Profetsia

Botuar për herë të parë të premten, më 18 shkurt 2005; rishikim thelbësor të martën, më 18 tetor 2022

Burimi:https://plato.stanford.edu/entries/prophecy/

Një profet është një person që luan një rol të veçantë ndërmjetësues në marrëdhënien midis njerëzve të tjerë dhe hyjnores. Tipikisht, një profet përfytyrohet si një kanal përmes të cilit Zoti u komunikon të tjerëve ndonjë informacion të rëndësishëm që nuk mund të njihej nga profeti në ndonjë mënyrë të zakonshme. Profecia është me interes nga këndvështrimi filozofik për shumë arsye, përfshirë faktin se ajo ngre pyetje bindëse rreth dijes dhe komunikimit hyjnor, gjuhës njerëzore, natyrës së kohës dhe lirisë njerëzore. Ndryshe nga teologët apo apologjetët, filozofët rrallë debatojnë rreth asaj se kush ka profetizuar realisht çfarë, ose nëse një profeci e dhënë doli e vërtetë apo jo. Në vend të kësaj, ata preferojnë të debatojnë për raste ideale, ku çështjet teorike mund të izolohen me më shumë kujdes dhe ku njohuritë historike nuk janë të nevojshme. Në këtë artikull, ne do të ndjekim shembullin e tyre duke anashkaluar pyetjen nëse ndonjë profeci e dukshme është përmbushur realisht apo jo. Ne do të shmangim gjithashtu pyetjen e ekzistencës së Zotit, e cila trajtohet nga një sërë zërash të tjerë në këtë enciklopedi.

Çështjet filozofike të ngritura nga profecia
Mohimi i kontingjencës
Mohimi i paranjohjes së Zotit
Ockhamizmi dhe e kaluara
Përjetësia atemporale (jokohore)
Dija e mesme
Përfundim

Bibliografia
Mjetet akademike
Burime të tjera në internet
Zëra të ndërlidhur

1. Çështjet filozofike të ngritura nga profecia

Shpesh supozohet se qëllimi parësor i profecisë është të parathotë të ardhmen, por kjo nuk është gjithmonë rasti. Në traditat e mëdha fetare monoteiste (Judaizëm, Krishterim dhe Islam), për shembull, një profet merret si një person që e bën vullnetin e Zotit veçanërisht të qartë, pavarësisht nëse kjo përfshin bërjen e parashikimeve rreth së ardhmes apo jo. Siç shprehet William Hasker, në këto tradita, profetët zakonisht përfshihen në „dëshmimin para njerëzve lidhur me qëllimet dhe kërkesat e Zotit dhe në përpjekjen për t’i thirrur ata drejt bindjes“ (Hasker 1989, 194). Ka debate magjepsëse në këto tradita fetare, veçanërisht në periudhën mesjetare, të cilat nuk do t’i diskutojmë këtu.

Kur filozofët diskutojnë profecinë, ata tipikisht interesohen për profecitë që kanë të bëjnë me të ardhmen kontingjente, kështu që ky do të jetë fokusi në pjesën e mbetur të këtij artikulli. Cilat çështje të veçanta filozofike ngrihen nga ky lloj profecie?

Le të themi se një ngjarje e ardhshme është kontingjente nëse dhe vetëm nëse nuk është e përcaktuar (determinuar) që ajo do të ndodhë dhe gjithashtu nuk është e përcaktuar që ajo nuk do të ndodhë. Tani supozoni se, bazuar në shpalljen e një Zoti të pagabueshëm, një person profetizon se njëfarë ngjarjeje e ardhshme kontingjente do të ndodhë. Meqenëse Zoti nuk mund të gabojë, a pason nga kjo se ngjarja e ardhshme kontingjente duhet të ndodhë domosdoshmërisht? Dhe nëse ajo duhet të ndodhë domosdoshmërisht, si mund të jetë ajo një ngjarje kontingjente?

Një shembull veçanërisht i gjallë i kësaj situate vjen nga tradita e krishterë. Jezusi thuhet se profetizoi se dishepulli i tij Pjetri do ta mohonte atë tri herë para se të këndonte gjeli (shih Mateu 26:34). Tipikisht, ne do ta mendonim mohimin e Pjetrit si një akt të lirë, dhe kësisoj ai përbën një ngjarje të ardhshme kontingjente në kohën e profecisë së Jezusit. Por meqenëse Jezusi nuk mund të gabohet (sipas teologjisë së krishterë), si janë të lira mohimet e mëvonshme të Pjetrit? Sapo fjalët e Jezusit bëhen pjesë e së kaluarës së pandryshueshme, a nuk garantojnë ato një të ardhme të caktuar, pavarësisht nëse Pjetri është i gatshëm të bashkëpunojë apo jo?

