Blog

al-Kindi

file_00000000f23871f48eafdd670f1e920d
Filozofi Islame dhe Mesjetare Histori e Filozofisë
Shkolla Politike
September 19, 2026
0 comments

al-Kindi

Botuar për herë të parë të premten, më 1 dhjetor 2006; rishikim thelbësor të enjten, më 25 prill 2024

Burimi:https://plato.stanford.edu/entries/al-kindi/

Abū Yūsuf Ya‘qūb ibn Isḥāq al-Kindī (rreth 800–870 të e.s.) ishte filozofi i parë i vetëidentifikuar në traditën arabe. Ai punoi me një grup përkthyesish që përkthyen vepra të Aristotelit, neoplatonistëve dhe matematikanëve e shkencëtarëve grekë në arabisht. Traktatet e vetë al-Kindit, shumë prej tyre letra drejtuar anëtarëve të familjes kalifale, vareshin shumë nga këto përkthime, të cilat përfshinin të famshmen Teologjia e Aristotelit dhe Librin e Shkaqeve (Book of Causes), versione arabe të veprave të Plotinit dhe Proklit. Mendimi i vetë al-Kindit ishte i mbushur me neoplatonizëm, ndonëse autoriteti i tij kryesor në çështjet filozofike ishte Aristoteli. Traktatet filozofike të al-Kindit përfshijnë Mbi Filozofinë e Parë, në të cilin ai argumenton se bota nuk është e përjetshme dhe se Zoti është një Një i thjeshtë. Ai gjithashtu shkroi vepra të shumta mbi tema të tjera filozofike, veçanërisht psikologjinë (përfshirë të mirënjohurin Mbi Intelektin) dhe kozmologjinë. Puna e al-Kindit në matematikë dhe shkenca ishte gjithashtu e gjerë, dhe ai njihej si në traditën e mëvonshme arabe ashtu edhe në atë latine për shkrimet e tij mbi astrologjinë.

  1. Jeta dhe veprat
    1. 1.1 Jeta
    2. 1.2 Veprat
  2. Ndikimet mbi al-Kindin
    1. 2.1 Ndikimet greke
    2. 2.2 Ndikimet bashkëkohore
  3. Metafizika
    1. 3.1 Thjeshtësia hyjnore
    2. 3.2 Krijimi
    3. 3.3 Përjetësia e botës
  4. Psikologjia
    1. 4.1 Shpirti njerëzor
    2. 4.2 Epistemologjia
    3. 4.3 Zbatimi në etikë
  5. Shkenca
    1. 5.1 Përdorimi i matematikës
    2. 5.2 Kozmologjia
  6. Trashëgimia
  • Bibliografia
    • Literatura e cituar
  • Mjetet akademike
  • Burime të tjera në internet
  • Zëra të ndërlidhur

1. Jeta dhe veprat

1.1 Jeta

Al-Kindi ishte anëtar i fisit arab Kinda, i cili kishte luajtur një rol të rëndësishëm në historinë e hershme të Islamit. Prejardhja e tij i dha titullin „filozofi i arabëve“ mes shkrimtarëve të mëvonshëm. Dimë që al-Kindi vdiq pas vitit 866 të e.s., dhe data e vdekjes së tij zakonisht vendoset në fillim të viteve 870. Data e lindjes së tij është më e vështirë për t’u përcaktuar me saktësi, por thuhet se ai shërbeu si dijetar nën kalifin al-Ma’mun, sundimi i të cilit përfundoi në vitin 833, dhe ai ishte padyshim i lidhur me oborrin e kalifit pasardhës, al-Mu‘tasim (sundoi 833–842). Kështu, zakonisht llogaritet të ketë lindur rreth vitit 800 të e.s. Ai lindi në Basra dhe u arsimua në Bagdad. Karriera e tij filozofike arriti kulmin nën al-Mu‘tasim-in, të cilit al-Kindi i kushtoi veprën e tij më të famshme, Mbi Filozofinë e Parë, dhe djalin e të cilit, Ahmadin, e kishte nxënës.

Veprimtaria filozofike e al-Kindit u përqendrua rreth lëvizjes së përkthimit që ishte nisur dhe mbështetur nga kalifët abasidë që para lindjes së tij. Al-Kindi mbikëqyri një nga dy grupet kryesore të përkthyesve në shekullin e nëntë (grupi tjetër udhëhiqej nga Hunayn ibn Ishaq). „Rrethi i Kindit“ përktheu vepra të shumta të filozofisë dhe shkencës nga greqishtja në arabisht. Al-Kindi duket se ka qenë një ndërmjetës midis mecenatëve të këtyre përkthyesve dhe dijetarëve që bënin realisht përkthimin, shumë prej të cilëve ishin të krishterë sirianë ose me origjinë siriane. Shkrimet e tij mund të mendohen si një fushatë e qëndrueshme marrëdhëniesh me publikun e synuar për të shfaqur dhe reklamuar vlerën e mendimit grek për një audiencë bashkëkohore myslimane të shekullit të nëntë.

1.2 Veprat

Jemi me fat që kemi një listë të titujve të veprave që i vishen al-Kindit, e cila gjendet te Fihrist-i i shitësit të librave të shekullit të dhjetë, Ibn al-Nadim. Falë Ibn al-Nadimit dimë se al-Kindi shkroi qindra traktate mbi një larmi shumë të gjerë disiplinash shkencore dhe filozofike. Në të vërtetë, titujt shkencorë dhe matematikë ua kalojnë shumë në numër titujve filozofikë. Shumë prej këtyre të fundit do të kishin humbur sot po të mos ishte për një dorëshkrim të vetëm, të ruajtur në Stamboll, i cili përmban shumicën e shkrimeve të mbijetuara filozofike të al-Kindit. Këtu përfshihet vepra për të cilën ai njihet më së miri, Mbi Filozofinë e Parë. Versioni ynë i këtij traktati është i paplotë, duke përfshirë vetëm pjesën e parë, e cila ndahet në katër seksione. Seksioni i parë është thelbësisht një thirrje për lexuesin që të nderojë urtësinë filozofike greke. I dyti përmban diskutimin e famshëm të al-Kindit mbi përjetësinë e botës. I treti dhe i katërti vërtetojnë ekzistencën e një „Një-shi të vërtetë“, domethënë Zotit, i cili është burimi i unitetit në të gjitha gjërat e tjera, dhe shqyrtojnë pazbatueshmërinë e gjuhës njerëzore ndaj këtij Një-shi të vërtetë.

Dorëshkrimi i Stambollit përfshin gjithashtu një nga kopjet e pakta të mbijetuara në arabisht të veprës Mbi Intelektin (e cila ruhet gjithashtu në përkthim latin). Ky është traktati i parë në traditën arabe që jep një taksonomi të llojeve të intelektit, të tilla që do të bëhen të njohura te al-Farabi, Avicena dhe Averroesi. Vepra të tjera hedhin dritë mbi psikologjinë e al-Kindit (teorinë e shpirtit): Ligjëratë mbi Shpirtin përbëhet nga citime të supozuara nga filozofët grekë, Se ka substanca të ndara përdor Kategoritë e Aristotelit për të provuar se shpirti është jomaterial, dhe Mbi gjumin dhe ëndrrën jep një shpjegim të ëndrrave profetike në termat e teorisë së imagjinatës së Aristotelit. E lidhur me teoritë psikologjike të al-Kindit është e vetmja vepër e tij domethënëse e mbijetuar mbi etikën, Mbi dëbimin e hidhërimeve. (Ai gjithashtu hartoi një përmbledhje anekdotash dhe thëniesh etike që i visheshin Sokratit).

Al-Kindi i parashtron teoritë e tij kozmologjike në dy tekste të mëtejshme që gjenden në të njëjtin dorëshkrim: Mbi shkakun veprues të afërt të ardhjes në jetë dhe prishjes dhe Mbi përuljen e sferës më të jashtme. Gjithashtu relevante këtu janë vepra të shumta mbi meteorologjinë dhe parashikimin e motit. Këto zbatojnë të njëjtat ide kozmologjike për të treguar se si lëvizja qiellore prodhon shiun dhe dukuri të tjera meteorologjike në botën e poshtme ku jetojmë. Ndonëse këto vepra ndikohen nga Aristoteli, al-Kindi mbështetet gjithashtu në burime të tjera greke, si Ptolemeu. Njohuritë e tij mbi traditën shkencore greke ishin në fakt të gjera. Për shembull, ai përdor Euklidin dhe ide që mund të gjurmohen te Ptolemeu në një vepër të njohur mbi optikën, Mbi perspektivat (De aspectibus), e cila ruhet vetëm në latinisht. Korpusi shkencor i mbijetuar i al-Kindit është i konsiderueshëm dhe përfshin traktate mbi përgatitjen e barnave, muzikën, astrologjinë dhe matematikën. Por fokusi këtu do të jetë mbi pikëpamjet filozofike të al-Kindit.

2. Ndikimet mbi al-Kindin

2.1 Ndikimet greke

Siç mund të pritej duke pasur parasysh rolin e tij të spikatur në lëvizjen e përkthimit, veprat e al-Kindit janë të mbushura me ide nga mendimi grek. Veprat e tij filozofike u detyrohen pjesërisht autorëve matematikorë dhe shkencorë të përkthyer deri në kohën e tij, për shembull Nikomakut të Gerasës; Euklidi ndikoi në metodologjinë e tij si dhe në matematikë. Por ndikimi më i rëndësishëm mbi filozofinë e tij ishte nga Aristoteli, korpusin e të cilit al-Kindi e shqyrton në një traktat të quajtur Mbi sasinë e librave të Aristotelit. Kjo vepër ofron një pasqyrë mjaft të plotë të korpusit të Aristotelit, ndonëse al-Kindi qartazi nuk i ka lexuar disa nga traktatet që diskuton. Kur al-Kindi vjen te përmendja e përmbajtjes së Metafizikës, ai jep përmbledhjen befasuese vijuese:

Qëllimi i tij në librin e tij të quajtur Metafizika është të shpjegojë gjërat që qëndrojnë pa lëndë dhe, ndonëse mund të ekzistojnë së bashku me atë që ka lëndë, nuk janë as të lidhura dhe as të bashkuara me lëndën; të pohojë njësinë e Zotit, të madhit dhe të lartësuarit, të shpjegojë emrat e Tij të bukur, dhe se Ai është shkaku veprues i universit, i cili përsos [të gjitha gjërat], Zoti i universit që qeveris përmes providencës së Tij të përsosur dhe urtësisë së plotë.

Ndërsa ky mund të mos duket si një përshkrim i saktë i Metafizikës së Aristotelit, ai është një përshkrim plotësisht i saktë i konceptimit të vetë al-Kindit për shkencën e metafizikës. Fakti që ai e shkrin metafizikën me teologjinë është i qartë që nga hapja e veprës Mbi Filozofinë e Parë, e cila thotë se meqenëse filozofia në përgjithësi është studimi i së vërtetës, „filozofia e parë“ është „njohja e së vërtetës së parë që është shkaku i çdo të vërtete“. Dhe me të vërtetë Metafizika e Aristotelit është një ndikim madhor në këtë vepër. Megjithatë, siç është tipike për shkrimet filozofike të al-Kindit, Mbi Filozofinë e Parë përdor gjithashtu gjerësisht ide nga përkthimet e shkrimeve neoplatonike. Prova për ekzistencën e një „Një-shi të vërtetë“ bazohet pjesërisht te Prokli, dhe mund të dallohen ndikime nga versioni arab i Plotinit i prodhuar në rrethin e al-Kindit, e ashtuquajtura Teologjia e Aristotelit. Ndoshta ndikimi i vetëm më i rëndësishëm, megjithatë, është një sulm ndaj Aristotelit nga mendimtari i krishterë neoplatonist Gjon Filoponi (John Philoponus), lidhur me çështjen e përjetësisë së botës.

Mbi Filozofinë e Parë, pra, është një shembull veçanërisht i mirë se si al-Kindi ndërthur idetë neoplatonike dhe aristoteliane në vizionin e tij të një filozofie koherente të nxjerrë nga grekët. Rruga për këtë konceptim përmbledhës të trashëgimisë greke qe përgatitur realisht nga vetë neoplatonistët, komentet e të cilëve mbi Aristotelin paralajmërojnë prirjet harmonizuese të dukshme tek al-Kindi. Si promovues i urtësisë greke, al-Kindi do të kishte qenë në çdo rast i etur të zvogëlonte çdo tension midis filozofëve grekë apo çdo dështim nga ana e tyre. Për shembull, ai nuk jep asnjë shenjë se qëndrimi i tij mbi përjetësinë e botës largohet nga ai i Aristotelit. Më vonë në seksionin e parë të Mbi Filozofinë e Parë, al-Kindi lëshon një breshëri kritikash kundër bashkëkohësve të paemërtuar që kritikojnë përdorimin e ideve greke:

Nuk duhet të na vijë turp të admirojmë të vërtetën ose ta përvetësojmë atë, nga kudo që të vijë. Madje edhe sikur të vijë nga kombe të largëta dhe popuj të huaj, për kërkuesin e së vërtetës nuk ka asgjë më të rëndësishme se e vërteta, dhe e vërteta nuk nënçmohet apo zvogëlohet nga ai që e thotë apo e përcjell atë; askush nuk poshtërohet nga e vërteta, përkundrazi të gjithë fisnikërohen prej saj.

