Ikhwān al-Safā

Botuar për herë të parë të martën, më 22 prill 2008; rishikim thelbësor të premten, më 29 gusht 2025

Burimi:https://plato.stanford.edu/entries/ikhwan-al-safa/

Ikhwān al-Safā’ ose „Vëllezërit e Pastërtisë“, siç përkthehet zakonisht emri i tyre, janë autorët e një prej enciklopedive më të plota mesjetare të shkencave, pararendëse me të paktën dy shekuj ndaj atyre më të njohurave në botën latine (të hartuara nga Alexander Neckham, Thomas de Cantimpré, Vincent de Beauvais, Bartholomaeus Anglicus, të gjitha që datojnë në shekullin XIII). „Enciklopedia“ është një përmbledhje traktatesh (epistolash), titulli arabisht i së cilës është Rasā’il Ikhwān al-Safā’ wa Khullān al-Wafā’ (Traktatet e Vëllezërve të Pastërtisë dhe Miqve Besnikë). Ajo përbëhet nga materiale jashtëzakonisht heterogjene, të ripërvijuara për të përfaqësuar formimin e plotë arsimor të synuar për një elitë. Ajo njihet gjerësisht dhe një sasi e madhe kërkimesh janë kryer rreth saj nga studiues lindorë dhe perëndimorë, por larmia e temave të trajtuara dhe pyetjet e ngritura lidhur me identitetin dhe ideologjinë e autorëve të saj mbeten ende të pazgjidhura. Në formë të izoluar dhe nën një autorësi të rreme, disa nga këto traktate mbërritën në Mesjetën latine përmes versionit spanjoll të Maslama al-Majrītī-t, i cili tradicionalisht vendoset në fillimet e shekullit XI. Kjo kronologji tashmë e debatuar është vënë në dyshim së fundmi nga disa studiues.

1. Autorësia
2. Emërtimi dhe datimi
3. Përkushtimi ideologjik
4. Korpusi ekzistues
5. Trashëgimia klasike
6. Përbërësi fetar

• Bibliografia
  • Tekste
  • Botime dhe përkthime
  • Literaturë e përzgjedhur
• Mjetet akademike
• Burime të tjera në internet
• Zëra të ndërlidhur

1. Autorësia

Autorët e prezantojnë veten si një lloj „vëllazërie“ (maʿāshara) të urtësh. Vepra e tyre u drejtohet „fillestarëve“, të cilët mund të rrisin kësisoj dijen e tyre. Dijetari letrar Abū Hayyān al-Tawhīdī (922–32/1023), duke u mbështetur në idetë e mësuesit të tij Abū Sulaymān al-Mantiqī (rreth 912/rreth 985), dhe teologu mutazilit ʿAbd al-Jabbār al-Hamadānī (rreth 936/1025) kanë identifikuar emrat e këtyre autorëve. Ata kuptohen të jenë kadiu Abū’l-Hasan ʿAlī b. Hārūn al-Zanjānī dhe tre miqtë e tij: Abū Sulaymān Muhammad b. Maʿshar al-Bustī (i quajtur al-Maqdisī), Abū Ahmad al-Nahrajūrī dhe al-ʿAwfī. Të gjithë këta burra vinin nga Basra dhe ishin të lidhur me sekretarin e kancelarisë Zayd b. Rifāʿa. Kjo autorësi vihet sot në dyshim nga disa studiues, sepse dijetari që transmetoi Traktatet në al-Andalus duket të jetë Maslama al-Qurtubī al-Majrītī, jo më vonë se gjysma e parë e shekullit X.

2. Emërtimi dhe datimi

Lidhur me emërtimin e zakonshëm „Ikhwān al-Safā’“, vlen të përmendet hipoteza e hershme e Ignaz Goldziher-it: sipas së cilës emri mund të jetë huazuar nga përmbledhja e famshme e fabulave me origjinë indo-persiane Kalīla wa Dimna për të treguar një grup miqsh besnikë. Megjithatë, Stern e konsideron emrin si një aludim për një lëvizje të idealizuar, utopike ismailite që synon shpëtimin e shpirtrave përmes besimeve të ndriçuara filozofikisht të shpalosura në Traktate. Hipoteza më bindëse duket të jetë ajo që e lidh emrin me përmbajtjen dhe qëllimet e enciklopedisë — shpëtimin e shpirtit përmes arritjes së dijes dhe pastrimit të zemrës (Diwald 1975). Së fundmi, Poonawala ngriti hipotezën se „Ikhwān al-Safā’“ ishte një pseudonim që fsheh identitetin e autorëve.