Ky problem është një instancë veçanërisht interesante e problemit më të përgjithshëm të pajtueshmërisë së paranjohjes së plotë të Zotit me ekzistencën e ngjarjeve të ardhshme kontingjente. Ndërsa pyetja më e përgjithshme rreth paranjohjes së Zotit tipikisht përfshin vetëm dijen e Zotit dhe ngjarjen e ardhshme kontingjente, problemi i profecisë përfshin një element të tretë, përkatësisht vetë profecinë, e cila bëhet pjesë e historisë së kaluar të botës sapo shqiptohet. Ky element shtesë sjell një kthesë interesante në problemin e përgjithshëm, duke e bërë atë më të vështirë për t’u zgjidhur.

2. Mohimi i kontingjencës

Filozofët i janë përgjigjur këtij problemi në disa mënyra të ndryshme. Një mënyrë e dukshme për t’u përgjigjur është thjesht të pretendohet se nuk ka ngjarje të ardhshme kontingjente, pavarësisht dukjeve në të kundërt. Njerëz të ndryshëm e kanë ndërmarrë këtë qasje për arsye të ndryshme: Disa tërhiqen nga ideja se çdo ngjarje ka një shkak paraprak të mjaftueshëm (determinizmi shkakor). Të tjerë besojnë se ideja e zgjedhjes së lirë nuk kërkon aspak kontingjencë reale apo mundësinë për të vepruar apo synuar ndryshe (kompatibilizmi). Të tjerë akoma besojnë se kontrolli providencial i Zotit mbi botën është aq i plotë dhe i detajuar sa asgjë nuk i lihet rastësisë, madje as zgjedhjet në dukje të lira të qenieve njerëzore (determinizmi teologjik). Kështu, një përgjigje e mundshme ndaj vështirësisë këtu është heqja dorë nga njëra gjys образова e problemit duke mohuar që ka ngjarje të ardhshme kontingjente që në fillim. Për t’u kthyer te shembulli ynë nga tradita e krishterë, kur Jezusi profetizon me të vërtetë se Pjetri do ta mohojë atë tri herë para se të këndojë gjeli, nuk ka asnjë enigmë filozofike për sa kohë që nuk pretendojmë se mohimet e Pjetrit janë ngjarje kontingjente.

Shumë filozofë dhe teologë nuk e shohin këtë qasje shumë premtuese, megjithatë, sepse ata besojnë fuqimisht në ngjarjet e ardhshme kontingjente, veçanërisht në zgjedhjet e lira njerëzore. Si tjetër mund t’i përgjigjet njeriu problemit të paraqitur nga profecitë lidhur me ngjarjet e ardhshme kontingjente?

3. Mohimi i paranjohjes së Zotit

Një mënyrë tjetër për t’u përpjekur të zgjidhet enigma është të mohohet që Zoti ka njohuri për të ardhmen kontingjente. Sipas kësaj qasjeje, e quajtur shpesh „teizmi i hapur“ (open theism), mund të ketë ngjarje të ardhshme kontingjente, por Zoti nuk di për to. Zoti nuk di për to ose sepse (1) nuk ka propozicione të vërteta tani që të raportojnë se cilat ngjarje të ardhshme kontingjente do të ndodhin, ose sepse (2) është e pamundur për këdo, përfshirë Zotin, të njohë propozicione të tilla të vërteta, ose sepse (3) Zoti zgjedh të mos i dijë ato me qëllim që të ruajë lirinë tonë (shih, p.sh., Swinburne 1986, kapitulli 10). Teistët e hapur gjithashtu tipikisht argumentojnë se vetëm paranjohja do të ishte providencialisht e padobishme për Zotin (shih Hasker 1989). Si mundet që teizmi i hapur të shpjegojë profecitë që duket se i referohen ngjarjeve të ardhshme kontingjente?

William Hasker, ndoshta mbrojtësi më i shquar i teizmit të hapur, e trajton këtë problem shprehimisht dhe sugjeron një përgjigje të trefishtë:

Së pari, ai vë në dukje se funksioni kryesor i profecisë nuk është të parathotë të ardhmen, por të shpallë vullnetin e Zotit (Hasker 1989, 194). Shumë profeci, në fakt, kanë një karakter të kushtëzuar, si p.sh. „Nëse një komb nuk bën këtë e atë, atëherë ai do të shkatërrohet“ (shih Jeremia 18:7–10, për shembull).
Së dyti, shumë parashikime profetike bazohen mbi prirjet dhe tendencat ekzistuese, të cilat i japin Zotit dëshmi të mjaftueshme për të parashikuar të ardhmen (Hasker 1989, 195). (Hasker e vendos parashikimin e Jezusit rreth Pjetrit në këtë kategori).
Së fundi, disa profeci thjesht zbulojnë atë që Zoti ka vendosur tashmë të sjellë në jetë në të ardhmen (Hasker 1989, 195). Meqenëse vetë veprimet e Zotit në të ardhmen varen nga vetë Zoti, është e mundur që Zoti të dijë rreth tyre edhe pse ato janë kontingjente, kështu që është e mundur që profecitë t’i shpallin ato.

