Auguste Comte

Botuar për herë të parë të mërkurën, më 1 tetor 2008; rishikim thelbësor të martën, më 13 janar 2026

Auguste Comte (1798–1857) është themeluesi i pozitivizmit, një lëvizje filozofike dhe politike që gëzoi një përhapje shumë të gjerë në gjysmën e dytë të shekullit të nëntëmbëdhjetë. Ajo u zhyt në një harresë pothuajse të plotë gjatë shekullit të njëzetë, kur u eklipsua nga neopozitivizmi. Megjithatë, vendimi i Comte-it për të zhvilluar njëra pas tjetrës një filozofi të matematikës, një filozofi të fizikës, një filozofi të kimisë dhe një filozofi të biologjisë, e bën atë filozofin e parë të shkencës në kuptimin modern, dhe vëmendja e tij e vazhdueshme ndaj përmasës shoqërore të shkencës rezonon në shumë aspekte me këndvështrimet bashkëkohore. Filozofia e tij politike, nga ana tjetër, njihet edhe më pak, sepse ndryshon thelbësisht nga filozofia politike klasike që kemi trashëguar.

Veprat më të rëndësishme të Comte-it janë: (1) Kurs i filozofisë pozitive (1830–1842, gjashtë vëllime, përkthyer dhe përmbledhur nga Harriet Martineau si Filozofia Pozitive e Auguste Comte-it); (2) Sistemi i politikës pozitive, ose traktat mbi sociologjinë, që themelon fenë e Njerëzimit (1851–1854, katër vëllime); dhe (3) Shkrimet e hershme (1820–1829), ku mund të shihet ndikimi i Saint-Simon-it, për të cilin Comte shërbeu si sekretar nga viti 1817 deri më 1824. Shkrimet e hershme mbeten ende hyrja më e mirë në mendimin e Comte-it. Në Kursin, thoshte Comte, shkenca u shndërrua në filozofi; në Sistemin, filozofia u shndërrua në fe. Ky shndërrim i dytë hasi në kundërshti të forta; si rezultat, është bërë zakon të dallohet, me Mill-in, midis një „Comte-i të mirë“ (autorit të Kursit) dhe një „Comte-i të keq“ (autorit të Sistemit). Konceptimi i zakonshëm i sotëm për pozitivizmin korrespondon kryesisht me atë që gjendet te Kursi.

1. Hyrje
2. Biografia
3. Vitet e formimit: Bashkëpunimi me Saint-Simon-in dhe shkrimet e hershme
4. Kursi i filozofisë pozitive dhe miqësia me Mill-in
   1. 4.1 Ligji i tri gjendjeve
   2. 4.2 Klasifikimi i shkencave dhe filozofia e shkencës
   3. 4.3 Sociologjia dhe statusi i saj i dyfishtë
   4. 4.4 Comte dhe Mill
5. Sistemi i politikës pozitive dhe pozitivizmi i plotë
   1. 5.1 Mendja si shërbëtore e zemrës
   2. 5.2 Politika pozitive
   3. 5.3 Feja e Njerëzimit
   4. 5.4 Etika dhe sociologjia
6. Përfundim

• Bibliografia
  • Literatura parësore
  • Përkthime
  • Vepra të Mill-it
  • Literatura dytësore
• Mjetet akademike
• Burime të tjera në internet
• Zëra të ndërlidhur

1. Hyrje

Është e vështirë sot të vlerësohet interesi që gëzonte mendimi i Comte-it një shekull më parë, pasi ai pothuajse nuk ka tërhequr vëmendje gjatë pesë dekadave të fundit. Para Luftës së Parë Botërore, lëvizja e Comte-it ishte aktive pothuajse kudo në botë. Rasti më i njohur është ai i Amerikës Latine: Brazili, i cili i detyron moton në flamurin e tij „Ordem e Progresso“ (Rregull dhe Përparim) Comte-it, dhe Meksika janë dy shembuj të spikatur. Pozitivistët, d.m.th., ndjekësit e Comte-it, ishin po aq aktivë në Angli, Shtetet e Bashkuara dhe Indi. Dhe në rastin e Turqisë, karakteri i saj modern laik mund të gjurmohet te ndikimi i Comte-it mbi Turqit e Rinj.