Për sa i përket datës, në shekullin XIX F. Dieterici propozoi vitet 961 deri 986, duke e bazuar vlerësimin e tij në veprën e leksikografit të shekullit XVII Hājjī Khalīfa dhe në praninë e vargjeve të poetit të famshëm al-Mutanabbī (v. 965) në traktate. Louis Massignon përdori një varg të poetit Ibn al-Rūmī (v. 896) për t’i vendosur këto vite si datën më të hershme të mundshme, dhe mori si datë më të vonshme të mundshme atë të treguar nga përkufizimi i sinusit (al-jayb) i dhënë nga Ikhwān-ët, përkufizim i cili nuk është ende ai i dhënë nga al-Battānī (v. 929). „Ngjarja e pritur“ e përmendur shpesh në enciklopedi do të ishte atëherë pushtimi fatimid i Egjiptit. Mbi bazën e të dhënave astronomike, Casanova (1915) i zhvendosi datat rreth një shekull përpara, duke ia caktuar veprën viteve 1047–51.

Deri disa dekada më parë, datimi pothuajse universalisht i pranuar ishte ai i nxjerrë nga dëshmitë e al-Tawhīdī-t dhe ʿAbd al-Jabbār-it. Yves Marquet rikonfirmoi hipotezën e hershme të Dieterici-t (961–980), por ai gjithashtu e çoi datën prapa deri në vitin 909, duke u mbështetur në hipotezën e një përkatësie ismailite të autorëve. Dy traktate kanë ngjallur idenë e një interpretimi ismailit: Traktati 48 Mbi thirrjen (daʿwa) drejt Zotit dhe Traktati 50 Mbi llojet e administrimit. Enciklopedia do të ishte kështu parashtrimi më i lashtë i doktrinës ismailite, dhe për rrjedhojë, „ngjarja e pritur“ mund të ketë qenë shpallja e kalifit fatimid ʿAbd Allāh al-Mahdī në Ifrīqiya më 909. Abbas Hamdani përcakton se ajo u kompozua në tërësi midis viteve 873 dhe 909. Wilferd Madelung gjithashtu mbështeti hipotezën e ismailizmit të Ikhwān al-Safā’-ve, duke sugjeruar se ismailitët e Basrës njihnin si imam anëtarin e familjes që kishte mbetur i fshehur në Horasan, i cili do të bëhej themeluesi i vëllazërisë së fshehtë. Megjithatë, Poonawala e hedh poshtë pretendimin e Madelung-ut se traktatet janë nën kujdesin e „imamit të shtatë të fshehur“, duke vënë në dukje se emri i Muhammad b. Ismāʿīl-it nuk përmendet kurrë në Rasā’il.

Një kronologji krejt tjetër propozohet nga Godefroid de Callataÿ bazuar në ciklet astronomike të përshkruara në Traktatin 36 Mbi ciklet dhe revolucionet, duke dalluar lidhjet planetare madhore dhe të mesme midis Saturnit dhe Jupiterit. Studime më të fundit, në linjën e një artikulli themeltar nga Maribel Fierro (1996), kanë identifikuar Abū’l-Qāsim Maslama b. Qāsim al-Qurtubī-n (v. 964, i ngatërruar më parë me astronomin Maslama al-Majrītī, v. 1007) si autorin ose përhapësin e enciklopedisë. Për shkak të këtij zbulimi, koha e Rasā’il-eve është paraprirë me disa dekada, duke ngritur dyshime mbi dëshminë tradicionale të al-Tawhīdī-t. Maslama al-Qurtubī njihet tashmë si autori i Rutbat al-hakīm dhe Ghāyat al-hakīm (vepra të njohura në latinisht si Picatrix), të cilat datojnë nga gjysma e parë e shekullit X dhe shfaqin ndikim të thellë nga traktatet e Ikhwān-ëve.