Thomas P. Flint argumenton se përpjekja e Haskerit për të zgjidhur problemin e profecisë nga brenda kufizimeve të vendosura nga teizmi i hapur është e pamjaftueshme. Flint argumenton se nëse njerëzit janë vërtet të lirë në një kuptim që nënkupton kontingjencë të ardhshme, atëherë as Zoti nuk mund të dinte shumë për të ardhmen bazuar vetëm mbi prirjet dhe tendencat e tanishme. Kjo sepse probabiliteti i një ngjarjeje të caktuar të ardhshme kontingjente është shumë i ulët (kur identifikohet me disa hollësi), aq i ulët sa Zoti nuk do të kishte shumë justifikim për të besuar se ajo do të ndodhte konkretisht (shih Flint 1998, 102–5). Si shembull, Flint tregon Gjonin 6:64, i cili duket se nënkupton se Jezusi e dinte që Juda do ta tradhtonte. Si mund të qëndronte kjo, pyet Flint, kur probabiliteti që Juda të tradhtonte Jezusin ishte aq i ulët? Ai gjithashtu vë në dukje se Hasker përballet me një dilemë këtu të cilën e ndajnë teistët e tjerë të hapur: nëse ata këmbëngulin se probabilitetet e ngjarjeve të ardhshme kontingjente janë mjaftueshëm të larta për të justifikuar Zotin në bërjen e parashikimeve rreth së ardhmes, atëherë Zoti realisht nuk merr shumë rrezik në krijimin e botës — gjë që bie ndesh me pretendimin e teistëve të hapur se pikëpamja e tyre ka virtytin se Zoti merr rreziqe reale në krijimin e botës.

Në vend që të gjykojmë mosmarrëveshjen midis Flint-it dhe Hasker-it këtu, le të shqyrtojmë zgjidhje të tjera të mundshme për problemin e profecisë. Me qëllim klasifikimin e tyre, do të jetë e dobishme të përshkruhen shkurtimisht mënyrat e ndryshme me të cilat filozofët dhe teologët janë përpjekur të shpjegojnë dijen e Zotit mbi të ardhmen kontingjente.

4. Ockhamizmi dhe e kaluara

William of Ockham (rreth 1285–1347), një filozof dhe teolog i krishterë me shumë ndikim i periudhës mesjetare, sugjeroi një mënyrë interesante për të shpjeguar dijen e Zotit mbi të ardhmen kontingjente dhe për të zgjidhur problemin e profecisë. Ockham-i pretendon se ajo që një profet ka zbuluar me të vërtetë rreth së ardhmes kontingjente „mund të ketë qenë dhe mund të jetë e rreme“ (Ockham, Predestination, 44), edhe pse ekzistenca e profecisë në të kaluarën është „përgjithmonë pas kësaj e domosdoshme“ (po aty, 44). Siç e shpreh Calvin Normore: „Pasi Zoti ka shpallur një kontingjencë të ardhshme, është e domosdoshme që gjërat fizike ose mendore që Ai përdori për ta shpallur atë të kenë ekzistuar, por ajo që shpallet nuk është e domosdoshme“ (Normore 1982, 373). Në termat e shembullit tonë që përfshin profecinë e Jezusit lidhur me mohimin e Pjetrit, ideja e Ockham-it është se sikur Pjetri të zgjidhte lirisht të mos e mohonte Jezusin në vend të kësaj, atëherë Jezusi nuk do të kishte profetizuar kurrë që Pjetri do ta mohonte atë. (Disa filozofë e quajnë këtë lloj propozicioni një „kundërfaktik me kthim prapa“ [back-tracking counterfactual], sepse është një pohim kushtor lidhor pasoja e të cilit i referohet një kohe më të hershme sesa paraardhësi i tij). Me fjalë të tjera, nëse një person do të ishte gati të zgjidhte lirisht të bënte diçka, atëherë Zoti do ta kishte ditur këtë që nga amshimi, dhe kësisoj do të kishte vepruar në përputhje me të.