Asnjë prej këtyre veprimtarive nuk i mbijetoi Luftës së Parë Botërore. Ekuilibri i ri i fuqive i krijuar nga Revolucioni Rus nuk la vend për politikën pozitive, dhe pozitivizmi comtean u zëvendësua nga neopozitivizmi në filozofinë e shkencës. Termi „post-pozitivizëm“, i përdorur në gjysmën e dytë të shekullit XX, dëshmon zhdukjen e plotë të asaj që, së prapthi, mund të quhet „paleo-pozitivizëm“. Në fakt, post-pozitivizmi është një lloj „post-neopozitivizmi“, meqenëse kritikat e mirënjohura të ngritura nga Kuhn-i dhe Feyerabend-i drejtoheshin kundër neopozitivizmit të Carnap-it, jo pozitivizmit të Comte-it, për të cilin ata duket se dinin shumë pak. Kjo tregon se përdorimi i termit „pozitivizëm“ prej tyre harron plotësisht Comte-in, i cili është megjithatë njeriu që e krijoi këtë term. Për më tepër, në një sërë rastesh, post-pozitivistët thjesht rizbuluan pika që ishin të mirëpërcaktuara në paleo-pozitivizëm (si nevoja për të marrë parasysh kontekstin e justifikimit dhe përmasën shoqërore të shkencës), por që më vonë ishin harruar.

Kjo përputhje e papritur midis paleo- dhe post-pozitivistëve tregon se ekziston një thelb i qëndrueshëm në mendimin origjinal të Comte-it dhe shpjegon pjesërisht pse studimet comteane kanë parë një rigjallërim të fortë kohët e fundit. Filozofët dhe sociologët kanë filluar të tërheqin vëmendjen ndaj pikëpamjeve interesante të mbrojtura mbi një shekull e gjysmë më parë nga themeluesi i pozitivizmit. Duket kështu se eklipsi i pozitivizmit origjinal po i afrohet fundit.

Njeriu e vëren shpejt hendekun midis kuptimit që „pozitivizmi“ kishte për Comte-in në shekullin XIX dhe kuptimit që ai ka marrë në kohët tona. Kështu, në kundërshtim me atë që mendohet zakonisht, pozitivizmi i Comte-it nuk është një filozofi e shkencës, por një filozofi politike. Ose, po të preferohet, pozitivizmi i Comte-it është një filozofi e jashtëzakonshme që nuk e ndan filozofinë e shkencës nga filozofia politike. Titulli i asaj që Comte e konsideroi gjithmonë si veprën e tij themeltare (e shkruar më 1822 kur ishte vetëm 24 vjeç) nuk lë dyshim për lidhjen midis shkencës dhe politikës: ajo është Plani i punëve shkencore të nevojshme për riorganizimin e shoqërisë, i quajtur gjithashtu Sistemi i parë i politikës pozitive. Qëllimi i saj është riorganizimi i shoqërisë. Shkenca përfshihet vetëm pas politikës, kur Comte sugjeron thirrjen e shkencëtarëve për të arritur atë qëllim. Pra, ndërsa shkenca luan një rol qendror në politikën pozitive, pozitivizmi është gjithçka përveçse një admirim i verbër për shkencën. Nga viti 1847, pozitivizmi vendoset nën „epërsinë e vazhdueshme të zemrës“ (la prépondérance continue du cœur), dhe motoja „Rregull dhe Përparim“ bëhet „Dashuria si parim, rregulli si bazë, përparimi si qëllim“ (L’amour pour principe, l’ordre pour base et le progrès pour but). Kjo kthesë, e papritur për shumë nga bashkëkohësit e tij, ishte në fakt mirë e motivuar dhe është karakteristike për vetë dinamikën e mendimit të Comte-it.

„Pozitivizmi i plotë“ i asaj që vetë Comte e quajti „karriera e dytë“ e tij, në përgjithësi është gjykuar ashpër. Shumë shpejt, admiruesit më të famshëm të Kursit të filozofisë pozitive (1830–1842), si Mill-i dhe Littré-ja, e mohuan autorin e Sistemit të politikës pozitive (1851–1854) të mëvonshëm, duke i dhënë kështu peshë idesë se ekziston një Comte i mirë dhe një Comte i keq. Megjithatë, nëse shkrimet e tij të hershme kërkojnë një rishikim të interpretimit standard të pozitivizmit, kjo vlen akoma më shumë për veprat e „karrierës së dytë“ të tij.