Një hipotezë e re mbi autorin e vërtetë u formulua nga Guillaume de Vaulx d’Arcy, i cili argumenton se Ahmad b. al-Tayyib al-Sarakhsī (një dishepull i al-Kindī-t) e kompozoi të gjithë enciklopedinë rreth vitit 894, duke theksuar vlerën e saj thelbësisht matematikore. Megjithatë, çështja e identitetit mbetet e hapur. Gjithashtu, gjurmët e mendimit klasik në enciklopedi tregojnë se vepra u grumbullua përgjatë disa dekadave midis shekullit IX dhe gjysmës së parë të shekullit X si një kompilim i „shtresëzuar“.

3. Përkushtimi ideologjik

Meqenëse synimi i tyre i qartë është shpëtimi i shpirtit, shpesh është supozuar se Rasā’il-et qenë frymëzuar nga shiitët, ose ndoshta drejtpërdrejt nga ismailitët. Për Marquet-në, enciklopedia është parashtrimi më i lashtë i përgjithshëm i doktrinës ismailite. Në vitin 1150, ortodoksia sunite në personin e kalifit al-Mustanjid e gjykoi veprën heretike dhe urdhëroi djegien e kopjeve ekzistuese. Megjithatë, enciklopedia mbijetoi dhe u përkthye në persisht dhe turqisht. Një gjykim i ashpër u dha nga teologu i njohur m力をuk Ibn Tejmije (v. 1328), i cili i konsideroi ata si ezoteristë shiitë doktrinat e të cilëve bien ndesh me fenë e Islamit, duke hedhur poshtë atribimin e veprës ndaj imamit Jaʿfar al-Sādiq.

Këndvështrimi i Ikhwān-ëve për Aliun si trashëgimtarin legjitim (walī) të Profetit i bindi disa studiues t’i lidhnin ata me Shiën, ndonëse referencat negative të shpërndara ndaj imamit „të fshehur“ bien ndesh me shiizmin dymbëdhjetësh. Elementë të tjerë janë paraqitur si prova të frymëzimit ismailit: struktura hierarkike e universit, referencat ndaj cikleve shtatëshe, dallimi midis elitës dhe masave, dhe përdorimi i simboleve ismailite (p.sh., bleta si simbol i imamit). Henry Corbin pohoi haptazi se Ikhwān-ët i përkisnin ismailizmit, duke dhënë një interpretim ezoterik të riteve të përshkruara në Traktatin 50. Nga ana tjetër, Ian Richard Netton argumentoi kundër përkatësisë strikte ismailite, duke theksuar përmasën e tyre neoplatonike dhe duke ngritur pyetjen nëse Ikhwān-ët duhen konsideruar madje thjesht myslimanë brenda kornizës së ngurtë teologjike. Shumëllojshmëria e madhe e përmbajtjes dhe shpesh mospërputhjet e brendshme i kanë penguar studiuesit të arrijnë në përfundime unanime për përkatësinë e tyre ideologjike.

4. Korpusi ekzistues

Enciklopedia përbëhet nga 52 traktate të ndara në katër seksione:

1. Shkencat hyrëse/matematikore (al-riyādiyya): Traktatet 1–14 (aritmetikë, gjeometri, astronomi, gjeografi, muzikë, proporcione, arte praktike e teorike, moral dhe logjikë).
2. Shkencat natyrore (al-tabīʿiyya): Traktatet 15–22 (lënda, forma, lëvizja, qielli dhe bota, gjenerimi dhe prishja, meteorologjia, mineralogjia, natyra e bimëve dhe kafshëve).
3. Shkencat psiko-racionale (al-nafsāniyya al-ʿaqliyya): Traktatet 23–35 (anatomia njerëzore, shqisat, embrioni, njeriu si mikrozkozmos, intelekti dhe të kuptuarit).
4. Shkencat metafizike dhe teologjike (al-ilāhiyya): Traktatet 36–52 (ciklet dhe revolucionet, thelbi i dashurisë, ringjallja, shkaqet dhe pasojat, besimet dhe fetë, magjia dhe rregullimi hyjnor).