Nëse kjo është e saktë, atëherë ideja e Ockham-it duket se nënkupton që ne kemi aftësinë të bëjmë diçka tani të tillë që sikur ta bënim, atëherë e kaluara do të kishte qenë ndryshe (sepse Zoti do të kishte ditur se çfarë do të bënim ndryshe dhe kësisoj do të kishte vepruar ndryshe në të kaluarën). Disa filozofë i referohen këtij lloji aftësie si „fuqi kundërfaktike mbi të kaluarën“. Alvin Plantinga e ka këtë ide parasysh në mbrojtjen e tij të shpjegimit të Ockham-it për paranjohjen e Zotit mbi të ardhmen kontingjente kur thotë se „është e mundur që të ketë një veprim të tillë që është brenda fuqisë tënde për ta kryer dhe i tillë që po ta kryeje, atëherë Zoti nuk do ta kishte krijuar Abrahamin“ (Plantinga 1986, 257). Përgjatë të njëjtave linja, Edward Wierenga sugjeron se sipas Ockham-it, Pjetri e ka fuqinë të bëjë diçka të tillë që po ta bënte, atëherë Jezusi nuk do t’i kishte synuar fjalët që tha rreth mohimeve të ardhshme të Pjetrit si një profeci (Wierenga 1991, 440). Me fjalë të tjera, Jezusi shqiptoi fjalë që në fakt përbënin një profeci, por ato fjalë nuk do të kishin qenë profeci sikur Pjetri të kishte zgjedhur ndryshe.

Më vonë, Trenton Merricks (2009) ka mbrojtur idenë se besimet e kaluara të Zotit varen nga zgjedhjet tona të ardhshme të lira (ndonëse ai e dallon propozimin e tij nga ai i Ockham-it).

Por a nuk i vesh kjo Pjetrit një fuqi disi të çuditshme mbi të kaluarën? Sapo Jezusi thotë disa fjalë me një synim të caktuar, a është koherente të thuhet se Pjetri ka ende një zgjedhje nëse do ta tradhtojë apo jo Jezusin? Disa filozofë kanë shprehur dyshime përgjatë këtyre linjave rreth asaj nëse qasja e Ockham-it është përfundimisht e suksesshme. Alfred J. Freddoso, për shembull, pohon se „Ockhamizmi e ngarkon njeriun të zgjedhë midis Cilës së pretendimit se Zoti mund të zhbëjë historinë shkakore të botës dhe Karibdës së pretendimit se profecitë hyjnore mund të jenë mashtruese ose të gabuara“ (Freddoso 1988, 61). Finch dhe Rea (2008) kanë argumentuar gjithashtu se një përkushtim ndaj zgjidhjes së Ockham-it është i papajtueshëm me besimin te prezentizmi (presentism), pikëpamja se vetëm çasti i tanishëm është real.

5. Përjetësia atemporale (jokohore)

Një qasje shumë e ndryshme për të shpjeguar dijen e Zotit mbi të ardhmen kontingjente përfshin sugjerimin se Zoti ekziston plotësisht jashtë kohës. Kjo do të thotë se Zoti nuk e paranjeh të ardhmen, rreptësisht duke folur, meqenëse paranjohja është njohje e një ngjarjeje që zotërohet në një moment në kohë që ndodh më herët se momenti në kohë në të cilin ndodh ngjarja e paranjohur. Në vend të kësaj, ideja është se Zoti i njeh të gjitha ngjarjet nga këndvështrimi i amshimit jokohor. Shumë teistë e kanë përqafuar këtë pikëpamje gjatë shekujve, përfshirë teologun me shumë ndikim mesjetar Shën Tomas Akuinin (1225–1274). Një nga teologët më të hershëm të krishterë që mbrojti këtë qasje ishte Boethius-i (480–524 të e.s.), i cili shkroi te Ngushëllimi i Filozofisë se „[Meqenëse] Zoti ka një gjendje të përjetësisë përherë të pranishme, dija e Tij, e cila kapërcen çdo ndryshim të kohës, duke rrokur gjatësi të pafundme të së kaluarës dhe së ardhmes, sheh në kuptimin e vet të drejtpërdrejtë gjithçka sikur po ndodhte në të tashmen“ (Boethius, Consolation, 117).

Disa filozofë e kanë kundërshtuar këtë mënyrë të shpjegimit të dijes së Zotit sepse mendojnë se ajo përfaqëson një tablo jobiblike të Zotit të nxjerrë kryesisht nga ndikimet filozofike greke (shih Wolterstorff 1982). Por ajo sugjeron një qasje interesante ndaj problemit të profecisë: Në termat e shembullit tonë, mbrojtësi i përjetësisë atemporale të Zotit do të thoshte se Zoti e di nga këndvështrimi i amshimit se Pjetri do ta mohojë Jezusin në një kohë të caktuar, dhe mbi këtë bazë, Jezusi profetizon në kohë se ngjarja në fjalë do të ndodhë.

