në dritën e përkushtimeve thelbësore të Neoplatonizmit. Paraardhës të caktuar filozofikë u ngritën në statusin e autoriteteve pothuajse të pagabueshme, dhe tekstet e Platonit e Aristotelit u lexuan gjerësisht, u analizuan me zell dhe u harmonizuan pamëshirshëm. Së fundi, në një përpjekje për të frenuar baticën në rritje të të gjitha llojeve të kulteve të reja të shpëtimit që po përmbytnin Perandorinë Romake, traditat e lashta fetare të grekëve dhe veçanërisht të egjiptianëve u futën në gjirin e tyre dhe iu dha rëndësi e kuptim i ri. Por pas vdekjes së parakohshme të Perandorit Julian (363), vetë një neoplatonist, asnjë nga këto përpjekje nuk mund t’i bënte ballë më valës gjithëpërfshirëse të Krishterimit.

Grupi më energjik i neoplatonistëve, që jetonte në Athinë dhe ende u përmbahej ritualeve të vjetra, u shpërnda pas legjislacionit të Perandorit Justinian të vitit 529, i cili solli mbylljen e Akademisë platonike. Filozofia helenike dhe mësimdhënia e disiplinave shoqëruese të saj vazhdoi në Aleksandri dhe Kostandinopojë deri në fund të shekullit VI, por tani jepej mësim nga njerëz që ose kishin përqafuar, ose ndryshe kishin bërë kompromis me fenë e re. Pushtimi arab në shekullin VII e shkatërroi dhe e përvetësoi në masë të barabartë këtë trashëgimi, por ringjallja reale e Neoplatonizmit ndodhi kur humanistët i bënë thesaret e Greqisë së antikitetit të vonë të disponueshme për inteligjencën e Rilindjes në Itali, Francë dhe Gjermani.

8. Ndikimi

Është një fakt i pamohueshëm, ndonëse sot rrallë i pranuar haptazi, se këndvështrimi i përgjithshëm dhe doktrinat kryesore të neoplatonistëve rezultuan jashtëzakonisht me ndikim gjatë gjithë historisë së filozofisë perëndimore. Përmes Augustinit (354–430) në Perëndim dhe Etërve Kapadokianë të shekullit IV (Vasilit, Gregorit të Nysës, Gregorit të Nazianzit) në Lindje, si dhe përmes shkrimeve pseudo-epigrafike të Dionis Areopagjitit (fillimi i shekullit VI), Neoplatonizmi ndikoi thellësisht lindjen e teologjisë kryesore dhe asaj jotradicionale të krishterë (Gjon Skot Erigjena, Tomas Akuini, Duns Skoti, Mjeshtri Eckhart). Përveç kësaj, përmes një traktati pseudo-epigrafik të titulluar Teologjia e Aristotelit, mendimi neoplatonik lehtësoi integrimin e filozofisë dhe shkencës antike si në Islam (veçanërisht përmes al-Kindit, al-Farabit dhe Avicenës [Ibn Sīnā]) ashtu edhe në Judaizëm (Maimonidi).

Gjatë Rilindjes, dija antike greke, dhe Neoplatonizmi në veçanti, përjetuan një ringjallje dramatike në Perëndim në vazhdën e punës së Gemistus Plethon-it (1355–1452), Bessarion-it (1403–1472) dhe, mbi të gjitha, Marsilio Ficino-s (1433–1499), përkthimi dhe interpretimi i të cilit i Platonit dhe Plotinit në gjysmën e dytë të shekullit XV ndikoi jo vetëm filozofinë, por edhe artin dhe letërsinë e periudhës. Mund të jetë madje e vërtetë të thuhet se më shumë sesa vetë shkrimet e Platonit dhe Aristotelit, idetë neoplatonike kanë vazhduar të ndikojnë mendimtarët perëndimorë të prirjes idealiste, si Platonistët e Kembrixhit (të cilët ishin realisht neoplatonistë), Leibniz-i, Hegel-i, Schelling-u, Fichte, Bergson-i dhe Teilhard de Chardin-i, për të përmendur vetëm disa.