Ndonëse al-Kindi ishte i palëkundur në mbështetjen e tij për idetë e përhapura në projektin e përkthimit, ai u ndikua pashmangshmërisht nga rrymat intelektuale të kohës së tij. Kjo shfaqet më qartë kur al-Kindi përdor idetë greke për t’u marrë me problemet e epokës së tij, veçanërisht në arenën e teologjisë.

2.2 Ndikimet bashkëkohore

Dy shembuj të këtij angazhimi janë trajtimi nga al-Kindi i atributeve hyjnore dhe pikëpamjet e tij mbi krijimin. Siç do ta shohim, al-Kindi mbajti një qëndrim të rreptë mbi çështjen e atributeve, mbi bazën se predikimi nënkupton pa përjashtim shumësi, ndërsa Zoti është pakufizimisht një. Kjo është krahasuar me qëndrimin e mutazilitëve, të cilët ishin teologët kryesorë bashkëkohorë të shekullit të nëntë. Ndikimi mutazilit mund të jetë i pranishëm gjithashtu në teorinë e al-Kindit se krijimi është një „sjellje në jetë e qenies nga jobënia“, dhe veçanërisht në mohimin e tij se krijimi mund të jetë i përjetshëm. (Kjo mund të lidhet me pretendimin mutazilit se Kurani është i krijuar dhe jo i përjetshëm).

Al-Kindi përdor filozofinë për të mbrojtur dhe shpjeguar Islamin në disa vepra. Ai shkroi një traktat të shkurtër duke sulmuar doktrinën e krishterë të Trinisë, duke përdorur koncepte të nxjerra nga Isagoga e Porfirit (refutimi i al-Kindit qe objekt i një kundër-refutimi nga filozofi i krishterë i shekullit të dhjetë, Yahya ibn ‘Adi). Korpusi i mbijetuar përmban gjithashtu pasazhe ku al-Kindi shtjellon kuptimin e vargjeve të Kuranit. Më goditësi, ndoshta, është diskutimi i tij mbi krijimin ex nihilo në mes të veprës Mbi sasinë e librave të Aristotelit, një koment mbi suren Ja-Sin (36: 79–82). Al-Kindi përmend të njëjtin pasazh kuranor dhe diskuton natyrën e veçantë të dijes profetike në një vepër meteorologjike me titull Mbi arsyen pse atmosfera e sipërme është e ftohtë. Traktati kozmologjik Mbi përuljen e sferës më të jashtme, ndërkohë, i përkushtohet tërësisht shpjegimit të ajetit kuranor „yjet dhe pemët përulen“ (55: 6) në termat e shpjegimit të al-Kindit mbi ndikimin qiellor mbi botën nënhënore. Vërejtjet e al-Kindit këtu tregojnë interesin e tij për disiplinat bashkëkohore të gramatikës dhe ekzegjezës kuranore.

Dëshira për të integruar idetë greke në kulturën e tij shfaqet në një mënyrë të ndryshme te Mbi Përkufizimet, një listë termash teknikë filozofikë me përkufizime. Shumica e termave të përkufizuar korrespondojnë me terma teknikë grekë, dhe kështu ndërtojnë një terminologji filozofike arabe që synohet të jetë e barasvlershme me atë të grekëve. Është goditëse që, kaq herët në traditën filozofike arabe, kishte tashmë një nevojë të perceptuar për një gjuhë të re teknike për komunikimin e ideve filozofike në një mjedis të ndryshëm (dhe natyrisht për përkthimin e greqishtes në arabisht). Disa nga termat e listuar te Mbi Përkufizimet do të bëhen me të vërtetë standardë në traditën e mëvonshme filozofike.

3. Metafizika

3.1 Thjeshtësia hyjnore

Vepra më e rëndësishme e al-Kindit, Mbi Filozofinë e Parë, i përkushtohet „filozofisë së parë“ ose metafizikës, një shkencë që al-Kindi e identifikon menjëherë me studimin e Zotit. Meqenëse e gjithë filozofia është një kërkim i së vërtetës, filozofia e parë është njohja e Zotit, i cili është „e vërteta e parë dhe shkaku i çdo të vërtete“. Ndonëse kjo mund të mos tingëllojë sikur ka shumë lidhje me të kuptuarit e Aristotelit për filozofinë e parë si shkencën e qenies, al-Kindi e lidh ngushtë qenien me të vërtetën („çdo gjë që ka qenie ka të vërtetë“). Për të, të thuash se Zoti është shkaku i çdo të vërtete është e barasvlershme me të thënit se Zoti është shkaku i çdo qenieje.

Koncepti qendror në teologjinë e veprës Mbi Filozofinë e Parë, megjithatë, nuk është as e vërteta dhe as qenia, por njëshmëria. Në të vërtetë al-Kindi argumenton për një shkak të parë të qenies pikërisht duke argumentuar për një shkak të parë të njëshmërisë, dhe duke pohuar se „të sjellësh diçka në qenie“ do të thotë të imponosh unitet të një lloji të caktuar. Teologjia filozofike e al-Kindit ka kështu dy aspekte kryesore: një provë se duhet të ketë një „Një të vërtetë“ që është shkaku i unitetit në të gjitha gjërat, dhe një diskutim mbi natyrën e këtij Një-shi të vërtetë. Këto aspekte trajtohen, përkatësisht, në seksionin e tretë dhe të katërt të veprës.

Në seksionin e tretë, al-Kindi së pari provon se asgjë nuk mund të jetë shkak i vetvetes, dhe më pas ndërmerr një shqyrtim shterues të llojeve të ndryshme të termave (shprehjeve). Duke ndjekur Isagogën e Porfirit, ai i klasifikon të gjithë predikatët ose termat (maqūlāt) në gjini, specie, diferencë, individ, aksident vetjak (veçori) dhe aksident të përbashkët. Duke i marrë me radhë, al-Kindi argumenton se çdo lloj predikati nënkupton si unitet ashtu edhe shumësi. Për shembull, kafsha është një gjini, por përbëhet nga një shumësi speciesh; njeriu është një specie por përbëhet nga shumë individë; dhe një njeri i vetëm është një individ por i përbërë nga shumë pjesë trupore. Së fundi, al-Kindi kërkon një shpjegim për bashkimin e unitetit dhe shumësisë në të gjitha këto gjëra. Ai argumenton se ky bashkim nuk mund të jetë produkt i rastit, e as nuk mund të shkaktohet nga ndonjë pjesë e vetë gjërave që janë njëkohësisht një dhe shumë. Kështu që duhet të ketë një shkak të jashtëm për bashkimin e unitetit dhe shumësisë. Ky shkak do të jetë ekskluzivisht një, tërësisht i lirë nga shumësia: al-Kindi e shpreh këtë duke thënë se ai është „thelbësisht“ një, ndërsa gjërat e tjera janë „aksidentalisht“ një. Ai flet për të gjithashtu si „një në të vërtetë“, ndërsa gjërat e tjera janë një „metaforikisht“. Shkurt, shkaku në fjalë është „Një-shi i vërtetë“, ose Zoti.

Tani, meqenëse kemi parë tashmë se çdo lloj termi apo shprehjeje nënkupton shumësi si dhe unitet, nuk është për t’u habitur që në seksionin e katërt al-Kindi vazhdon të argumentojë se llojet e ndryshme të predikatëve janë të pazbatueshme për Një-shin e vërtetë. Ai e përmbledh përfundimin e tij si vijon:

Kështu Një-shi i vërtetë nuk zotëron as lëndë, as formë, as sasi, as cilësi dhe as relacion. Dhe nuk përshkruhet nga asnjë prej termave të tjerë: nuk ka gjini, nuk ka diferencë specifike, nuk ka individ, nuk ka aksident vetjak dhe nuk ka aksident të përbashkët. Ai nuk lëviz, dhe nuk përshkruhet përmes asgjëje që mohohet të jetë një në të vërtetë. Ai është prandaj vetëm unitet i pastër, dua të them asgjë tjetër veç unitetit. Dhe çdo unitet tjetër përveç Tij është i shumtë.

Ky përfundim është krahasuar me pikëpamjen e teologëve mutazilitë, të cilët merrnin një qëndrim të ngjashëm të rreptë mbi pyetjen e atributeve hyjnore, duke argumentuar se thjeshtësia e Zotit përjashton pranimin e çdo atributi të dallueshëm nga esenca e Zotit. Megjithatë, janë pararendësit grekë ata që janë qartazi ndikimi kryesor mbi al-Kindin këtu. „Një-shi i tij i vërtetë“ ka ngjashmëri të fortë me parimin e parë të neoplatonistëve (Të Njëjtin e Plotinit), madje duke funksionuar si një Formë platonike që shpjegon unitetin te të gjitha gjërat e tjera.

3.2 Krijimi

Kjo është, megjithatë, vetëm një pjesë e pikëpamjes së al-Kindit mbi shkakësinë hyjnore. Për shkak se al-Kindi mendon se të jesh një send i një lloji të caktuar do të thotë të jesh një në një mënyrë të caktuar, ai nxjerr përfundimin se Një-shi i vërtetë është shkaku i qenies si dhe i unitetit. Në veçanti, ai beson se Zoti është një „agjent“ ose shkak veprues (efikas). Kjo pikëpamje shprehet te traktati i shkurtër Mbi Agjentin e Vërtetë, të Parë dhe të Plotë dhe Agjentin e Mangët që është Metaforikisht [Agjent]:

Ne themi se akti i vërtetë, i parë, është sjellja në jetë e qenieve nga jobënia (ibdāʿ). Është e qartë se ky akt i përket posaçërisht Zotit, të lartësuarit, i cili është fundi i çdo shkaku. Sepse sjellja në jetë e qenieve nga jobënia nuk i përket askujt tjetër. Dhe ky akt është një karakteristikë e veçantë [e quajtur] me emrin „origjinim“.

Al-Kindi shpjegon se ndërsa Zoti është një agjent „i vërtetë“, meqenëse Ai është një shkak i qenies dhe vepron pa u ndikuar nga asgjë, të gjithë agjentët e tjerë janë agjentë vetëm „metaforikisht“, sepse ata si veprojnë ashtu edhe pësojnë veprimin. Kjo ngre dy pyetje: Së pari, çfarë ka parasysh ai kur përshkruan veprimin e Zotit si të ndërmjetësuar nga veprimi i „agjentëve metaforikë“? Së dyti, çfarë përfshihet në „sjelljen e qenies në jetë nga jobënia“?

Lidhur me pyetjen e parë, ka shumë gjasa që „efekti i parë“ i përmendur këtu të jetë bota e qiejve: duke krijuar qiejt dhe duke i vënë ata në lëvizje, Zoti sjell tërthorazi gjërat në botën nënhënore. Ky është një version aristotelian i idesë se shkakësia hyjnore është e ndërmjetësuar.

Lidhur me pyetjen e dytë, burimi kryesor i al-Kindit është mendimtari i krishterë neoplatonist Gjon Filoponi, i cili kishte folur për krijimin si sjelljen e diçkaje në ekzistencë „nga jobënia“. Ajo që e ndan al-Kindin dhe Filoponin nga Aristoteli është ideja e tyre se ky lloj „ndryshimi“ nga jobënia te qenia nuk kërkon asnjë subjekt apo substrat paraprak (lëndë të parë). Zoti mund të sjellë qenien ex nihilo. Al-Kindi thekson gjithashtu se akti krijues i Zotit nuk kërkon kohë për t’u realizuar.

3.3 Përjetësia e botës

Shumica e filozofëve grekë ndoqën Aristotelin në mbajtjen e qëndrimit se bota është e përjetshme, që do të thotë jo vetëm se ajo nuk do të pushojë kurrë së ekzistuari, por se ka ekzistuar gjithmonë. Filoponi qe një përjashtim nga ky rregull: në veprat e tij kundër Proklit dhe Aristotelit, ai argumentoi gjerësisht se bota ka një fillim në kohë. Në seksionin e dytë të Mbi Filozofinë e Parë, dhe në disa vepra të tjera të shkurtra, al-Kindi ndjek argumentet që rrjedhin nga Filoponi.

Kur al-Kindi vjen të argumentojë shprehimisht kundër përjetësisë së botës, ai përdor strategjinë e Filoponit për të përdorur vetë Aristotelin kundër vetvetes. Aristoteli mbante qëndrimin e famshëm se nuk mund të ketë një pafundësi aktuale. Për shkak se trupi i kozmosit është i fundmë në madhësinë hapësinore, argumenton al-Kindi, asgjë e predikuar për trupin e kozmosit nuk mund të jetë e pafundme. Meqenëse koha është një nga gjërat e predikuara për këtë trup, koha duhet të jetë e fundme; prandaj bota nuk është e përjetshme.