Një shqetësim rreth kësaj qasjeje është se sapo Jezusi profetizon në një kohë të caktuar se Pjetri do ta mohojë atë, dija atemporalisht e përjetshme e Zotit duket se „futet“ në të kaluarën (siç shprehet David Widerker 1991), dhe përparësitë e pikëpamjes së përjetësisë atemporale duket se zhduken. Sepse mbetemi sërish duke u përpjekur të shpjegojmë se si mohimi i Pjetrit mund të jetë kontingjent, duke qenë se profecia ka ndodhur tashmë. Duket se ose mohimi i Pjetrit nuk është i lirë, ose e kaluara mund të ndryshohet disi.

Eleonore Stump dhe Norman Kretzmann, ndoshta mbrojtësit më të shquar të pikëpamjes së përjetësisë atemporale, e kanë mbrojtur qasjen e përjetësisë atemporale ndaj profecisë kundër kundërshtimit të Widerker-it (shih Stump dhe Kretzmann 1991). Ata vënë në dukje se shumica e profecive janë të kushtëzuara ose të paqarta, kështu që lënë „hapësirë“ për mënyra të ndryshme në të cilat mund të përmbushen (400–401). Nëse një profeci do të ishte shumë specifike, atëherë ajo mund ta bënte veprimin në fjalë të pashmangshëm, pranojnë ata, por këmbëngulin gjithashtu se të bërit e një veprimi të pashmangshëm nuk është e njëjta gjë me ta bërit atë të palirë. Kjo ndodh sepse ata dallojnë lirinë e veprimit nga liria e vullnetit, dhe argumentojnë se „është e mundur që një veprim të jetë i pashmangshëm dhe megjithatë një veprim i lirë“ (403), si (për shembull) kur „vetë agjenti ka një dëshirë të fuqishme për të kryer veprimin, vullneti i tij nuk përcaktohet shkakësisht nga ndonjë gjë e jashtme ndaj tij apo nga faktorë patologjikë brenda tij, dhe alternativat e paarritshme ndaj veprimit të tij të pashmangshëm janë alternativa që agjenti nuk ka dëshirë t’i bëjë ose ka madje njëfarë dëshire të mos i bëjë“ (403).

6. Dija e mesme

Kjo qasje e fundit për të shpjeguar se si Zoti e njeh të ardhmen kontingjente nis me një vëzhgim lidhur me paranjohjen dhe providencën që mbrojtësit e teizmit të hapur e kanë bërë me shumë qartësi dhe forcë. Pse do të ishte dija e së ardhmes e dobishme për Zotin? Me sa duket njohja e së ardhmes i mundëson Zotit të marrë vendime se si të ushtrojë fuqinë hyjnore me qëllim që të përmbushë qëllimet pas krijimit. Por këtu ka një problem: dija e së ardhmes është thjesht dije e asaj që do të ndodhë (meqenëse e ardhmja është sipas përkufizimit çfarëdo që do të ndodhë), dhe sapo Zoti e di se diçka patjetër do të ndodhë, atëherë është tepër vonë për të bërë ndonjë gjë rreth saj. (Kjo mund të tingëllojë si një kufizim i fuqisë së Zotit, por me gjasë nuk është: as Zoti nuk mund ta bëjë diçka të rreme ndërsa e njëjta gjë njihet si e vërtetë). Siç thotë William Hasker: „Në rendin logjik të varësisë së ngjarjeve, mund të thuhet, në ‘kohën’ kur Zoti e di se diçka do të ndodhë, është ‘tepër vonë’ ose për të sjellë ndodhjen e saj, ose për ta parandaluar atë nga ndodhja“ (Hasker 1989, 58). Kështu ajo që i nevojitet Zotit, për qëllimet e providencës, nuk është thjesht dije rreth asaj që do të ndodhë, por gjithashtu dije rreth asaj se çfarë mund të ndodhte dhe çfarë do të ndodhte në rrethana të caktuara.

Luis de Molina, një teolog jezuit spanjoll me shumë ndikim (1535–1600 të e.s.), mendoi se ky ishte një problem serioz. Me qëllim që të zhvillonte një pikëpamje që do të shpjegonte marrëdhëniet midis të gjitha këtyre gjërave, ai bëri një dallim midis tri llojeve të dijes te Zoti, një dallim që sugjeron një përgjigje tjetër ndaj problemit të profecisë:

Lloji i parë i dijes që Zoti zotëron quhet dije natyrore. Një propozicion i vërtetë është pjesë e dijes natyrore të Zotit nëse dhe vetëm nëse është një e vërtetë e domosdoshme (një e vërtetë që nuk mund të ishte e rreme nën asnjë rrethanë) e cila qëndron përtej kontrollit të Zotit (askush, përfshirë Zotin, nuk mund t’i bëjë ato të rreme). Shembuj të propozicioneve të tilla të vërteta përfshijnë „2 + 2 = 4“, „Asgjë nuk është njëkohësisht e kuqe kudo dhe e gjelbër kudo menjëherë“, dhe „Çdo trekëndësh ka tri brinjë“.
Lloji i dytë i dijes që Zoti zotëron quhet dije e lirë sepse i nënshtrohet vendimit të lirë të Zotit. Sipas Molinës, një propozicion i vërtetë është pjesë e dijes së lirë të Zotit nëse dhe vetëm nëse është një e vërtetë kontingjente (një e vërtetë aktuale e cila mund të kishte qenë e rreme nën rrethana të ndryshme) që ndodhet brenda kontrollit të Zotit. Shembuj të propozicioneve të tilla të vërteta përfshijnë „E njëjta anë e hënës shikon gjithmonë Tokën“, „Qeniet njerëzore ekzistojnë“ dhe „Ka iguanë në Amerikën e Jugut“, meqenëse Zoti mund të kishte bërë që këto propozicione të vërteta të ishin të rreme në vend të kësaj.
Lloji i tretë i dijes që Zoti zotëron, sipas Molinës, quhet dije e mesme (scientia media, sepse qëndron „në mes“ të dijes natyrore dhe dijes së lirë të Zotit). Një propozicion i vërtetë është pjesë e dijes së mesme të Zotit nëse dhe vetëm nëse është një e vërtetë kontingjente (si zërat e dijes së lirë të Zotit), por përtej kontrollit të Zotit (si zërat e dijes natyrore të Zotit). Zërat më të diskutuar shpesh të dijes së mesme quhen „kushtorë lidhorë të lirisë“ (subjunctive conditionals of freedom) ose kundërfaktikë të lirisë nga filozofët, meqenëse ata përshkruajnë se çfarë do të bënin lirisht njerëzit po të vendoseshin në situata të ndryshme të mundshme.

Molina pretendon se kontrolli providencial i Zotit mbi botën përfshin dijen e mesme në një mënyrë vendimtare: Përmes dijes natyrore, Zoti e di se çfarë është e domosdoshme dhe çfarë është e mundur. Përmes dijes së mesme, Zoti e di se çfarë do të bënte lirisht çdo person i mundshëm në çdo situatë të mundshme. Kështu Zoti vendos se cilin lloj bote të krijojë, përfshirë ato situata në të cilat duhen vendosur personat e lirë njerëzorë, duke e ditur se si do të përgjigjeshin ata, dhe kjo rezulton në dijen e lirë të Zotit (të vërtetat kontingjente që varen nga Zoti), përfshirë paranjohjen e së ardhmes aktuale.

Në rastin e profecisë së Jezusit se Pjetri do ta mohonte atë, molinistët do të thoshin se Zoti e dinte (përmes dijes së mesme) se nëse Pjetri do të vendosej në rrethana të caktuara, atëherë ai do ta mohonte Jezusin. Dhe për arsye të panjohura për ne, Zoti vendosi t’i krijonte ato rrethana, ta vendoste Pjetrin në to, dhe të profetizonte përmes Jezusit atë që Pjetri do të bënte. Teoria e Molinës për dijen e mesme gjeneron një teori të providencës të projektuar për të kombinuar një nocion të fortë të kontrollit të Zotit me një shpjegim të qëndrueshëm të kontingjencës së përfshirë në lirinë njerëzore.

Megjithatë, filozofët kanë shprehur disa dyshime nëse është e mundur që Zoti të zotërojë dije të mesme. Nga njëra anë, ata pyesin rreth kundërfaktikëve të lirisë: a mund të supozojmë vërtet se këta janë ose të vërtetë, ose të rremë? Si mund të jenë ata të vërtetë nëse (për shembull) personi në fjalë nuk ndodhet kurrë në atë situatë dhe nuk bën kurrë një zgjedhje aktuale? Çfarë i „themelon“ ata apo i bën të vërtetë (problemi i themelimit / the grounding objection)? Një shqetësim i dytë lidhet me natyrën e dijes. Madje edhe nëse një kundërfaktik i caktuar i lirisë është i vërtetë, njohja e një propozicioni kërkon që personi të jetë i aftë të dallojë atë që është e vërtetë nga ajo që është e rreme. Shqetësimi këtu është se ndoshta as Zoti nuk mund t’i dallonte kundërfaktikët e vërtetë të lirisë nga ata të rremë.