Dy traktate shtesë, të titulluara „Traktati Gjithëpërfshirës“ (al-Risāla al-Jāmiʿa) dhe „Traktati Mbigjithëpërfshirës“ (Risāla Jāmiʿat al-Jāmiʿa) mendohet se plotësojnë korpusin dhe shpjegojnë kuptimet e tij ezoterike (të fshehura). Instituti i Studimeve Ismailite (IIS) në Londër ka ndërmarrë botimin e plotë kritik të korpusit me përkthim në anglisht.

Enciklopedia e Ikhwān-ëve pasqyron ndryshimet në shkencën dhe filozofinë greke gjatë shekullit të dhjetë. Në vend të ndarjes së rreptë midis shkencave të arsyes (ʿaqliyya) dhe atyre të transmetuara (naqliyya), Ikhwān-ët i shkrijnë të dyja: shkencat e lashta shpjegojnë realitetin themelor të universit dhe lejojnë kuptimin racional të Shpalljes dhe Ligjit fetar, me qëllim pastrimin e shpirtit për të arritur lumturinë e amshuar.

5. Trashëgimia klasike

Elemente të larmishme kulturore bashkohen në Traktate: astrologjia babilonase, indiane dhe iraniane; rrëfimet perse; citimet biblike dhe ndikimet kabaliste; referencat ndaj Dhiatës së Re dhe gnozës së krishterë. Vëmendja më e madhe u kushtohet grekëve: presokratikëve, Platonit, Aristotelit, Plotinit dhe stoikëve. Enciklopedia mund të konsiderohet kësisoj një përmbledhje e shkencave të huaja të përvetësuara nga bota islame.

Në seksionin e parë, shkencat e kuadriviumit (aritmetikë, gjeometri, astronomi, muzikë) hapin rrugën, të ndjekura nga logjika aristoteliane (Organoni: Isagoga e Porfirit, Kategoritë, De Interpretatione, Analitika e Parë dhe e Dytë). Logjika nuk konsiderohet thjesht një instrument, por një shkencë e mirëfilltë — „peshorja e shkencave“ me anë të së cilës njeriu dallon të vërtetën nga e rremja.

Në seksionin e dytë, shkenca e natyrës ndjek renditjen helenistike të fizikës aristoteliane (Fizika, De caelo, De generatione et corruptione, Meteorologjia). Traktati 22 Mbi kafshët përmban një alegori të famshme: një mosmarrëveshje gjyqësore para mbretit të xhinëve midis njerëzve dhe kafshëve, ku këto të fundit ankohen për tiraninë njerëzore. Kjo fabul thekson se njerëzit dallohen nga kafshët vetëm kur arrijnë gjendjen më të lartë shpirtërore të urtësisë dhe profetësisë.

Seksioni i tretë hapet me trajtimin e parimeve racionale sipas pitagorianëve (Traktati 32) dhe Ikhwān-ëve (Traktati 33). Këto traktate dëshmojnë se autorët e konsideronin veten si pitagorianë myslimanë. Pitagora përshkruhet si një „monoteist nga Harrani“. Ashtu si Njëshi është parimi i numrave e jo një numër vetë, Zoti është origjina e qenieve dhe jo një qenie mes të tjerave. Zoti krahasohet me 1-shin, Intelekti Aktiv me 2-shin, Shpirti Universal me 3-shin dhe Natyra (ose Materia) me 4-shën. I gjithë realiteti konsiderohet nën një perspektivë numerologjike, ku kozmosi organizohet si një „makrantropos“ (njeri i madh).

6. Përbërësi fetar

Ashtu si filozofia është një imitim i Zotit sipas kapacitetit njerëzor, Ikhwān-ët e konsiderojnë mesazhin profetik (si ezoterik ashtu edhe ekzoterik) si mjetin e dytë të domosdoshëm për shpëtimin njerëzor. Traktati 42 Mbi opinionet dhe fetë diskuton problemet epistemologjike, origjinën e botës, teodicenë dhe imamatin. Traktati 40 Mbi shkaqet dhe pasojat mbron krijimin e botës kundër përjetësisë së materies duke përqafuar emanacionizmin neoplatonik: bota buron nga Zoti përmes hipostazave të Intelektit dhe Shpirtit.