Aristoteli besonte se përjetësia e botës e ngarkon atë vetëm me një pafundësi potenciale e jo aktuale (nuk ka një kohë të pafundme të pranishme njëherësh; koha thjesht ecën pafundësisht). Përgjigjja e al-Kindit — e gjetur po ashtu te Filoponi — është se madje edhe për të arritur te çasti i tanishëm, një numër aktualisht i pafundëm çastesh duhet të kishte kaluar tashmë. Me fjalë të tjera, do të kishte aktualisht një numër të pafundëm vitesh të kaluara „që kur nisi bota“. Dhe, siç thotë vetë Aristoteli, e pafundmja nuk mund të përshkohet (nuk mund të kalohet përmes saj për të arritur në një fund). Prandaj, koha e kaluar duhet të ketë një fillim të parë, dhe bota nuk mund të jetë e përjetshme nga e kaluara.

4. Psikologjia

4.1 Shpirti njerëzor

Kemi dy vepra të al-Kindit kushtuar ontologjisë së shpirtit njerëzor: Se ka substanca jokorpore dhe Ligjëratë mbi Shpirtin. Të dyja varen nga burime shumë të ndryshme greke dhe janë shumë të ndryshme në paraqitjen retorike, por doktrina që del prej tyre nuk është domosdoshmërisht jokonsistente.

Se ka substanca jokorpore është një zbatim krijues i ideve nga Kategoritë e Aristotelit për të provuar se shpirti njerëzor është një substancë jomateriale. Al-Kindi argumenton se thelbi i një sendi ndan emrin dhe përkufizimin me atë send. Meqenëse shpirti është thelbi i qenies së gjallë, dhe qenia e gjallë është një substancë, shpirti është gjithashtu një substancë. Për më tepër, ai është një substancë jomateriale: sepse shpirti është „forma intelektuale e gjësë së gjallë“, dhe forma intelektuale është një specie. Por speciet janë jomateriale; prandaj shpirti është jomaterial.

Ligjëratë mbi Shpirtin përbëhet pothuajse tërësisht nga citime të supozuara nga autoritetet greke — Platoni, Pitagora dhe Aristoteli — rreth natyrës së shpirtit. Toni i këtyre vërejtjeve është këshillues, asketik dhe madje vizionar: detyra jonë është ta pastrojmë shpirtin tonë nga „njollat“ që i ngjiten atij nga trupi, dhe të ngjitemi përmes sferave qiellore, përfundimisht te „bota e intelektit“ ku ai do të banojë në „dritën e Krijuesit“. Shpirti në fjalë këtu duket të jetë shpirti racional: pjesët e poshtme të shpirtit trepjesësh të Platonit (pjesa guximtare/irascibile dhe ajo dëshiruese/konkupishente) përshkruhen si aftësi me seli në trup. Shpirti është një „substancë e thjeshtë“, e ndarë nga trupi.

4.2 Epistemologjia

Kjo psikologji rigorozisht dualiste ka efekte me shtrirje të gjerë në epistemologjinë dhe etikën e al-Kindit. Teksti më i rëndësishëm mbi epistemologjinë është vepra e tij më e njohur pas Mbi Filozofinë e Parë, përkatësisht Mbi Intelektin. Ky traktat ka marrë vëmendje të jashtëzakonshme sepse është vepra e parë arabe që shfaq ndikimin e taksonomive greke të intelektit në nivele apo lloje (të nisura nga Aleksandri i Afrodizisë, Themistiusi dhe Filoponi për të sistemuar De Anima-n e Aristotelit).

Larg bazimit të intelektit te shqisat, al-Kindi argumenton te Mbi Intelektin se intelekti njerëzor ka një funksion paralel, por të ndarë, nga perceptimi shqisor njerëzor. Ashtu si ndjeshmëria, intelekti njerëzor në vetvete nis në një gjendje potencialiteti. Ky është lloji i parë i intelektit, intelekti potencial, i cili është thjesht një aftësi për të rrokur format intelektuale. Sapo rrok një formë dhe po mendon realisht, ai bëhet intelekt në akt. Ne jemi atëherë në gjendje të mendojmë rreth këtyre formave sipas dëshirës. Aftësia jonë për ta bërë këtë është ajo që al-Kindi e quan intelekt i fituar. Këto lloje intelekti janë realisht vetëm i njëjti intelekt njerëzor në tri gjendje të ndryshme: tërësisht potencial, tërësisht në akt, dhe përkohësisht potencial por i aftë të aktualizohet sipas dëshirës.

Por si kalojmë në radhë të parë nga intelekti potencial tek intelekcioni aktual? Al-Kindi jep një shpjegim thellësisht intelektualist, paralel me shpjegimin e tij për shqisat: Ashtu si shqisa aktualizohet nga një formë e jashtme e ndijshme, po ashtu intelekti aktualizohet nga një formë e jashtme inteligjibël. Kjo formë banon në llojin përfundimtar të intelektit, intelektin e parë (versioni i al-Kindit për „intelektin veprues/krijues“ nga De Anima 3.5). Intelekti i parë është „gjithmonë në akt“, gjë që do të thotë se ai mund të shërbejë si një burim i jashtëm për format inteligjible.

Te vepra Mbi Kujtesën (On Recollection), al-Kindi argumenton shprehimisht se ne nuk mund t’i nxjerrim format inteligjible nga perceptimi shqisor. Kështu ne nuk i „mësojmë“ këto forma, por thjesht i „kujtojmë“ ato (anamnesis) nga koha para se shpirti të futej në trup, duke ndjekur shpjegimin platonik të kujtesës nga Menoni ose Fedoni.

Një tekst më i gjatë dhe më i detajuar është Mbi gjumin dhe ëndrrën, i cili jep një shpjegim natyralist se pse ndodhin ëndrrat profetike dhe si mund të interpretohen ato, duke u mbështetur te Parva Naturalia e Aristotelit. Për të shpjeguar ëndrrat al-Kindi thërret aftësinë e imagjinatës (phantasia), duke e vendosur atë në tru. Por puna themelore shpjeguese bëhet nga shpirti jokorporal, i cili ia „njofton“ vizionet e tij të së ardhmes imagjinatës. Shpirti racional i rrok objektet e tij vetë; ndjeshmëria trupore më tepër e pengon këtë fuqi të shpirtit sesa kontribuon në të.

4.3 Zbatimi në etikë

Meqenëse al-Kindi e ndan ashpër shpirtin racional nga trupi dhe e sheh shpirtin racional si „vetveten“ ose „thelbin“ tonë të vërtetë dhe si të vetmen pjesë tonën që i mbijeton vdekjes së trupit, mendimi i tij etik është po ashtu thellësisht intelektualist. Teksti më i rëndësishëm i mbetur është Mbi dëbimin e hidhërimeve, një vepër në zhanrin e ngushëllimit filozofik (e cila do të citohet shpesh nga mendimtarët e mëvonshëm, si p.sh. Miskawayh-i te Tahdhīb al-Akhlāq).

Al-Kindi jep një argument parimor kundër vendosjes së vlerës te objektet fizike. Nga vetë natyra e tyre, pasuria dhe të mirat e tjera fizike janë të cënueshme dhe kalimtare. Vetë fakti që ato janë fizike do të thotë se u nënshtrohen ardhjes në jetë dhe prishjes. Në vend të kësaj, ne duhet të vlerësojmë dhe të ndjekim gjëra që janë të qëndrueshme dhe të amshuara, dhe që nuk mund të na merren: këto do të jenë gjërat në „botën e intelektit“. Në masën që dëshirat e njeriut drejtohen vetëm drejt gjërave inteligjible, ai do të jetë i pacënueshëm nga hidhërimi. Ky argument tregon se hidhërimi është gjithmonë i panevojshëm.

5. Shkenca

5.1 Përdorimi i matematikës

Pavarësisht karakterit antiempirist të epistemologjisë së tij, al-Kindi i kushtoi energji të jashtëzakonshme degëve të ndryshme të shkencave fizike, veçanërisht optikës dhe mjekësisë (përzierjes së barnave). Ajo që është karakteristike për qasjen e al-Kindit ndaj temave të tilla është përdorimi i matematikës. Matematika ishte thelbësore për metodën e tij filozofike; një shembull i mirë është qasja e tij matematikore ndaj kategorive të Aristotelit, e cila i bën sasinë dhe cilësinë thelbësore për logjikën aristoteliane. Ai shkroi gjithashtu vepra të shumta mbi muzikën, e cila konsiderohej një degë e shkencave matematikore.

Në optikë, al-Kindi ndoqi traditën e Euklidit dhe Ptolemeut, ku ndërtimet gjeometrike përdoreshin për të shpjeguar dukuri si perspektiva pamore, hijet, thyerja, pasqyrimi dhe pasqyrat djegëse. Kjo procedurë nënkupton se drita dhe shikimi mund të formalizohen si vija gjeometrike; al-Kindi pohon se shikimi ndodh kur „rrezet“ e emetuara nga sytë përgjatë vijave të drejta godasin një objekt pamor. Aspekte të shpjegimit të al-Kindit paralajmërojnë ato të Ibn al-Haytham-it (Alhazenit).

Kjo teori e bazuar te „rrezet“ mbështet gjithashtu veprën e tij të gjerë Mbi Rrezet (De Radiis), e ruajtur vetëm në latinisht, e cila synon të shpjegojë të gjithë ndërveprimin fizik — nga nxehja dhe ftohja, te shikimi, ndikimi astral dhe magjia — në termat e një mekanizmi thelbësisht gjeometrik.

5.2 Kozmologjia

Një pjesë qendrore e teorisë kozmologjike të al-Kindit shpjegon se yjet dhe planetët sjellin ngjarje në botën nënhënore përmes rrezeve ose fërkimit. Në traktatet e tij, ai ndjek Aleksandrin e Afrodizisë duke mbajtur qëndrimin se trupat qiellorë fjalë për fjalë ngrohin botën e poshtme përmes fërkimit teksa kalojnë mbi të. Në të dyja rastet, shpjegimi synon të mbështesë shkencën e astrologjisë, të cilën al-Kindi dhe bashkëpunëtori i tij Abū Ma‘shar e shihnin si një shkencë racionale të mbështetur nga një teori e përpunuar e shkaqeve fizike.

Korpusi i al-Kindit mbron një pamje të kozmosit si katër sfera koncentrike elementesh (toka, uji, ajri, zjarri), të cilat përzihen së bashku nga sferat e jashtme qiellore për të dhënë substanca komplekse të përbëra si mineralet, bimët dhe kafshët. Sferat qiellore janë mjeti përmes të cilit Zoti ushtron providencën mbi botën nënhënore. Kjo doktrinë parashtrohet te Mbi përuljen e sferës më të jashtme dhe Mbi shkakun veprues të afërt të ardhjes në jetë dhe prishjes. Qiejt zotërojnë shpirtra dhe ndjekin lirisht urdhrin e Zotit duke lëvizur në një mënyrë të tillë që ngjarjet e synuara nga providenca në botën e poshtme të ndodhin. Kjo, sipas al-Kindit, është ajo së cilës i referohet Kurani kur thotë se yjet „përulen“ para Zotit. Pa këtë shkakësi qiellore, elementet nuk do të ishin bashkuar kurrë dhe sfera e poshtme do të mbetej e ndarë në katër shtresa të papërziera.

6. Trashëgimia

Mes mendimtarëve të ndikuar nga al-Kindi, mund të dallohet një prirje e vazhdueshme për të harmonizuar filozofinë „e huaj“ me zhvillimet vendëse të kulturës myslimane. Kjo është një veçori e asaj që mund të quhet „tradita kindiane“, një rrymë intelektuale që shtrihet përgjatë shekullit të dhjetë, e përfaqësuar nga studentët e brezit të parë dhe të dytë të al-Kindit, veçanërisht al-‘Amiri (nxënës i Abu Zayd al-Balkhi-t), mendimtari hebre Isaac Israeli dhe Miskawayh-i.

Al-Kindi citohet rrallë me emër nga autorët që shkruajnë në arabisht pas shekullit të dhjetë ose në Perëndimin Islamik (me një përjashtim të një refutimi që i vishet Ibn Hazmit). Në kontrast me këtë, al-Kindi ishte një figurë shumë domethënëse për autorët mesjetarë latinë. Më me ndikim ishin veprat e tij mbi astrologjinë; por vepra si Mbi Intelektin u përkthyen gjithashtu, dhe disa traktate ruhen sot vetëm në latinisht (si De Radiis, i cili u bë shënjestër e një polemike nga Giles of Rome).

Trashëgimia më e gjerë e al-Kindit qëndron në dy aspekte themelore: Së pari, përkthimet e prodhuara në rrethin e Kindit u bënë tekste standarde filozofike për shekuj me radhë — veçanërisht përkthimet e Metafizikës së Aristotelit dhe të Plotinit te Teologjia e Aristotelit. Së dyti, ndonëse autorë si al-Farabi dhe Averroesi vështirë se e përmendin al-Kindin me emër, ata çuan përpara projektin e tij themeltar, në të cilin ushtrimi i filozofisë në botën islame u përcaktua nga angazhimi i thellë me veprat filozofike greke.