7. Përfundim

Ka disa mënyra për t’u përpjekur të zgjidhet problemi i profecisë që përbën fokusin e pjesës më të madhe të debatit filozofik, i cili lind në rastet kur parashikohet një ngjarje e ardhshme kontingjente. Qasjet e diskutuara këtu zotërojnë forca dhe dobësi të ndryshme. Pyetja e profecisë ka marrë vëmendje të shtuar teksa debati mbi shtrirjen e dijes së Zotit është bërë më gjerësisht i diskutuar në punën e fundit në filozofinë e fesë. Si rezultat, njeriu mund të parashikojë (profetizojë?) me arsye se argumentet filozofike lidhur me këto çështje do të vazhdojnë pafundësisht në të ardhmen.

Bibliografia

Adams, Robert M., 1977, „Middle Knowledge and the Problem of Evil“, American Philosophical Quarterly, 14: 109–117; ribotuar te The Virtue of Faith and Other Essays, Oxford: Oxford University Press, 1987.
Basinger, David, and Randall Basinger (eds.), 1986, Predestination and Free Will: Four Views of Divine Sovereignty and Human Freedom, Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press.
Boethius, The Consolation of Philosophy, W. V. Cooper (trans.), Chicago, Illinois: Regnery Gateway, 1981.
Cahn, Steven M. and David Shatz, 1982, Contemporary Philosophy of Religion, New York: Oxford University Press.
Calvin, John, 1536, The Institutes of Christian Religion, Tony Lane and Hilary Osborne (eds.), Grand Rapids, MI: Baker Book House, 1987.
Carson, Donald A., 1981, Divine Sovereignty and Human Freedom, Atlanta: John Knox Press.
Corabi, Joseph and Rebecca Germino, 2013, „Prophecy, Foreknowledge, and Middle Knowledge“, Faith and Philosophy, 30(1): 72–92.
Craig, William, 1987, The Only Wise God, Grand Rapids, MI: Baker Book House.
Davison, Scott A., 1991, „Foreknowledge, Middle Knowledge, and ‘Nearby’ Worlds“, International Journal for Philosophy of Religion, 30(1): 29–44.
–––, 2003, „Divine Knowledge and Human Freedom“, in Raymond Martin and Christopher Bernard (eds.), God Matters: Readings in the Philosophy of Religion, New York: Longman Press, pp. 12–24.
–––, 2004, „Craig on the Grounding Objection to Middle Knowledge“, Faith and Philosophy, 21(3): 365–369.
Edidin, Aaron and Calvin Normore, 1982, „Ockham on Prophecy“, International Journal for Philosophy of Religion, 13: 179–189.
Feinberg, John, 1986, „God Ordains All Things“, in Basinger & Basinger 1986, pp. 17–43.
Finch, Alicia and Michael Rea, 2008, „Presentism and Ockham’s Way Out“, in Jonathan Kvanvig (ed.), Oxford Studies in Philosophy of Religion (Volume 1), Oxford: Oxford University Press, pp. 1–17.
Fischer, John Martin and Patrick Todd, 2011, „The Truth about Freedom: Reply to Merricks“, Philosophical Review, 120(1): 97–115.
Flint, Thomas P., 1988, „Two Accounts of Providence“, in Thomas V. Morris (ed.), Divine and Human Action, Ithaca: Cornell University Press, pp. 147–181.
–––, 1992, „Prophecy, Freedom and Middle Knowledge“, in Kelly James Clark (ed.), Our Knowledge of God, Dordrecht: Kluwer Academic Publishers.
–––, 1998, Divine Providence: The Molinist Account, Ithaca: Cornell University Press.
Freddoso, Alfred J., 1988, „Introduction“ to Luis de Molina, On Divine Foreknowledge, Ithaca: Cornell University Press, pp. 47–53.
Furlong, Peter, 2019, The Challenges of Divine Determinism: A Philosophical Analysis, Cambridge: Cambridge University Press.
Geach, Peter T., 2001, „Prophecy“, in Truth and Hope, South Bend: Notre Dame Press, pp. 79–90.
Hasker, William, 1989, God, Time, and Knowledge, Ithaca: Cornell University Press.
–––, 2004, Providence, Evil, and the Openness of God, London: Routledge.
Helm, Paul, 1988, Eternal God: A Study of God Without Time, New York: Oxford University Press.
Ivry, Alfred L., 2003, „The Perplexities of the Guide“, in Jorge Gracia (ed.), The Classics of Western Philosophy: A Reader’s Guide, Malden, MA: Blackwell Publishing, pp. 126–136.
Kreisel, Howard, 2001, Prophecy: The History of an Idea in Medieval Jewish Philosophy, Amsterdam: Springer Publishing Company.
Leftow, Brian, 1991, Time and Eternity, Ithaca, New York: Cornell University Press.