Nga Traktati 43 e tutje, Ikhwān-ët ndërtojnë sistemin e tyre fetar. Traktati 47 trajton thelbin e Ligjit hyjnor, profecinë dhe imamatin; Traktati 48 diskuton thirrjen (daʿwa) dhe paraqet modelin e „qytetit të shkëlqyer“ (al-madīna al-fādila); Traktati 49 trajton qeniet shpirtërore; dhe Traktati 52 trajton magjinë si veprim të substancave shpirtërore mbi botën materiale.

Lidhur me imamatin, Ikhwān-ët theksojnë se feja dhe pushteti janë binjakë (al-dīn wa’l-mulk taw’amān). Ata ndajnë imamatin në profetik dhe mbretëror, duke pohuar se kur këto cilësi bashkohen në një person të vetëm, ai është udhëheqësi suprem legjitim. Përmes interpretimit alegorik (ta’wīl) të Kuranit dhe studimit të shkencave racionale, shpirti çlirohet nga prangat trupore. Për ta, ringjallja e vërtetë është zgjimi i shpirtit nga gjumi i materies, Ferri i mirëfilltë është lidhja me botën trupore, ndërsa Parajsa është kthimi i shpirtit në sferat e larta qiellore.

Bibliografia

Tekste

• Kitāb al-Maqālīd al-Malakūtiyya nga Abū Yaʿqūb Isḥāq b. Ahmad al-Sijistānī (v. pas 361/971), 2011, Ismail K. Poonawala (red.), Tunis: Dār al-Gharb al-Islāmī.
• Rasā’il Ikhwān al-Safā’ wa Khullān al-Wafā’, 1957, Mustafā Ghālib (red.), Beirut: Dār Sādir, 4 vëll. (Botime të tjera: Bombay 1887–89; Kajro 1928; Bejrut 1995).
• Al-Risāla al-Jāmiʿa, 1949–51, Jamīl Salībā (red.), Damask: al-Majmaʿ al-ʿIlmī al-ʿArabī; ribotim 1984, Mustafā Ghālib (red.), Bejrut: Dār al-Andalus.
• Risālat Jāmiʿat al-Jāmiʿa, 1970, ʿĀrif Tāmir (red.), Bejrut: Dār Maktabat al-Hayāt.

Botime dhe përkthime

• Alí-de-Unzaga, Omar, 2024, On Ethics and Character Traits: An Arabic Critical Edition and English Translation of Epistle 9, Oxford: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies.
• Baffioni, Carmela, 2010a, On Logic: An Arabic Critical Edition and English Translation of Epistles 10–14, Oxford: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies.
• –––, 2013a, On the Natural Sciences: An Arabic Critical Edition and English Translation of Epistles 15–21, Oxford: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies.
• Baffioni, Carmela, dhe Ismail K. Poonawala, 2017, Sciences of the Soul and Intellect, Part III: An Arabic Critical Edition and English Translation of Epistles 39–41, Oxford: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies.
• de Callataÿ, Godefroid, dhe Bruno Halflants, 2011, On Magic: An Arabic Critical Edition and English Translation of Epistle 52a, Oxford: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies.
• Dieterici, Friedrich, 1969, Die Philosophie bei den Arabern im X. Jahrhundert n. Chr., Hildesheim: Olms (ribotim i botimit Leipzig 1868–1876).
• Diwald, Susanne, 1975, Arabische Philosophie und Wissenschaft in der Enzyklopädie: Kitāb Iḫwān aṣ-Safā (III). Die Lehre von Seele und Intellekt, Wiesbaden: Harrassowitz.
• El-Bizri, Nader, 2012, On Arithmetic and Geometry: An Arabic Critical Edition and English Translation of Epistles 1 & 2, Oxford: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies.
• Goodman, Lenn E., dhe Richard McGregor, 2010, The Case of the Animals versus Man Before the King of the Jinn: An Arabic Critical Edition and English Translation of Epistle 22, Oxford: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies.
• Hamdani, Abbas, dhe Abdallah Soufan, 2019, The Call to God: An Arabic Critical Edition and English Translation of Epistle 48, Oxford: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies.
• Madelung, Wilferd, et al., 2019, On God and the World: An Arabic Critical Edition and English Translation of Epistles 49–51, Oxford: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies.
• Ormsby, Eric, 2021, On Life, Death, and Languages: An Arabic Critical Edition and English Translation of Epistles 29–31, Oxford: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies.
• de Vaulx d’Arcy, Guillaume, 2019a, Les Épītres des Frères en Pureté (Rasā’il Ikhwān al-Safā’): Mathématique et Philosophie, Paris: Les Belles Lettres.
• –––, 2021, Les Épītres des Frères en Pureté (Rasā’il Ikhwān al-Safā’): Le Procès Animal de la Domination Humaine, Paris: Les Belles Lettres.
• Walker, Paul E., et al., 2015, Sciences of the Soul and Intellect, Part I: An Arabic Critical Edition and English Translation of Epistles 32–36, Oxford: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies.