Bibliografia

Literatura e cituar

  • Abu Rida, M. ‘A. H. (red.), 1950/1953, Al-Kindi, Rasa’il al-Kindi al-Falsafiyya, 2 vëllime, Kajro: Dar al-Fikr al-‘Arabi.
  • Adamson, P., 2002a, „Abu Ma‘shar, al-Kindi and the Philosophical Defense of Astrology“, Recherches de philosophie et théologie médiévales, 69: 245–270.
  • –––, 2002b, „Before Essence and Existence: Al-Kindi’s Conception of Being“, The Journal of the History of Philosophy, 40: 297–312.
  • –––, 2003, „Al-Kindi and the Mu‘tazila: Divine Attributes, Creation and Freedom“, Arabic Sciences and Philosophy, 13: 45–77.
  • –––, 2005, „Al-Kindi and the Reception of Greek Philosophy“, in The Cambridge Companion to Arabic Philosophy, P. Adamson and R. C. Taylor (eds.), Cambridge: Cambridge University Press, pp. 32–51.
  • –––, 2006, „Vision, Light and Color in al-Kindi, Ptolemy and the Ancient Commentators“, Arabic Sciences and Philosophy, 16: 207–236.
  • –––, 2007, Al-Kindi, New York: Oxford University Press.
  • –––, 2015, Studies on Plotinus and al-Kindi, Farnham: Ashgate Variorum.
  • –––, 2020, „Yahyā ibn ʻAdī against al-Kindī on the Trinity“, Journal of Eastern Christian Studies, 72: 241–271.
  • Adamson, P. and P. E. Pormann (përkth.), 2012, The Philosophical Works of al-Kindi, Karachi: Oxford University Press.
  • Adamson, P. and P. E. Pormann, 2009, „Aristotle’s Categories and the Soul: an Annotated Translation of al-Kindi’s That There Are Separate Substances“, in The Afterlife of the Platonic Soul, J. M. Dillon and M. Elkaisy-Friemuth (eds.), Leiden: Brill, pp. 95–106.
  • Akasoy, A. (përkth.), 2011, Al-Kindi: Die erste Philosophie, Freiburg: Herder.
  • Allard, M., 1972, „L’épître de Kindi sur les définitions“, Bulletin d’études orientales de l’Institut français de Damas, 25: 47–83.
  • Altmann, A. and S. M. Stern, 1958, Isaac Israeli: a Neoplatonic Philosopher of the Early Tenth Century, Oxford: Oxford University Press.
  • Atiyeh, G. N., 1966, Al-Kindi: the Philosopher of the Arabs, Rawalpindi: Islamic Research Institute.
  • Bellver, J., 2020, „The Beginning of Rational Theology in al-Andalus: Ibn Masārra and his Refutation of al-Kindī’s On First Philosophy“, Al-Qanṭara, 41: 323–371.
  • Burnett, C., 1993, „Al-Kindi on Judicial Astrology: ‘The Forty Chapters’“, Arabic Sciences and Philosophy, 3: 77–117.
  • –––, 1999, „Al-Kindi in the Renaissance“, in Sapientiam amemus: Humanismus und Aristotelismus in der Renaissance, P. R. Blum (ed.), München: Wilhelm Fink, pp. 13–30.
  • Butterworth, C., 1992, „Al-Kindi and the Beginnings of Islamic Political Philosophy“, in The Political Aspects of Islamic Philosophy, C. Butterworth (ed.), Cambridge, MA: Harvard University Press, pp. 14–32.
  • Celentano, G., 1979, Due scritti medici di al-Kindi, Napoli: Istituto Universitario Orientale.
  • Cortabarria Beitia, A., 1972, „La classification des sciences chez al-Kindi“, MIDEO, 11: 49–76.
  • D’Alverny, M.-T. and F. Hudry, 1974, „Al-Kindi. De Radiis“, Archives d’histoire doctrinale et littéraire du moyen âge, 61: 139–260.
  • D’Ancona, C., 1996, „La dottrina Neoplatonica dell’anima nella filosofia Islamica: un esempio in al-Kindi“, in Actes del Simposi Internacional de Filosofia de l’Edat Mitjana, Vic: Patronat d’Estudis Osonencs, pp. 91–96.
  • –––, 1998, „Al-Kindi on the Subject Matter of the First Philosophy“, in Was ist Philosophie im Mittelalter, J. A. Aertsen and A. Speer (eds.), Berlin: Walter de Gruyter, pp. 841–855.
  • Davidson, H. A., 1969, „John Philoponus as a Source of Medieval Islamic and Jewish Proofs of Creation“, Journal of the American Oriental Society, 89: 357–391.
  • –––, 1987, Proofs for Eternity, Creation and the Existence of God in Medieval Islamic and Jewish Philosophy, New York: Oxford University Press.
  • Druart, T.-A., 1993, „Al-Kindi’s Ethics“, Review of Metaphysics, 47: 329–357.
  • Endress, G., 1980, Recension i Jolivet (1971), Zeitschrift der deutschen morgenländischen Gesellschaft, 130: 422–435.
  • –––, 1986, „Al-Kindi’s Theory of Anamnesis. A New Text and its Implications“, in Islão e arabismo na Península Ibérica, Évora: Universidade de Évora, pp. 393–402.
  • –––, 1987/1992, „Die wissenschaftliche Literatur“, in Grundriss der arabischen Philologie, H. Gätje (ed.), Wiesbaden: Ludwig Reichert, Vëll. 2: 400–506; Vëll. 3: 3–152.
  • –––, 1994, „Al-Kindi über die Wiedererinnerung der Seele“, Oriens, 34: 174–221.
  • –––, 1997, „The Circle of al-Kindi“, in The Ancient Tradition in Christian and Islamic Hellenism, G. Endress and R. Kruk (eds.), Leiden: Research School CNWS, pp. 43–76.
  • –––, 2003, „Mathematics and Philosophy in Medieval Islam“, in The Enterprise of Science in Islam, J. P. Hogendijk and A. I. Sabra (eds.), Cambridge, MA: MIT Press, pp. 121–176.
  • Endress, G. and P. Adamson, 2017, „Abu Yusuf al-Kindi“, in Philosophy in the Islamic World (Volume 1: 8th to 10th Centuries), U. Rudolph, R. Hansberger, and P. Adamson (eds.), Leiden: Brill, pp. 143–220.
  • Fakhry, M., 1963, „Al-Kindi wa ’l-Suqrat“, Al-Abhath, 16: 23–34.
  • Fazzo, S. and H. Wiesner, 1993, „Alexander of Aphrodisias in the Kindi Circle and in al-Kindi’s Cosmology“, Arabic Sciences and Philosophy, 3: 119–153.
  • Freudenthal, G., 2022, „The Tribulations of the Introduction to Arithmetic from Greek to Hebrew Via Syriac and Arabic“, in Brill’s Companion to the Reception of Pythagoras and Pythagoreanism in the Middle Ages and the Renaissance, Leiden: Brill, pp. 141–170.
  • Gannagé, E., 2016, „Al-Kindī, Ptolemy (and Nicomachus of Gerasa) Revisited“, Studia Graeco-Arabica, 6: 83–112.
  • –––, 2021–22, „Al-Kindī on Composition, Three-dimensionality and Body“, Mélanges de l’Université Saint-Joseph, 69: 73–96.
  • Gauthier, L., 1939, Antécédents gréco-arabes de la psycho-physique, Beirut: Imprimerie Catholique.
  • Genequand, C., 1987, „Platonism and Hermetism in al-Kindi’s Fi al-Nafs“, Zeitschrift für Geschichte der arabisch-islamischen Wissenschaften, 4: 1–18.
  • Guidi, M. and R. Walzer, 1940, Uno Scritto Introduttivo allo Studio di Aristotele, Roma: Reale Accademia Nazionale dei Lincei.
  • Gutas, D., 1998, Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early ‘Abbāsid Society, London: Routledge.
  • –––, 2004, „Geometry and the Rebirth of Philosophy in Arabic with al-Kindi“, in Words, Texts and Concepts Cruising the Mediterranean Sea, R. Arnzen and J. Thielmann (eds.), Leuven: Peeters, pp. 195–209.
  • Ighbariah, A., 2012, „Between Logic and Mathematics: al-Kindi’s Approach to the Aristotelian Categories“, Arabic Sciences and Philosophy, 22: 51–68.
  • Ivry, A., 1974, Al-Kindi’s Metaphysics, Albany: SUNY Press.
  • Janssens, J., 1994, „Al-Kindi’s Concept of God“, Ultimate Reality and Meaning, 17: 4–16.
  • Jayyusi-Lehn, G., 2002, „The Epistle of Ya‘qub ibn Ishaq al-Kindi on the Device for Dispelling Sorrows“, British Journal of Middle Eastern Studies, 29: 121–135.
  • Jolivet, J., 1971, L’Intellect selon Kindi, Leiden: Brill.
  • –––, 1979, „Pour le dossier du Proclus arabe: al-Kindi et la Théologie Platonicienne“, Studia Islamica, 49: 55–75.
  • –––, 1996, „La topographie du salut d’après le Discours sur l’Âme d’al-Kindi“, in Le voyage initiatique en terre d’Islam, M. A. Amir-Moezzi (ed.), Louvain: Peeters, pp. 149–158.
  • –––, 2004, „L’Épître sur la quantité des livres d’Aristote par al-Kindi (une lecture)“, in De Zénon d’Élée à Poincaré, R. Morelon and A. Hasnawi (eds.), Louvain: Peeters, pp. 665–683.
  • Klein-Franke, F., 1975, „Die Ursachen der Krisen bei akuten Krankheiten: eine wiederentdeckte Schrift al-Kindi’s“, Israel Oriental Studies, 5: 161–188.
  • –––, 1982, „Al-Kindi’s ‘On Definitions and Descriptions of Things’“, Le Muséon, 95: 191–216.
  • Lindberg, D. C., 1971, „Alkindi’s Critique of Euclid’s Theory of Vision“, Isis, 62: 469–489.
  • Matton, S., 2022, „D’un rayonnement des grammairiens latins ou le De radiis n’est pas d’al-Kindī“, Archives d’histoire doctrinale et littéraire du Moyen Âge, 89: 443–456.
  • McCarthy, R., 1964, „Al-Kindi’s Treatise on the Intellect“, Islamic Studies, 3: 119–149.
  • Mestiri, S. and G. Dye, 2004, Al-Kindi: Le moyen de chasser les tristesses et autres textes éthiques, Paris: Fayard.
  • Périer, A., 1920, „Un traité de Yahya ben ‘Adi. Défense du dogme de la Trinité contre les objections d’al-Kindi“, Revue de l’Orient Chrétien, 22: 3–21.
  • Pines, S., 1974, „The Arabic Recension of Parva Naturalia and the Philosophical Doctrine Concerning Veridical Dreams“, Israel Oriental Studies, 4: 104–153.
  • Rashed, R., 1997, Oeuvres Philosophiques & Scientifiques d’al-Kindi: Volume 1, L’Optique et la Catoptrique, Leiden: Brill.
  • Rashed, R. and J. Jolivet, 1998, Oeuvres Philosophiques & Scientifiques d’al-Kindi: Volume 2, Métaphysique et cosmologie, Leiden: Brill.
  • Rescher, N., 1968, „Al-Kindi’s Treatise on the Platonic Solids“, in Studies in Arabic Philosophy, Pittsburgh: Pittsburgh University Press, pp. 15–37.
  • Ritter, H. and R. Walzer, 1938, Uno Scritto Morale Inedito di al-Kindi, Roma: Reale Accademia Nazionale dei Lincei.
  • Rosenthal, F., 1942, „Al-Kindi als Literat“, Orientalia, 11: 262–288.
  • Ruffinengo, P. P., 1997, „Al-Kindi, Trattato sull’intelletto. Trattato sul sogno e la visione“, Medioevo, 23: 337–394.
  • Schöck, C., 2012, „The Controversy between al-Kindi and Yahya b. ʿAdi on the Trinity“, Oriens, 40: 1–50.
  • Staley, K., 1989, „Al-Kindi on Creation: Aristotle’s Challenge to Islam“, Journal of the History of Ideas, 50: 355–370.
  • Tarras, P., 2023, „A List in Three Versions: Revisiting al-Kindī’s On Definitions“, in Synopses and Lists: Textual Practices in the Pre-Modern World, T. Bernheimer and R. Vollandt (eds.), Cambridge: Cambridge University Press, pp. 104–140.
  • Tornero Poveda, E., 1992, Al-Kindi: la transformación de un pensamiento religioso en un pensamiento racional, Madrid: CSIC.
  • Travaglia, P., 1999, Magic, Causality, and Intentionality: The Doctrine of Rays in al-Kindi, Turnhout: Brepols.
  • Zakariyya’, Y., 1962, Mu’allafāt al-Kindī al-mūsīqiyya, Baghdad: Matba‘a Shafiq.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

  • al-Farabi
  • Aristoteli: metafizika
  • Ibn Sina [Avicena]
  • Ikhwān al-Safā’
  • neoplatonizmi
  • teologjia e Aristotelit

Botuar për herë të parë të premten, më 1 dhjetor 2006; rishikim thelbësor të enjten, më 25 prill 2024

Abū Yūsuf Ya‘qūb ibn Isḥāq al-Kindī (rreth 800–870 të e.s.) ishte filozofi i parë i vetëidentifikuar në traditën arabe. Ai punoi me një grup përkthyesish që përkthyen vepra të Aristotelit, neoplatonistëve dhe matematikanëve e shkencëtarëve grekë në arabisht. Traktatet e vetë al-Kindit, shumë prej tyre letra drejtuar anëtarëve të familjes kalifale, vareshin shumë nga këto përkthime, të cilat përfshinin të famshmen Teologjia e Aristotelit dhe Librin e Shkaqeve (Book of Causes), versione arabe të veprave të Plotinit dhe Proklit. Mendimi i vetë al-Kindit ishte i mbushur me neoplatonizëm, ndonëse autoriteti i tij kryesor në çështjet filozofike ishte Aristoteli. Traktatet filozofike të al-Kindit përfshijnë Mbi Filozofinë e Parë, në të cilin ai argumenton se bota nuk është e përjetshme dhe se Zoti është një Një i thjeshtë. Ai gjithashtu shkroi vepra të shumta mbi tema të tjera filozofike, veçanërisht psikologjinë (përfshirë të mirënjohurin Mbi Intelektin) dhe kozmologjinë. Puna e al-Kindit në matematikë dhe shkenca ishte gjithashtu e gjerë, dhe ai njihej si në traditën e mëvonshme arabe ashtu edhe në atë latine për shkrimet e tij mbi astrologjinë.