2. Biografia

Comte lindi në Montpellier më 20 janar 1798 („më 1 pluviôse të vitit VI“, sipas kalendarit revolucionar që përdorej atëherë në Francë). Pasi shfaqi shkëlqimin e tij në shkollë, ai u rendit i katërti në listën e pranimeve të École Polytechnique në Paris më 1814. Dy vjet më vonë, Burbonët e mbyllën atë institucion dhe studentët u shpërndanë. Në gusht 1817, Auguste Comte takoi Henri de Saint-Simon-in, i cili e emëroi atë si sekretar të tij në vend të Augustin Thierry-t. I riu Comte u fut kështu në politikë dhe pati mundësi të botonte një numër të madh artikujsh, të cilët e vendosën shumë në syrin e publikut. Në prill 1824, ai u nda nga Saint-Simon-i. Menjëherë pas kësaj, me një martesë civile, ai u martua me Caroline Massin-in, e cila kishte jetuar me të për disa muaj. Në prill 1826, Comte filloi të jepte mësim një Kurs të filozofisë pozitive, audienca e të cilit përfshinte disa nga shkencëtarët më të famshëm të kohës (Fourier, A. von Humboldt, Poinsot). Ai u ndërpre papritur për shkak të një „krize cerebrale“ nga mbingarkesa në punë dhe hidhërimet bashkëshortore. Comte u shtrua në klinikën e Dr. Esquirol-it. Me të dalë, ai u klasifikua si „i pashëruar“. Ai u rimëkëmb gradualisht, falë përkushtimit dhe durimit të gruas së tij.

Rifillimi i Kursit të filozofisë pozitive në janar 1829 shënon fillimin e një periudhe të dytë në jetën e Comte-it që zgjati 13 vjet dhe përfshiu botimin e gjashtë vëllimeve të Kursit (1830, 1835, 1838, 1839, 1841, 1842). Përveç kësaj, gjatë kësaj periudhe, gjithnjë e më shumë nga lidhjet e tij me botën akademike u ndërprenë. Dy kandidatura të pasuksesshme për gradën e profesorit në École Polytechnique e çuan atë më 1842 të botonte një „parathënie personale“ në vëllimin e fundit të Kursit, e cila e vuri në konflikt të përhershëm me botën universitare. Në vitin 1844, ai botoi Diskurs mbi frymën pozitive, i cili shënoi një ndryshim të mprehtë drejtimi përmes theksit mbi përmasën morale të filozofisë së re: tani që shkencat ishin sistemuar, Comte mund t’i rikthehej interesit të tij fillestar, filozofisë politike.

Viti 1844 shënoi gjithashtu takimin e tij të parë me Clotilde de Vaux-në. Ajo që pasoi ishte „viti i pakrahasueshëm“ që nisi atë që vetë Comte e quajti „karriera e dytë“ e tij. Tema kryesore e karrierës së dytë ishte „epërsia e vazhdueshme e zemrës“. Pas vdekjes së Clotilde-s, në prill 1846, Comte filloi ta idhullonte atë deri në një kult të mirëfilltë. Më 1848 ai themeloi Shoqërinë Pozitiviste, të modeluar sipas Klubit të Jakobinëve, dhe më 1849 themeloi Fenë e Njerëzimit.

Vitet 1851–1854 u dominuan nga botimi i Sistemit të politikës pozitive në katër vëllime, i cili u ndërpre për pak muaj me qëllim që të shkruante Katekizmin e fesë pozitive (1852). Në dhjetor 1851, Comte duartrokiti grushtin e shtetit nga Napoleoni III, i cili i dha fund „anarkisë“ parlamentare. Littré-ja refuzoi ta ndiqte Comte-in në këtë pikë, ashtu si dhe për çështjen e fesë, dhe u nda prej tij pak kohë më pas. Comte vdiq më 5 shtator 1857 dhe është varrosur në varrezat Père-Lachaise në Paris.

3. Vitet e formimit: Bashkëpunimi me Saint-Simon-in dhe shkrimet e hershme

Shkrimet e hershme mbeten pikënisja e domosdoshme për këdo që dëshiron të kuptojë qëllimin që Comte ndoqi pa pushim. Vitet e tij të formimit u dominuan nga marrëdhënia me Saint-Simon-in. Pasi u përjashtua nga École Polytechnique pas rënies së Perandorisë, Comte u gjend në kërkim të një roli intelektual dhe politik. Ai ishte përfaqësues i atij brezi që shihte veten përballë pyetjes se si të ndalohej Revolucioni pas rënies së Perandorisë: „Si,“ siç do ta shprehte Comte më 1848, „të riorganizohet jeta njerëzore, pavarësisht nga Zoti dhe mbreti?“ Nga kjo perspektivë duhet kuptuar armiqësia e tij e thellë ndaj filozofisë politike klasike. Me këmbënguljen e saj mbi lirinë e ndërgjegjes dhe mbi sovranitetin e popullit, doktrina revolucionare nuk kishte funksion tjetër veçse shkatërrimin e regjimit të vjetër. Por në atë detyrë ajo tashmë kishte pasur sukses; kishte ardhur koha për rindërtim.