Historia e Neoplatonizmit deri në ditët e sotme është shumë e larmishme dhe komplekse për t’i bërë drejtësi në një artikull hyrës si ky. Me gjithë praninë e kudondodhur të përkrahësve të kësaj forme të zhvilluar të platonizmit në të gjitha periudhat historike të filozofisë perëndimore që nga antikiteti i vonë, sot Neoplatonizmi ka fituar reputacionin e të qenit spekulativ dhe abstrakt deri në tepri. Përkushtimet filozofike moderne ndaj empirizmit, pozitivizmit logjik dhe analizës së gjuhës nuk kanë ndihmuar shumë për të arritur në një vlerësim të drejtë të lëvizjes, të pikave të saj të forta dhe dobësive të saj, dhe zbulimet dramatike shkencore të materializmit bashkëkohor nga poshtë-lart priren t’i dekurajojnë studentët madje edhe nga përpjekja për të gjetur rrugën e tyre në botën e Neoplatonizmit. Ndoshta një arsye tjetër pse ky lloj mendimi i duket publikut të gjerë i errët dhe i huaj mund të jetë se fetë abrahamike, edhe nëse parashtrojnë një parim të vetëm hyjnor si burim të të gjithë qenies, e konceptojnë këtë parim si një person dhe krijues. Ky mbetje e antropomorfizmit parafilozofik anashkalon pyetjet e vështira që mendimtarët e fundit paganë u përpoqën aq shumë t’u jepnin përgjigje kur kërkuan të shpjegonin ekzistencën e botës së larmishme dhe komplekse fizike nga një parim jomaterial që ata e supozonin të ishte asgjë tjetër veçse Një.

Bibliografia

Lexime thelbësore të veprave neoplatonike të antikitetit të vonë

• Plotinus, Enneads:
  • I 1 (Çfarë është qenia e gjallë dhe çfarë është njeriu?)
  • I 2 (Mbi virtytet)
  • I 4 (Mbi mirëqenien)
  • I 6 (Mbi bukurinë)
  • I 8 (Çfarë është e keqja dhe nga vjen ajo?)
  • II 4 (Mbi materien)
  • III 8 (Mbi natyrën dhe soditjen)
  • IV 8 (Mbi zbritjen e shpirtit në trupa)
  • V 1 (Mbi tri hipostazat parësore)
  • V 9 (Mbi intelektin, format dhe qenien)
  • VI 8 (Mbi vullnetin e lirë dhe vullnetin e Njëshit)
• Porphyry, Life of Plotinus (Jeta e Plotinit)
• –––, Isagoge
• –––, On Abstinence (Mbi përmbajtjen)
• Iamblichus, On the Egyptian Mysteries (Mbi misteret egjiptiane)
• Proclus, Elements of Theology (Elementet e teologjisë)
• Marinus, Life of Proclus (Jeta e Proklit)
• Damascius, Life of Isidore (Jeta e Isidorit)
• Simplicius, Commentary on Epictetus’ Handbook (Komentar mbi manualin e Epiktetit)
• John Philoponus, On the Eternity of the World against Proclus (Mbi përjetësinë e botës kundër Proklit)

Literaturë dytësore hyrëse e përzgjedhur

• Chiaradonna, Riccardo and Franco Trabattoni (eds.), 2009, Physics and Philosophy of Nature in Greek Neoplatonism, Leiden and Boston: Brill.
• Cooper, John M., 2012, Pursuits of Wisdom: Six Ways of Life in Ancient Philosophy from Socrates to Plotinus, Princeton NJ: Princeton University Press, Ch. 6.
• Emilsson, Eyjólfur Kjalar, 1988, Plotinus on Sense-Perception: A Philosophical Study, Cambridge: Cambridge University Press.
• Gerson, Lloyd P., 1994, Plotinus, London and New York: Routledge.
• ––– (ed.), 1996, The Cambridge Companion to Plotinus, Cambridge: Cambridge University Press.
• Gerson, Lloyd P. (ed.), 2010, The Cambridge History of Philosophy in Late Antiquity, 2 vols., Cambridge: Cambridge University Press.
• O’Meara, Dominic J., 1993, Plotinus: An Introduction to the Enneads, Oxford and New York: Oxford University Press.
• Remes, Pauliina and Svetla Slaveva-Griffin (eds.), 2014, The Routledge Handbook of Neoplatonism, London and New York: Routledge.
• Smith, Andrew, 2004, Philosophy in Late Antiquity, London and New York: Routledge.
• Wallis, Richard T., 1995, Neoplatonism, with a foreword and bibliography by Lloyd P. Gerson, 2nd edition, London: Duckworth and Indianapolis: Hackett Publishing Company.
• Wilberding, James and Christoph Horn (eds.), 2012, Neoplatonism and the Philosophy of Nature, Oxford: Oxford University Press.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

• al-Kindi
• Aristoteli
• Augustini
• Damasciusi
• Filoponi
• Jambliku
• Plotini
• Porfiri
• Prokli
• Simplici