López-Farjeat, Luis Xavier, 2014, „Avicenna and Thomas Aquinas on Natural Prophecy“, American Catholic Philosophical Quarterly, 88(2): 309–333.
Lorch, Benjamin, 2016, „Maimonides on Prophecy and the Moral Law“, Interpretation: A Journal of Political Philosophy, 43(1): 91–110.
Merricks, Trenton, 2009, „Truth and Freedom“, Philosophical Review, 118(1): 29–57.
–––, 2011a, „Foreknowledge and Freedom“, Philosophical Review, 120(4): 567–596.
–––, 2011b, „Truth and Molinism“, in Ken Perszyk (ed.), Molinism: The Contemporary Debate, Oxford: Oxford University Press, pp. 50–72.
Molina, Luis de, 1588, On Divine Foreknowledge, Alfred J. Freddoso (trans.), Ithaca: Cornell University Press, 1988.
Normore, Calvin, 1982, „Future Contingents“, in N. Kretzmann, A. Kenny and J. Pinborg (eds.), The Cambridge History of Later Medieval Philosophy, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 358–381.
Ockham, William, Predestination, God’s Foreknowledge, and Future Contingents, M.M. Adams and N. Kretzmann (trans.), Indianapolis: Hackett Publishing Company, 1983, second edition.
Oppy, Graham and Mark Saward, 2014, „Molinism and Divine Prophecy of Free Actions“, Religious Studies, 50(2): 235–244.
Perszyk, Ken (ed.), 2011, Molinism: The Contemporary Debate, Oxford: Oxford University Press.
Pinnock, Clark, 1986, „God Limits His Knowledge“, in Basinger 1986, pp. 143–162.
Pinnock, C., R. Rice, J. Sanders, W. Hasker, and D. Basinger, 1994, The Openness of God: A Biblical Challenge to the Traditional Understanding of God, Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
Plantinga, Alvin, 1986, „On Ockham’s Way Out“, Faith and Philosophy, 3(3): 235–269.
Pruss, Alexander, 2007, „Prophecy Without Middle Knowledge“, Faith and Philosophy, 24(4): 433–457.
Rice, Richard, 1985, God’s Foreknowledge & Man’s Free Will, Minneapolis: Bethany House Publishers.
Rudavsky, Tamar L., 1983, „Divine Omniscience and Future Contingents in Gersonides“, Journal of the History of Philosophy, 21(4): 513–536.
Rahman, Fazlur, 2011, Prophecy in Islam, Chicago: University of Chicago Press.
Sanders, John, 1998, The God Who Risks: A Theology of Providence, Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
Shatz, David, 1998, „Freedom, Foreknowledge and Maimonides’ Concept of Prophecy“, in Wisdom and Faith: Essays in Honor of Rabbi Joseph B. Soloveitchik, Hoboken: KTAV Publishing.
Streetman, W. Craig, 2008, „‘If It Were God Who Sent Them…’: Aristotle and Al-Farabi on Prophetic Vision“, Arabic Sciences and Philosophy, 18: 211–246.
Stump, Eleonore and Norman Kretzmann, 1987, „Eternity“, in Thomas V. Morris (ed.), The Concept of God, New York: Oxford University Press, pp. 219–252.
–––, 1991, „Prophecy, Past Truth, and Eternity“, in Philosophical Perspectives 5: Philosophy of Religion, James Tomberlin (ed.), Atascadero, CA: Ridgeview Press, pp. 395–424.
Swinburne, Richard, 1986, The Coherence of Theism, Oxford: Clarendon Press.
Treloar, John L., 1989, „Maimonides on Prophecy and Human Nature: A Problem in Philosophical Interpretation“, The Modern Schoolman, 67(1): 33–47.
Warfield, Ted A., 2009, „Ockhamism and Molinism—Foreknowledge and Prophecy“, in Jonathan L. Kvanvig (ed.), Oxford Studies in Philosophy of Religion (Volume 2), Oxford: Oxford University Press, pp. 317–332.
White, Heath, 2019, Fate and Free Will: A Defense of Theological Determinism, Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press.
Widerker, David, 1991, „A Problem for the Eternity Solution“, International Journal for Philosophy of Religion, 29: 87–95.
Wierenga, Edward, 1991, „Prophecy, Freedom, and the Necessity of the Past“, in Philosophical Perspectives 5: Philosophy of Religion, James Tomberlin (ed.), Atascadero, CA: Ridgeview Press, pp. 425–446.
Wolterstorff, Nicholas, 1982, „God Everlasting“, in Cahn and Shatz 1982, pp. 77–98.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

kompatibilizmi
determinizmi: shkakor
paranjohja hyjnore dhe liria njerëzore
providenca hyjnore
epistemologjia e fesë
vullneti i lirë
filozofia dhe teologjia e krishterë