  1. Jeta dhe veprat
    1. 1.1 Jeta
    2. 1.2 Veprat
  2. Ndikimet mbi al-Kindin
    1. 2.1 Ndikimet greke
    2. 2.2 Ndikimet bashkëkohore
  3. Metafizika
    1. 3.1 Thjeshtësia hyjnore
    2. 3.2 Krijimi
    3. 3.3 Përjetësia e botës
  4. Psikologjia
    1. 4.1 Shpirti njerëzor
    2. 4.2 Epistemologjia
    3. 4.3 Zbatimi në etikë
  5. Shkenca
    1. 5.1 Përdorimi i matematikës
    2. 5.2 Kozmologjia
  6. Trashëgimia
  • Bibliografia
    • Literatura e cituar
  • Mjetet akademike
  • Burime të tjera në internet
  • Zëra të ndërlidhur

1. Jeta dhe veprat

1.1 Jeta

Al-Kindi ishte anëtar i fisit arab Kinda, i cili kishte luajtur një rol të rëndësishëm në historinë e hershme të Islamit. Prejardhja e tij i dha titullin „filozofi i arabëve“ mes shkrimtarëve të mëvonshëm. Dimë që al-Kindi vdiq pas vitit 866 të e.s., dhe data e vdekjes së tij zakonisht vendoset në fillim të viteve 870. Data e lindjes së tij është më e vështirë për t’u përcaktuar me saktësi, por thuhet se ai shërbeu si dijetar nën kalifin al-Ma’mun, sundimi i të cilit përfundoi në vitin 833, dhe ai ishte padyshim i lidhur me oborrin e kalifit pasardhës, al-Mu‘tasim (sundoi 833–842). Kështu, zakonisht llogaritet të ketë lindur rreth vitit 800 të e.s. Ai lindi në Basra dhe u arsimua në Bagdad. Karriera e tij filozofike arriti kulmin nën al-Mu‘tasim-in, të cilit al-Kindi i kushtoi veprën e tij më të famshme, Mbi Filozofinë e Parë, dhe djalin e të cilit, Ahmadin, e kishte nxënës.

Veprimtaria filozofike e al-Kindit u përqendrua rreth lëvizjes së përkthimit që ishte nisur dhe mbështetur nga kalifët abasidë që para lindjes së tij. Al-Kindi mbikëqyri një nga dy grupet kryesore të përkthyesve në shekullin e nëntë (grupi tjetër udhëhiqej nga Hunayn ibn Ishaq). „Rrethi i Kindit“ përktheu vepra të shumta të filozofisë dhe shkencës nga greqishtja në arabisht. Al-Kindi duket se ka qenë një ndërmjetës midis mecenatëve të këtyre përkthyesve dhe dijetarëve që bënin realisht përkthimin, shumë prej të cilëve ishin të krishterë sirianë ose me origjinë siriane. Shkrimet e tij mund të mendohen si një fushatë e qëndrueshme marrëdhëniesh me publikun e synuar për të shfaqur dhe reklamuar vlerën e mendimit grek për një audiencë bashkëkohore myslimane të shekullit të nëntë.

1.2 Veprat

Jemi me fat që kemi një listë të titujve të veprave që i vishen al-Kindit, e cila gjendet te Fihrist-i i shitësit të librave të shekullit të dhjetë, Ibn al-Nadim. Falë Ibn al-Nadimit dimë se al-Kindi shkroi qindra traktate mbi një larmi shumë të gjerë disiplinash shkencore dhe filozofike. Në të vërtetë, titujt shkencorë dhe matematikë ua kalojnë shumë në numër titujve filozofikë. Shumë prej këtyre të fundit do të kishin humbur sot po të mos ishte për një dorëshkrim të vetëm, të ruajtur në Stamboll, i cili përmban shumicën e shkrimeve të mbijetuara filozofike të al-Kindit. Këtu përfshihet vepra për të cilën ai njihet më së miri, Mbi Filozofinë e Parë. Versioni ynë i këtij traktati është i paplotë, duke përfshirë vetëm pjesën e parë, e cila ndahet në katër seksione. Seksioni i parë është thelbësisht një thirrje për lexuesin që të nderojë urtësinë filozofike greke. I dyti përmban diskutimin e famshëm të al-Kindit mbi përjetësinë e botës. I treti dhe i katërti vërtetojnë ekzistencën e një „Një-shi të vërtetë“, domethënë Zotit, i cili është burimi i unitetit në të gjitha gjërat e tjera, dhe shqyrtojnë pazbatueshmërinë e gjuhës njerëzore ndaj këtij Një-shi të vërtetë.

Dorëshkrimi i Stambollit përfshin gjithashtu një nga kopjet e pakta të mbijetuara në arabisht të veprës Mbi Intelektin (e cila ruhet gjithashtu në përkthim latin). Ky është traktati i parë në traditën arabe që jep një taksonomi të llojeve të intelektit, të tilla që do të bëhen të njohura te al-Farabi, Avicena dhe Averroesi. Vepra të tjera hedhin dritë mbi psikologjinë e al-Kindit (teorinë e shpirtit): Ligjëratë mbi Shpirtin përbëhet nga citime të supozuara nga filozofët grekë, Se ka substanca të ndara përdor Kategoritë e Aristotelit për të provuar se shpirti është jomaterial, dhe Mbi gjumin dhe ëndrrën jep një shpjegim të ëndrrave profetike në termat e teorisë së imagjinatës së Aristotelit. E lidhur me teoritë psikologjike të al-Kindit është e vetmja vepër e tij domethënëse e mbijetuar mbi etikën, Mbi dëbimin e hidhërimeve. (Ai gjithashtu hartoi një përmbledhje anekdotash dhe thëniesh etike që i visheshin Sokratit).

Al-Kindi i parashtron teoritë e tij kozmologjike në dy tekste të mëtejshme që gjenden në të njëjtin dorëshkrim: Mbi shkakun veprues të afërt të ardhjes në jetë dhe prishjes dhe Mbi përuljen e sferës më të jashtme. Gjithashtu relevante këtu janë vepra të shumta mbi meteorologjinë dhe parashikimin e motit. Këto zbatojnë të njëjtat ide kozmologjike për të treguar se si lëvizja qiellore prodhon shiun dhe dukuri të tjera meteorologjike në botën e poshtme ku jetojmë. Ndonëse këto vepra ndikohen nga Aristoteli, al-Kindi mbështetet gjithashtu në burime të tjera greke, si Ptolemeu. Njohuritë e tij mbi traditën shkencore greke ishin në fakt të gjera. Për shembull, ai përdor Euklidin dhe ide që mund të gjurmohen te Ptolemeu në një vepër të njohur mbi optikën, Mbi perspektivat (De aspectibus), e cila ruhet vetëm në latinisht. Korpusi shkencor i mbijetuar i al-Kindit është i konsiderueshëm dhe përfshin traktate mbi përgatitjen e barnave, muzikën, astrologjinë dhe matematikën. Por fokusi këtu do të jetë mbi pikëpamjet filozofike të al-Kindit.

2. Ndikimet mbi al-Kindin

2.1 Ndikimet greke

Siç mund të pritej duke pasur parasysh rolin e tij të spikatur në lëvizjen e përkthimit, veprat e al-Kindit janë të mbushura me ide nga mendimi grek. Veprat e tij filozofike u detyrohen pjesërisht autorëve matematikorë dhe shkencorë të përkthyer deri në kohën e tij, për shembull Nikomakut të Gerasës; Euklidi ndikoi në metodologjinë e tij si dhe në matematikë. Por ndikimi më i rëndësishëm mbi filozofinë e tij ishte nga Aristoteli, korpusin e të cilit al-Kindi e shqyrton në një traktat të quajtur Mbi sasinë e librave të Aristotelit. Kjo vepër ofron një pasqyrë mjaft të plotë të korpusit të Aristotelit, ndonëse al-Kindi qartazi nuk i ka lexuar disa nga traktatet që diskuton. Kur al-Kindi vjen te përmendja e përmbajtjes së Metafizikës, ai jep përmbledhjen befasuese vijuese:

Qëllimi i tij në librin e tij të quajtur Metafizika është të shpjegojë gjërat që qëndrojnë pa lëndë dhe, ndonëse mund të ekzistojnë së bashku me atë që ka lëndë, nuk janë as të lidhura dhe as të bashkuara me lëndën; të pohojë njësinë e Zotit, të madhit dhe të lartësuarit, të shpjegojë emrat e Tij të bukur, dhe se Ai është shkaku veprues i universit, i cili përsos [të gjitha gjërat], Zoti i universit që qeveris përmes providencës së Tij të përsosur dhe urtësisë së plotë.

Ndërsa ky mund të mos duket si një përshkrim i saktë i Metafizikës së Aristotelit, ai është një përshkrim plotësisht i saktë i konceptimit të vetë al-Kindit për shkencën e metafizikës. Fakti që ai e shkrin metafizikën me teologjinë është i qartë që nga hapja e veprës Mbi Filozofinë e Parë, e cila thotë se meqenëse filozofia në përgjithësi është studimi i së vërtetës, „filozofia e parë“ është „njohja e së vërtetës së parë që është shkaku i çdo të vërtete“. Dhe me të vërtetë Metafizika e Aristotelit është një ndikim madhor në këtë vepër. Megjithatë, siç është tipike për shkrimet filozofike të al-Kindit, Mbi Filozofinë e Parë përdor gjithashtu gjerësisht ide nga përkthimet e shkrimeve neoplatonike. Prova për ekzistencën e një „Një-shi të vërtetë“ bazohet pjesërisht te Prokli, dhe mund të dallohen ndikime nga versioni arab i Plotinit i prodhuar në rrethin e al-Kindit, e ashtuquajtura Teologjia e Aristotelit. Ndoshta ndikimi i vetëm më i rëndësishëm, megjithatë, është një sulm ndaj Aristotelit nga mendimtari i krishterë neoplatonist Gjon Filoponi (John Philoponus), lidhur me çështjen e përjetësisë së botës.

Mbi Filozofinë e Parë, pra, është një shembull veçanërisht i mirë se si al-Kindi ndërthur idetë neoplatonike dhe aristoteliane në vizionin e tij të një filozofie koherente të nxjerrë nga grekët. Rruga për këtë konceptim përmbledhës të trashëgimisë greke qe përgatitur realisht nga vetë neoplatonistët, komentet e të cilëve mbi Aristotelin paralajmërojnë prirjet harmonizuese të dukshme tek al-Kindi. Si promovues i urtësisë greke, al-Kindi do të kishte qenë në çdo rast i etur të zvogëlonte çdo tension midis filozofëve grekë apo çdo dështim nga ana e tyre. Për shembull, ai nuk jep asnjë shenjë se qëndrimi i tij mbi përjetësinë e botës largohet nga ai i Aristotelit. Më vonë në seksionin e parë të Mbi Filozofinë e Parë, al-Kindi lëshon një breshëri kritikash kundër bashkëkohësve të paemërtuar që kritikojnë përdorimin e ideve greke:

Nuk duhet të na vijë turp të admirojmë të vërtetën ose ta përvetësojmë atë, nga kudo që të vijë. Madje edhe sikur të vijë nga kombe të largëta dhe popuj të huaj, për kërkuesin e së vërtetës nuk ka asgjë më të rëndësishme se e vërteta, dhe e vërteta nuk nënçmohet apo zvogëlohet nga ai që e thotë apo e përcjell atë; askush nuk poshtërohet nga e vërteta, përkundrazi të gjithë fisnikërohen prej saj.

Ndonëse al-Kindi ishte i palëkundur në mbështetjen e tij për idetë e përhapura në projektin e përkthimit, ai u ndikua pashmangshmërisht nga rrymat intelektuale të kohës së tij. Kjo shfaqet më qartë kur al-Kindi përdor idetë greke për t’u marrë me problemet e epokës së tij, veçanërisht në arenën e teologjisë.