Literaturë e përzgjedhur

• Arjomand, Saïd Amir, 2022, Messianism and Sociopolitical Revolution in Medieval Islam, Oakland, CA: University of California Press.
• Baffioni, Carmela, 2006, Appunti per un’epistemologia profetica: L’Epistola degli Iḫwān al-Safā’ «Sulle cause e gli effetti», Napoli: Guida.
• Bausani, Alessandro, 1978, L’enciclopedia dei Fratelli della Purità, Napoli: Istituto Universitario Orientale.
• de Callataÿ, Godefroid, 2005, Ikhwān al-Safā’: A Brotherhood of Idealists on the Fringe of Orthodox Islam, Oxford: Oneworld.
• –––, 2013, „Magia en al-Andalus: Rasā’il Ijwān al-Ṣafā’, Rutbat al-ḥakīm y Gāyat al-ḥakīm (Picatrix)“, Al-Qanṭara, 34(2): 297–344.
• Corbin, Henry, 1964, Histoire de la philosophie islamique, Paris: Gallimard.
• Daftary, Farhad, 2007, The Ismāʿīlīs: Their History and Doctrines, botimi i 2-të, Cambridge: Cambridge University Press.
• De Smet, Daniel, 2017, „L’auteur des Rasā’il Ikhwān al-Safā’ selon les sources ismaeliennes ṭayyibites“, Shii Studies Review, 1: 151–166.
• El-Bizri, Nader (red.), 2008, The Ikhwān al-Safā’ and their Rasā’il: An Introduction, Oxford: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies.
• Fierro, Maribel, 1996, „Bāṭinism in al-Andalus: Maslama b. Qāsim al-Qurṭubī (d. 353/964), Author of the Rutbat al-Ḥakīm and the Ghāyat al-Ḥakīm (Picatrix)“, Studia Islamica, 84: 87–112.
• Hamdani, Abbas, 1978, „Abū Ḥayyān al-Tawḥīdī and the Brethren of Purity“, International Journal of Middle East Studies, 9(3): 345–353.
• Heck, Paul L., 2008, „Doubts about the Religious Community (Milla) in al-Fārābī and the Brethren of Purity“, in P. Adamson (red.), In the Age of al-Fārābī: Arabic Philosophy in the Fourth/Tenth Century, London: Warburg Institute, ff. 195–213.
• Kacimi, Mourad, 2019, „Los Ijwān al-Ṣafā’ contra el estado abasí: Acción política en relación con los diversos estados de su época“, Al-Qanṭara, 40(2): 355–384.
• Kraemer, Joel L., 1986, Philosophy in the Renaissance of Islam: Abū Sulaymān al-Sijistānī and his Circle, Leiden: Brill.
• Marquet, Yves, 1975, La philosophie des Ihwan al-Safa’, Algjer: Études et Documents.
• Netton, Ian Richard, 1991, Muslim Neoplatonists: An Introduction to the Thought of the Brethren of Purity, Edinburgh: Edinburgh University Press.
• Stern, Samuel Miklos, 1964, „New Information about the Authors of the ‘Epistles of the Sincere Brethren’“, Islamic Studies, 3: 405–428.
• de Vaulx d’Arcy, Guillaume, 2018, „‘Nul ne sera sauvé si tous ne le sont’: Le complémentarisme des Iḫwān al-Ṣafā’“, MIDÉO, 33: 137–181.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

• al-Farabi
• al-Kindi
• neoplatonizmi
• pitagorianizmi