2.2 Ndikimet bashkëkohore

Dy shembuj të këtij angazhimi janë trajtimi nga al-Kindi i atributeve hyjnore dhe pikëpamjet e tij mbi krijimin. Siç do ta shohim, al-Kindi mbajti një qëndrim të rreptë mbi çështjen e atributeve, mbi bazën se predikimi nënkupton pa përjashtim shumësi, ndërsa Zoti është pakufizimisht një. Kjo është krahasuar me qëndrimin e mutazilitëve, të cilët ishin teologët kryesorë bashkëkohorë të shekullit të nëntë. Ndikimi mutazilit mund të jetë i pranishëm gjithashtu në teorinë e al-Kindit se krijimi është një „sjellje në jetë e qenies nga jobënia“, dhe veçanërisht në mohimin e tij se krijimi mund të jetë i përjetshëm. (Kjo mund të lidhet me pretendimin mutazilit se Kurani është i krijuar dhe jo i përjetshëm).

Al-Kindi përdor filozofinë për të mbrojtur dhe shpjeguar Islamin në disa vepra. Ai shkroi një traktat të shkurtër duke sulmuar doktrinën e krishterë të Trinisë, duke përdorur koncepte të nxjerra nga Isagoga e Porfirit (refutimi i al-Kindit qe objekt i një kundër-refutimi nga filozofi i krishterë i shekullit të dhjetë, Yahya ibn ‘Adi). Korpusi i mbijetuar përmban gjithashtu pasazhe ku al-Kindi shtjellon kuptimin e vargjeve të Kuranit. Më goditësi, ndoshta, është diskutimi i tij mbi krijimin ex nihilo në mes të veprës Mbi sasinë e librave të Aristotelit, një koment mbi suren Ja-Sin (36: 79–82). Al-Kindi përmend të njëjtin pasazh kuranor dhe diskuton natyrën e veçantë të dijes profetike në një vepër meteorologjike me titull Mbi arsyen pse atmosfera e sipërme është e ftohtë. Traktati kozmologjik Mbi përuljen e sferës më të jashtme, ndërkohë, i përkushtohet tërësisht shpjegimit të ajetit kuranor „yjet dhe pemët përulen“ (55: 6) në termat e shpjegimit të al-Kindit mbi ndikimin qiellor mbi botën nënhënore. Vërejtjet e al-Kindit këtu tregojnë interesin e tij për disiplinat bashkëkohore të gramatikës dhe ekzegjezës kuranore.

Dëshira për të integruar idetë greke në kulturën e tij shfaqet në një mënyrë të ndryshme te Mbi Përkufizimet, një listë termash teknikë filozofikë me përkufizime. Shumica e termave të përkufizuar korrespondojnë me terma teknikë grekë, dhe kështu ndërtojnë një terminologji filozofike arabe që synohet të jetë e barasvlershme me atë të grekëve. Është goditëse që, kaq herët në traditën filozofike arabe, kishte tashmë një nevojë të perceptuar për një gjuhë të re teknike për komunikimin e ideve filozofike në një mjedis të ndryshëm (dhe natyrisht për përkthimin e greqishtes në arabisht). Disa nga termat e listuar te Mbi Përkufizimet do të bëhen me të vërtetë standardë në traditën e mëvonshme filozofike.

3. Metafizika

3.1 Thjeshtësia hyjnore

Vepra më e rëndësishme e al-Kindit, Mbi Filozofinë e Parë, i përkushtohet „filozofisë së parë“ ose metafizikës, një shkencë që al-Kindi e identifikon menjëherë me studimin e Zotit. Meqenëse e gjithë filozofia është një kërkim i së vërtetës, filozofia e parë është njohja e Zotit, i cili është „e vërteta e parë dhe shkaku i çdo të vërtete“. Ndonëse kjo mund të mos tingëllojë sikur ka shumë lidhje me të kuptuarit e Aristotelit për filozofinë e parë si shkencën e qenies, al-Kindi e lidh ngushtë qenien me të vërtetën („çdo gjë që ka qenie ka të vërtetë“). Për të, të thuash se Zoti është shkaku i çdo të vërtete është e barasvlershme me të thënit se Zoti është shkaku i çdo qenieje.

Koncepti qendror në teologjinë e veprës Mbi Filozofinë e Parë, megjithatë, nuk është as e vërteta dhe as qenia, por njëshmëria. Në të vërtetë al-Kindi argumenton për një shkak të parë të qenies pikërisht duke argumentuar për një shkak të parë të njëshmërisë, dhe duke pohuar se „të sjellësh diçka në qenie“ do të thotë të imponosh unitet të një lloji të caktuar. Teologjia filozofike e al-Kindit ka kështu dy aspekte kryesore: një provë se duhet të ketë një „Një të vërtetë“ që është shkaku i unitetit në të gjitha gjërat, dhe një diskutim mbi natyrën e këtij Një-shi të vërtetë. Këto aspekte trajtohen, përkatësisht, në seksionin e tretë dhe të katërt të veprës.

Në seksionin e tretë, al-Kindi së pari provon se asgjë nuk mund të jetë shkak i vetvetes, dhe më pas ndërmerr një shqyrtim shterues të llojeve të ndryshme të termave (shprehjeve). Duke ndjekur Isagogën e Porfirit, ai i klasifikon të gjithë predikatët ose termat (maqūlāt) në gjini, specie, diferencë, individ, aksident vetjak (veçori) dhe aksident të përbashkët. Duke i marrë me radhë, al-Kindi argumenton se çdo lloj predikati nënkupton si unitet ashtu edhe shumësi. Për shembull, kafsha është një gjini, por përbëhet nga një shumësi speciesh; njeriu është një specie por përbëhet nga shumë individë; dhe një njeri i vetëm është një individ por i përbërë nga shumë pjesë trupore. Së fundi, al-Kindi kërkon një shpjegim për bashkimin e unitetit dhe shumësisë në të gjitha këto gjëra. Ai argumenton se ky bashkim nuk mund të jetë produkt i rastit, e as nuk mund të shkaktohet nga ndonjë pjesë e vetë gjërave që janë njëkohësisht një dhe shumë. Kështu që duhet të ketë një shkak të jashtëm për bashkimin e unitetit dhe shumësisë. Ky shkak do të jetë ekskluzivisht një, tërësisht i lirë nga shumësia: al-Kindi e shpreh këtë duke thënë se ai është „thelbësisht“ një, ndërsa gjërat e tjera janë „aksidentalisht“ një. Ai flet për të gjithashtu si „një në të vërtetë“, ndërsa gjërat e tjera janë një „metaforikisht“. Shkurt, shkaku në fjalë është „Një-shi i vërtetë“, ose Zoti.

Tani, meqenëse kemi parë tashmë se çdo lloj termi apo shprehjeje nënkupton shumësi si dhe unitet, nuk është për t’u habitur që në seksionin e katërt al-Kindi vazhdon të argumentojë se llojet e ndryshme të predikatëve janë të pazbatueshme për Një-shin e vërtetë. Ai e përmbledh përfundimin e tij si vijon:

Kështu Një-shi i vërtetë nuk zotëron as lëndë, as formë, as sasi, as cilësi dhe as relacion. Dhe nuk përshkruhet nga asnjë prej termave të tjerë: nuk ka gjini, nuk ka diferencë specifike, nuk ka individ, nuk ka aksident vetjak dhe nuk ka aksident të përbashkët. Ai nuk lëviz, dhe nuk përshkruhet përmes asgjëje që mohohet të jetë një në të vërtetë. Ai është prandaj vetëm unitet i pastër, dua të them asgjë tjetër veç unitetit. Dhe çdo unitet tjetër përveç Tij është i shumtë.

Ky përfundim është krahasuar me pikëpamjen e teologëve mutazilitë, të cilët merrnin një qëndrim të ngjashëm të rreptë mbi pyetjen e atributeve hyjnore, duke argumentuar se thjeshtësia e Zotit përjashton pranimin e çdo atributi të dallueshëm nga esenca e Zotit. Megjithatë, janë pararendësit grekë ata që janë qartazi ndikimi kryesor mbi al-Kindin këtu. „Një-shi i tij i vërtetë“ ka ngjashmëri të fortë me parimin e parë të neoplatonistëve (Të Njëjtin e Plotinit), madje duke funksionuar si një Formë platonike që shpjegon unitetin te të gjitha gjërat e tjera.

3.2 Krijimi

Kjo është, megjithatë, vetëm një pjesë e pikëpamjes së al-Kindit mbi shkakësinë hyjnore. Për shkak se al-Kindi mendon se të jesh një send i një lloji të caktuar do të thotë të jesh një në një mënyrë të caktuar, ai nxjerr përfundimin se Një-shi i vërtetë është shkaku i qenies si dhe i unitetit. Në veçanti, ai beson se Zoti është një „agjent“ ose shkak veprues (efikas). Kjo pikëpamje shprehet te traktati i shkurtër Mbi Agjentin e Vërtetë, të Parë dhe të Plotë dhe Agjentin e Mangët që është Metaforikisht [Agjent]:

Ne themi se akti i vërtetë, i parë, është sjellja në jetë e qenieve nga jobënia (ibdāʿ). Është e qartë se ky akt i përket posaçërisht Zotit, të lartësuarit, i cili është fundi i çdo shkaku. Sepse sjellja në jetë e qenieve nga jobënia nuk i përket askujt tjetër. Dhe ky akt është një karakteristikë e veçantë [e quajtur] me emrin „origjinim“.

Al-Kindi shpjegon se ndërsa Zoti është një agjent „i vërtetë“, meqenëse Ai është një shkak i qenies dhe vepron pa u ndikuar nga asgjë, të gjithë agjentët e tjerë janë agjentë vetëm „metaforikisht“, sepse ata si veprojnë ashtu edhe pësojnë veprimin. Kjo ngre dy pyetje: Së pari, çfarë ka parasysh ai kur përshkruan veprimin e Zotit si të ndërmjetësuar nga veprimi i „agjentëve metaforikë“? Së dyti, çfarë përfshihet në „sjelljen e qenies në jetë nga jobënia“?

Lidhur me pyetjen e parë, ka shumë gjasa që „efekti i parë“ i përmendur këtu të jetë bota e qiejve: duke krijuar qiejt dhe duke i vënë ata në lëvizje, Zoti sjell tërthorazi gjërat në botën nënhënore. Ky është një version aristotelian i idesë se shkakësia hyjnore është e ndërmjetësuar.

Lidhur me pyetjen e dytë, burimi kryesor i al-Kindit është mendimtari i krishterë neoplatonist Gjon Filoponi, i cili kishte folur për krijimin si sjelljen e diçkaje në ekzistencë „nga jobënia“. Ajo që e ndan al-Kindin dhe Filoponin nga Aristoteli është ideja e tyre se ky lloj „ndryshimi“ nga jobënia te qenia nuk kërkon asnjë subjekt apo substrat paraprak (lëndë të parë). Zoti mund të sjellë qenien ex nihilo. Al-Kindi thekson gjithashtu se akti krijues i Zotit nuk kërkon kohë për t’u realizuar.

3.3 Përjetësia e botës

Shumica e filozofëve grekë ndoqën Aristotelin në mbajtjen e qëndrimit se bota është e përjetshme, që do të thotë jo vetëm se ajo nuk do të pushojë kurrë së ekzistuari, por se ka ekzistuar gjithmonë. Filoponi qe një përjashtim nga ky rregull: në veprat e tij kundër Proklit dhe Aristotelit, ai argumentoi gjerësisht se bota ka një fillim në kohë. Në seksionin e dytë të Mbi Filozofinë e Parë, dhe në disa vepra të tjera të shkurtra, al-Kindi ndjek argumentet që rrjedhin nga Filoponi.

Kur al-Kindi vjen të argumentojë shprehimisht kundër përjetësisë së botës, ai përdor strategjinë e Filoponit për të përdorur vetë Aristotelin kundër vetvetes. Aristoteli mbante qëndrimin e famshëm se nuk mund të ketë një pafundësi aktuale. Për shkak se trupi i kozmosit është i fundmë në madhësinë hapësinore, argumenton al-Kindi, asgjë e predikuar për trupin e kozmosit nuk mund të jetë e pafundme. Meqenëse koha është një nga gjërat e predikuara për këtë trup, koha duhet të jetë e fundme; prandaj bota nuk është e përjetshme.

Aristoteli besonte se përjetësia e botës e ngarkon atë vetëm me një pafundësi potenciale e jo aktuale (nuk ka një kohë të pafundme të pranishme njëherësh; koha thjesht ecën pafundësisht). Përgjigjja e al-Kindit — e gjetur po ashtu te Filoponi — është se madje edhe për të arritur te çasti i tanishëm, një numër aktualisht i pafundëm çastesh duhet të kishte kaluar tashmë. Me fjalë të tjera, do të kishte aktualisht një numër të pafundëm vitesh të kaluara „që kur nisi bota“. Dhe, siç thotë vetë Aristoteli, e pafundmja nuk mund të përshkohet (nuk mund të kalohet përmes saj për të arritur në një fund). Prandaj, koha e kaluar duhet të ketë një fillim të parë, dhe bota nuk mund të jetë e përjetshme nga e kaluara.

4. Psikologjia

4.1 Shpirti njerëzor

Kemi dy vepra të al-Kindit kushtuar ontologjisë së shpirtit njerëzor: Se ka substanca jokorpore dhe Ligjëratë mbi Shpirtin. Të dyja varen nga burime shumë të ndryshme greke dhe janë shumë të ndryshme në paraqitjen retorike, por doktrina që del prej tyre nuk është domosdoshmërisht jokonsistente.

Se ka substanca jokorpore është një zbatim krijues i ideve nga Kategoritë e Aristotelit për të provuar se shpirti njerëzor është një substancë jomateriale. Al-Kindi argumenton se thelbi i një sendi ndan emrin dhe përkufizimin me atë send. Meqenëse shpirti është thelbi i qenies së gjallë, dhe qenia e gjallë është një substancë, shpirti është gjithashtu një substancë. Për më tepër, ai është një substancë jomateriale: sepse shpirti është „forma intelektuale e gjësë së gjallë“, dhe forma intelektuale është një specie. Por speciet janë jomateriale; prandaj shpirti është jomaterial.

Ligjëratë mbi Shpirtin përbëhet pothuajse tërësisht nga citime të supozuara nga autoritetet greke — Platoni, Pitagora dhe Aristoteli — rreth natyrës së shpirtit. Toni i këtyre vërejtjeve është këshillues, asketik dhe madje vizionar: detyra jonë është ta pastrojmë shpirtin tonë nga „njollat“ që i ngjiten atij nga trupi, dhe të ngjitemi përmes sferave qiellore, përfundimisht te „bota e intelektit“ ku ai do të banojë në „dritën e Krijuesit“. Shpirti në fjalë këtu duket të jetë shpirti racional: pjesët e poshtme të shpirtit trepjesësh të Platonit (pjesa guximtare/irascibile dhe ajo dëshiruese/konkupishente) përshkruhen si aftësi me seli në trup. Shpirti është një „substancë e thjeshtë“, e ndarë nga trupi.

4.2 Epistemologjia

Kjo psikologji rigorozisht dualiste ka efekte me shtrirje të gjerë në epistemologjinë dhe etikën e al-Kindit. Teksti më i rëndësishëm mbi epistemologjinë është vepra e tij më e njohur pas Mbi Filozofinë e Parë, përkatësisht Mbi Intelektin. Ky traktat ka marrë vëmendje të jashtëzakonshme sepse është vepra e parë arabe që shfaq ndikimin e taksonomive greke të intelektit në nivele apo lloje (të nisura nga Aleksandri i Afrodizisë, Themistiusi dhe Filoponi për të sistemuar De Anima-n e Aristotelit).

Larg bazimit të intelektit te shqisat, al-Kindi argumenton te Mbi Intelektin se intelekti njerëzor ka një funksion paralel, por të ndarë, nga perceptimi shqisor njerëzor. Ashtu si ndjeshmëria, intelekti njerëzor në vetvete nis në një gjendje potencialiteti. Ky është lloji i parë i intelektit, intelekti potencial, i cili është thjesht një aftësi për të rrokur format intelektuale. Sapo rrok një formë dhe po mendon realisht, ai bëhet intelekt në akt. Ne jemi atëherë në gjendje të mendojmë rreth këtyre formave sipas dëshirës. Aftësia jonë për ta bërë këtë është ajo që al-Kindi e quan intelekt i fituar. Këto lloje intelekti janë realisht vetëm i njëjti intelekt njerëzor në tri gjendje të ndryshme: tërësisht potencial, tërësisht në akt, dhe përkohësisht potencial por i aftë të aktualizohet sipas dëshirës.

Por si kalojmë në radhë të parë nga intelekti potencial tek intelekcioni aktual? Al-Kindi jep një shpjegim thellësisht intelektualist, paralel me shpjegimin e tij për shqisat: Ashtu si shqisa aktualizohet nga një formë e jashtme e ndijshme, po ashtu intelekti aktualizohet nga një formë e jashtme inteligjibël. Kjo formë banon në llojin përfundimtar të intelektit, intelektin e parë (versioni i al-Kindit për „intelektin veprues/krijues“ nga De Anima 3.5). Intelekti i parë është „gjithmonë në akt“, gjë që do të thotë se ai mund të shërbejë si një burim i jashtëm për format inteligjible.

Te vepra Mbi Kujtesën (On Recollection), al-Kindi argumenton shprehimisht se ne nuk mund t’i nxjerrim format inteligjible nga perceptimi shqisor. Kështu ne nuk i „mësojmë“ këto forma, por thjesht i „kujtojmë“ ato (anamnesis) nga koha para se shpirti të futej në trup, duke ndjekur shpjegimin platonik të kujtesës nga Menoni ose Fedoni.

Një tekst më i gjatë dhe më i detajuar është Mbi gjumin dhe ëndrrën, i cili jep një shpjegim natyralist se pse ndodhin ëndrrat profetike dhe si mund të interpretohen ato, duke u mbështetur te Parva Naturalia e Aristotelit. Për të shpjeguar ëndrrat al-Kindi thërret aftësinë e imagjinatës (phantasia), duke e vendosur atë në tru. Por puna themelore shpjeguese bëhet nga shpirti jokorporal, i cili ia „njofton“ vizionet e tij të së ardhmes imagjinatës. Shpirti racional i rrok objektet e tij vetë; ndjeshmëria trupore më tepër e pengon këtë fuqi të shpirtit sesa kontribuon në të.

4.3 Zbatimi në etikë

Meqenëse al-Kindi e ndan ashpër shpirtin racional nga trupi dhe e sheh shpirtin racional si „vetveten“ ose „thelbin“ tonë të vërtetë dhe si të vetmen pjesë tonën që i mbijeton vdekjes së trupit, mendimi i tij etik është po ashtu thellësisht intelektualist. Teksti më i rëndësishëm i mbetur është Mbi dëbimin e hidhërimeve, një vepër në zhanrin e ngushëllimit filozofik (e cila do të citohet shpesh nga mendimtarët e mëvonshëm, si p.sh. Miskawayh-i te Tahdhīb al-Akhlāq).

Al-Kindi jep një argument parimor kundër vendosjes së vlerës te objektet fizike. Nga vetë natyra e tyre, pasuria dhe të mirat e tjera fizike janë të cënueshme dhe kalimtare. Vetë fakti që ato janë fizike do të thotë se u nënshtrohen ardhjes në jetë dhe prishjes. Në vend të kësaj, ne duhet të vlerësojmë dhe të ndjekim gjëra që janë të qëndrueshme dhe të amshuara, dhe që nuk mund të na merren: këto do të jenë gjërat në „botën e intelektit“. Në masën që dëshirat e njeriut drejtohen vetëm drejt gjërave inteligjible, ai do të jetë i pacënueshëm nga hidhërimi. Ky argument tregon se hidhërimi është gjithmonë i panevojshëm.

5. Shkenca

5.1 Përdorimi i matematikës

Pavarësisht karakterit antiempirist të epistemologjisë së tij, al-Kindi i kushtoi energji të jashtëzakonshme degëve të ndryshme të shkencave fizike, veçanërisht optikës dhe mjekësisë (përzierjes së barnave). Ajo që është karakteristike për qasjen e al-Kindit ndaj temave të tilla është përdorimi i matematikës. Matematika ishte thelbësore për metodën e tij filozofike; një shembull i mirë është qasja e tij matematikore ndaj kategorive të Aristotelit, e cila i bën sasinë dhe cilësinë thelbësore për logjikën aristoteliane. Ai shkroi gjithashtu vepra të shumta mbi muzikën, e cila konsiderohej një degë e shkencave matematikore.

Në optikë, al-Kindi ndoqi traditën e Euklidit dhe Ptolemeut, ku ndërtimet gjeometrike përdoreshin për të shpjeguar dukuri si perspektiva pamore, hijet, thyerja, pasqyrimi dhe pasqyrat djegëse. Kjo procedurë nënkupton se drita dhe shikimi mund të formalizohen si vija gjeometrike; al-Kindi pohon se shikimi ndodh kur „rrezet“ e emetuara nga sytë përgjatë vijave të drejta godasin një objekt pamor. Aspekte të shpjegimit të al-Kindit paralajmërojnë ato të Ibn al-Haytham-it (Alhazenit).

Kjo teori e bazuar te „rrezet“ mbështet gjithashtu veprën e tij të gjerë Mbi Rrezet (De Radiis), e ruajtur vetëm në latinisht, e cila synon të shpjegojë të gjithë ndërveprimin fizik — nga nxehja dhe ftohja, te shikimi, ndikimi astral dhe magjia — në termat e një mekanizmi thelbësisht gjeometrik.

5.2 Kozmologjia

Një pjesë qendrore e teorisë kozmologjike të al-Kindit shpjegon se yjet dhe planetët sjellin ngjarje në botën nënhënore përmes rrezeve ose fërkimit. Në traktatet e tij, ai ndjek Aleksandrin e Afrodizisë duke mbajtur qëndrimin se trupat qiellorë fjalë për fjalë ngrohin botën e poshtme përmes fërkimit teksa kalojnë mbi të. Në të dyja rastet, shpjegimi synon të mbështesë shkencën e astrologjisë, të cilën al-Kindi dhe bashkëpunëtori i tij Abū Ma‘shar e shihnin si një shkencë racionale të mbështetur nga një teori e përpunuar e shkaqeve fizike.

Korpusi i al-Kindit mbron një pamje të kozmosit si katër sfera koncentrike elementesh (toka, uji, ajri, zjarri), të cilat përzihen së bashku nga sferat e jashtme qiellore për të dhënë substanca komplekse të përbëra si mineralet, bimët dhe kafshët. Sferat qiellore janë mjeti përmes të cilit Zoti ushtron providencën mbi botën nënhënore. Kjo doktrinë parashtrohet te Mbi përuljen e sferës më të jashtme dhe Mbi shkakun veprues të afërt të ardhjes në jetë dhe prishjes. Qiejt zotërojnë shpirtra dhe ndjekin lirisht urdhrin e Zotit duke lëvizur në një mënyrë të tillë që ngjarjet e synuara nga providenca në botën e poshtme të ndodhin. Kjo, sipas al-Kindit, është ajo së cilës i referohet Kurani kur thotë se yjet „përulen“ para Zotit. Pa këtë shkakësi qiellore, elementet nuk do të ishin bashkuar kurrë dhe sfera e poshtme do të mbetej e ndarë në katër shtresa të papërziera.

6. Trashëgimia

Mes mendimtarëve të ndikuar nga al-Kindi, mund të dallohet një prirje e vazhdueshme për të harmonizuar filozofinë „e huaj“ me zhvillimet vendëse të kulturës myslimane. Kjo është një veçori e asaj që mund të quhet „tradita kindiane“, një rrymë intelektuale që shtrihet përgjatë shekullit të dhjetë, e përfaqësuar nga studentët e brezit të parë dhe të dytë të al-Kindit, veçanërisht al-‘Amiri (nxënës i Abu Zayd al-Balkhi-t), mendimtari hebre Isaac Israeli dhe Miskawayh-i.

Al-Kindi citohet rrallë me emër nga autorët që shkruajnë në arabisht pas shekullit të dhjetë ose në Perëndimin Islamik (me një përjashtim të një refutimi që i vishet Ibn Hazmit). Në kontrast me këtë, al-Kindi ishte një figurë shumë domethënëse për autorët mesjetarë latinë. Më me ndikim ishin veprat e tij mbi astrologjinë; por vepra si Mbi Intelektin u përkthyen gjithashtu, dhe disa traktate ruhen sot vetëm në latinisht (si De Radiis, i cili u bë shënjestër e një polemike nga Giles of Rome).

Trashëgimia më e gjerë e al-Kindit qëndron në dy aspekte themelore: Së pari, përkthimet e prodhuara në rrethin e Kindit u bënë tekste standarde filozofike për shekuj me radhë — veçanërisht përkthimet e Metafizikës së Aristotelit dhe të Plotinit te Teologjia e Aristotelit. Së dyti, ndonëse autorë si al-Farabi dhe Averroesi vështirë se e përmendin al-Kindin me emër, ata çuan përpara projektin e tij themeltar, në të cilin ushtrimi i filozofisë në botën islame u përcaktua nga angazhimi i thellë me veprat filozofike greke.

Bibliografia

Literatura e cituar

  • Abu Rida, M. ‘A. H. (red.), 1950/1953, Al-Kindi, Rasa’il al-Kindi al-Falsafiyya, 2 vëllime, Kajro: Dar al-Fikr al-‘Arabi.
  • Adamson, P., 2002a, „Abu Ma‘shar, al-Kindi and the Philosophical Defense of Astrology“, Recherches de philosophie et théologie médiévales, 69: 245–270.
  • –––, 2002b, „Before Essence and Existence: Al-Kindi’s Conception of Being“, The Journal of the History of Philosophy, 40: 297–312.
  • –––, 2003, „Al-Kindi and the Mu‘tazila: Divine Attributes, Creation and Freedom“, Arabic Sciences and Philosophy, 13: 45–77.
  • –––, 2005, „Al-Kindi and the Reception of Greek Philosophy“, in The Cambridge Companion to Arabic Philosophy, P. Adamson and R. C. Taylor (eds.), Cambridge: Cambridge University Press, pp. 32–51.
  • –––, 2006, „Vision, Light and Color in al-Kindi, Ptolemy and the Ancient Commentators“, Arabic Sciences and Philosophy, 16: 207–236.
  • –––, 2007, Al-Kindi, New York: Oxford University Press.
  • –––, 2015, Studies on Plotinus and al-Kindi, Farnham: Ashgate Variorum.
  • –––, 2020, „Yahyā ibn ʻAdī against al-Kindī on the Trinity“, Journal of Eastern Christian Studies, 72: 241–271.
  • Adamson, P. and P. E. Pormann (përkth.), 2012, The Philosophical Works of al-Kindi, Karachi: Oxford University Press.
  • Adamson, P. and P. E. Pormann, 2009, „Aristotle’s Categories and the Soul: an Annotated Translation of al-Kindi’s That There Are Separate Substances“, in The Afterlife of the Platonic Soul, J. M. Dillon and M. Elkaisy-Friemuth (eds.), Leiden: Brill, pp. 95–106.
  • Akasoy, A. (përkth.), 2011, Al-Kindi: Die erste Philosophie, Freiburg: Herder.
  • Allard, M., 1972, „L’épître de Kindi sur les définitions“, Bulletin d’études orientales de l’Institut français de Damas, 25: 47–83.
  • Altmann, A. and S. M. Stern, 1958, Isaac Israeli: a Neoplatonic Philosopher of the Early Tenth Century, Oxford: Oxford University Press.
  • Atiyeh, G. N., 1966, Al-Kindi: the Philosopher of the Arabs, Rawalpindi: Islamic Research Institute.
  • Bellver, J., 2020, „The Beginning of Rational Theology in al-Andalus: Ibn Masārra and his Refutation of al-Kindī’s On First Philosophy“, Al-Qanṭara, 41: 323–371.
  • Burnett, C., 1993, „Al-Kindi on Judicial Astrology: ‘The Forty Chapters’“, Arabic Sciences and Philosophy, 3: 77–117.
  • –––, 1999, „Al-Kindi in the Renaissance“, in Sapientiam amemus: Humanismus und Aristotelismus in der Renaissance, P. R. Blum (ed.), München: Wilhelm Fink, pp. 13–30.
  • Butterworth, C., 1992, „Al-Kindi and the Beginnings of Islamic Political Philosophy“, in The Political Aspects of Islamic Philosophy, C. Butterworth (ed.), Cambridge, MA: Harvard University Press, pp. 14–32.
  • Celentano, G., 1979, Due scritti medici di al-Kindi, Napoli: Istituto Universitario Orientale.
  • Cortabarria Beitia, A., 1972, „La classification des sciences chez al-Kindi“, MIDEO, 11: 49–76.
  • D’Alverny, M.-T. and F. Hudry, 1974, „Al-Kindi. De Radiis“, Archives d’histoire doctrinale et littéraire du moyen âge, 61: 139–260.
  • D’Ancona, C., 1996, „La dottrina Neoplatonica dell’anima nella filosofia Islamica: un esempio in al-Kindi“, in Actes del Simposi Internacional de Filosofia de l’Edat Mitjana, Vic: Patronat d’Estudis Osonencs, pp. 91–96.
  • –––, 1998, „Al-Kindi on the Subject Matter of the First Philosophy“, in Was ist Philosophie im Mittelalter, J. A. Aertsen and A. Speer (eds.), Berlin: Walter de Gruyter, pp. 841–855.
  • Davidson, H. A., 1969, „John Philoponus as a Source of Medieval Islamic and Jewish Proofs of Creation“, Journal of the American Oriental Society, 89: 357–391.
  • –––, 1987, Proofs for Eternity, Creation and the Existence of God in Medieval Islamic and Jewish Philosophy, New York: Oxford University Press.
  • Druart, T.-A., 1993, „Al-Kindi’s Ethics“, Review of Metaphysics, 47: 329–357.
  • Endress, G., 1980, Recension i Jolivet (1971), Zeitschrift der deutschen morgenländischen Gesellschaft, 130: 422–435.
  • –––, 1986, „Al-Kindi’s Theory of Anamnesis. A New Text and its Implications“, in Islão e arabismo na Península Ibérica, Évora: Universidade de Évora, pp. 393–402.
  • –––, 1987/1992, „Die wissenschaftliche Literatur“, in Grundriss der arabischen Philologie, H. Gätje (ed.), Wiesbaden: Ludwig Reichert, Vëll. 2: 400–506; Vëll. 3: 3–152.
  • –––, 1994, „Al-Kindi über die Wiedererinnerung der Seele“, Oriens, 34: 174–221.
  • –––, 1997, „The Circle of al-Kindi“, in The Ancient Tradition in Christian and Islamic Hellenism, G. Endress and R. Kruk (eds.), Leiden: Research School CNWS, pp. 43–76.
  • –––, 2003, „Mathematics and Philosophy in Medieval Islam“, in The Enterprise of Science in Islam, J. P. Hogendijk and A. I. Sabra (eds.), Cambridge, MA: MIT Press, pp. 121–176.
  • Endress, G. and P. Adamson, 2017, „Abu Yusuf al-Kindi“, in Philosophy in the Islamic World (Volume 1: 8th to 10th Centuries), U. Rudolph, R. Hansberger, and P. Adamson (eds.), Leiden: Brill, pp. 143–220.
  • Fakhry, M., 1963, „Al-Kindi wa ’l-Suqrat“, Al-Abhath, 16: 23–34.
  • Fazzo, S. and H. Wiesner, 1993, „Alexander of Aphrodisias in the Kindi Circle and in al-Kindi’s Cosmology“, Arabic Sciences and Philosophy, 3: 119–153.
  • Freudenthal, G., 2022, „The Tribulations of the Introduction to Arithmetic from Greek to Hebrew Via Syriac and Arabic“, in Brill’s Companion to the Reception of Pythagoras and Pythagoreanism in the Middle Ages and the Renaissance, Leiden: Brill, pp. 141–170.
  • Gannagé, E., 2016, „Al-Kindī, Ptolemy (and Nicomachus of Gerasa) Revisited“, Studia Graeco-Arabica, 6: 83–112.
  • –––, 2021–22, „Al-Kindī on Composition, Three-dimensionality and Body“, Mélanges de l’Université Saint-Joseph, 69: 73–96.
  • Gauthier, L., 1939, Antécédents gréco-arabes de la psycho-physique, Beirut: Imprimerie Catholique.
  • Genequand, C., 1987, „Platonism and Hermetism in al-Kindi’s Fi al-Nafs“, Zeitschrift für Geschichte der arabisch-islamischen Wissenschaften, 4: 1–18.
  • Guidi, M. and R. Walzer, 1940, Uno Scritto Introduttivo allo Studio di Aristotele, Roma: Reale Accademia Nazionale dei Lincei.
  • Gutas, D., 1998, Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early ‘Abbāsid Society, London: Routledge.
  • –––, 2004, „Geometry and the Rebirth of Philosophy in Arabic with al-Kindi“, in Words, Texts and Concepts Cruising the Mediterranean Sea, R. Arnzen and J. Thielmann (eds.), Leuven: Peeters, pp. 195–209.
  • Ighbariah, A., 2012, „Between Logic and Mathematics: al-Kindi’s Approach to the Aristotelian Categories“, Arabic Sciences and Philosophy, 22: 51–68.
  • Ivry, A., 1974, Al-Kindi’s Metaphysics, Albany: SUNY Press.
  • Janssens, J., 1994, „Al-Kindi’s Concept of God“, Ultimate Reality and Meaning, 17: 4–16.
  • Jayyusi-Lehn, G., 2002, „The Epistle of Ya‘qub ibn Ishaq al-Kindi on the Device for Dispelling Sorrows“, British Journal of Middle Eastern Studies, 29: 121–135.
  • Jolivet, J., 1971, L’Intellect selon Kindi, Leiden: Brill.
  • –––, 1979, „Pour le dossier du Proclus arabe: al-Kindi et la Théologie Platonicienne“, Studia Islamica, 49: 55–75.
  • –––, 1996, „La topographie du salut d’après le Discours sur l’Âme d’al-Kindi“, in Le voyage initiatique en terre d’Islam, M. A. Amir-Moezzi (ed.), Louvain: Peeters, pp. 149–158.
  • –––, 2004, „L’Épître sur la quantité des livres d’Aristote par al-Kindi (une lecture)“, in De Zénon d’Élée à Poincaré, R. Morelon and A. Hasnawi (eds.), Louvain: Peeters, pp. 665–683.
  • Klein-Franke, F., 1975, „Die Ursachen der Krisen bei akuten Krankheiten: eine wiederentdeckte Schrift al-Kindi’s“, Israel Oriental Studies, 5: 161–188.
  • –––, 1982, „Al-Kindi’s ‘On Definitions and Descriptions of Things’“, Le Muséon, 95: 191–216.
  • Lindberg, D. C., 1971, „Alkindi’s Critique of Euclid’s Theory of Vision“, Isis, 62: 469–489.
  • Matton, S., 2022, „D’un rayonnement des grammairiens latins ou le De radiis n’est pas d’al-Kindī“, Archives d’histoire doctrinale et littéraire du Moyen Âge, 89: 443–456.
  • McCarthy, R., 1964, „Al-Kindi’s Treatise on the Intellect“, Islamic Studies, 3: 119–149.
  • Mestiri, S. and G. Dye, 2004, Al-Kindi: Le moyen de chasser les tristesses et autres textes éthiques, Paris: Fayard.
  • Périer, A., 1920, „Un traité de Yahya ben ‘Adi. Défense du dogme de la Trinité contre les objections d’al-Kindi“, Revue de l’Orient Chrétien, 22: 3–21.
  • Pines, S., 1974, „The Arabic Recension of Parva Naturalia and the Philosophical Doctrine Concerning Veridical Dreams“, Israel Oriental Studies, 4: 104–153.
  • Rashed, R., 1997, Oeuvres Philosophiques & Scientifiques d’al-Kindi: Volume 1, L’Optique et la Catoptrique, Leiden: Brill.
  • Rashed, R. and J. Jolivet, 1998, Oeuvres Philosophiques & Scientifiques d’al-Kindi: Volume 2, Métaphysique et cosmologie, Leiden: Brill.
  • Rescher, N., 1968, „Al-Kindi’s Treatise on the Platonic Solids“, in Studies in Arabic Philosophy, Pittsburgh: Pittsburgh University Press, pp. 15–37.
  • Ritter, H. and R. Walzer, 1938, Uno Scritto Morale Inedito di al-Kindi, Roma: Reale Accademia Nazionale dei Lincei.
  • Rosenthal, F., 1942, „Al-Kindi als Literat“, Orientalia, 11: 262–288.
  • Ruffinengo, P. P., 1997, „Al-Kindi, Trattato sull’intelletto. Trattato sul sogno e la visione“, Medioevo, 23: 337–394.
  • Schöck, C., 2012, „The Controversy between al-Kindi and Yahya b. ʿAdi on the Trinity“, Oriens, 40: 1–50.
  • Staley, K., 1989, „Al-Kindi on Creation: Aristotle’s Challenge to Islam“, Journal of the History of Ideas, 50: 355–370.
  • Tarras, P., 2023, „A List in Three Versions: Revisiting al-Kindī’s On Definitions“, in Synopses and Lists: Textual Practices in the Pre-Modern World, T. Bernheimer and R. Vollandt (eds.), Cambridge: Cambridge University Press, pp. 104–140.
  • Tornero Poveda, E., 1992, Al-Kindi: la transformación de un pensamiento religioso en un pensamiento racional, Madrid: CSIC.
  • Travaglia, P., 1999, Magic, Causality, and Intentionality: The Doctrine of Rays in al-Kindi, Turnhout: Brepols.
  • Zakariyya’, Y., 1962, Mu’allafāt al-Kindī al-mūsīqiyya, Baghdad: Matba‘a Shafiq.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

  • al-Farabi
  • Aristoteli: metafizika
  • Ibn Sina [Avicena]
  • Ikhwān al-Safā’
  • neoplatonizmi
  • teologjia e Aristotelit
, , , , , , , , ,

Related Posts

imgi_222_martin-heidegger-metal-16x20

Martin Heidegger

September 26, 2026
imgi_190_Auguste_Comte_daguerreotype

Auguste Comte

September 26, 2026
Untitled (1)

Neoplatonizmi

September 19, 2026
imgi_177_Omar_Khayyam2

Omar Kajam

September 19, 2026
imgi_141_Double-leaf_frontispiece_from__The_Epistles_of_the_Brethren_of_Purity_

Ikhwān al-Safā

September 19, 2026

Leave your thought here

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Select the fields to be shown. Others will be hidden. Drag and drop to rearrange the order.
  • Image
  • SKU
  • Rating
  • Price
  • Stock
  • Availability
  • Add to cart
  • Description
  • Content
  • Weight
  • Dimensions
  • Additional information
Click outside to hide the comparison bar
Compare