Comte përvetësoi tri ide nga mendimi kompleks i Saint-Simon-it:

1. Kontrasti midis periudhave organike dhe kritike në histori, për të cilat Revolucioni sapo kishte dhënë një shembull.
2. Ideja e shoqërisë industriale: Më parë njerëzit kishin jetuar në shoqëri ushtarake, ku njeriu vepronte mbi njeriun dhe pushteti i përkiste klasës luftëtare; këtej e tutje, tregtia dhe prodhimi do të zëvendësonin luftën, dhe njeriu do të merrej kryesisht me veprimin mbi natyrën. Nga kjo, Comte nxori përfundimin e gabuar se epoka e luftërave kishte marrë fund përgjithmonë.
3. Ideja e pushtetit shpirtëror: Ky është borxhi më i qartë i Comte-it ndaj Saint-Simon-it. Ai bazohej në vëzhgimin e rolit të shkencës në shoqërinë moderne dhe në bindjen për natyrën fetare të kohezionit shoqëror, e kësisoj në nevojën për një klasë priftërore të ngarkuar me ruajtjen e tij. Kështu, në vend që të përpiqeshim të shkatërronim çdo formë të jetës fetare, pushteti shpirtëror i lënë i dobësuar nga rënia e feve tradicionale duhej t’u besohej dijetarëve.

Ndarja me Saint-Simon-in ndodhi më 1824. Tek Konsiderata filozofike mbi shkencat dhe shkencëtarët (1825), Comte dha formulimet e para klasike të dy themeleve të pozitivizmit: ligjit të tri gjendjeve dhe klasifikimit të shkencave. Tek Konsiderata mbi pushtetin shpirtëror, ai paraqiti dogmatizmin si gjendjen normale të mendjes njerëzore: ashtu si mendja qëndron spontanisht me atë që i duket e vërtetë, ajo që ka nevojë për justifikim nuk është besimi, por dyshimi, duke themeluar kësisoj konceptin e besimit pozitiv dhe teorinë logjike të autoritetit.

4. Kursi i filozofisë pozitive dhe miqësia me Mill-in

Siç thuhet në leksionin e parë të tij, Kursi ndjek dy qëllime: I pari, një qëllim specifik, është themelimi i sociologjisë, e quajtur atëherë „fizikë shoqërore“. I dyti, një qëllim i përgjithshëm, është bashkërendimi i tërësisë së dijes pozitive. Struktura e veprës pasqyron këtë dualitet: tri vëllimet e para shqyrtojnë pesë shkencat themelore ekzistuese në atë kohë (matematikën, astronominë, fizikën, kiminë, biologjinë), dhe tri vëllimet e fundit merren me shkencat shoqërore.

4.1 Ligji i tri gjendjeve

Ligji pohon se, në zhvillimin e tij, njerëzimi kalon nëpër tri gjendje (faza) të njëpasnjëshme:

1. Gjendja teologjike (ose fiktive): Është pikënisja e domosdoshme e mendjes njerëzore. Në kërkimin e saj për shkaqet e para dhe përfundimtare të dukurive, mendja shpjegon anomalitë e dukshme në univers si ndërhyrje të agjentëve mbinatyrorë (fetishizëm, politeizëm, monoteizëm). Materialisht, kjo përkon me epokën ushtarake.
2. Gjendja metafizike (ose abstrakte): Është vetëm një modifikim i thjeshtë i së parës dhe shërben si fazë kalimtare. Pyetjet mbeten të njëjta, por agjentët mbinatyrorë zëvendësohen nga forca abstrakte, entitete ose natyra të personifikuara. Materialisht, ajo karakterizohet nga epërsia e juristëve dhe legjislatorëve.
3. Gjendja pozitive (ose shkencore): Është gjendja normale dhe përfundimtare e mendjes njerëzore. Mendja heq dorë nga kërkimi i shkaqeve të paarritshme të dukurive dhe kufizohet rreptësisht në zbulimin e ligjeve që i qeverisin ato (marrëdhënieve të pandryshueshme të njëpasnjëshmërisë dhe ngjashmërisë). Nocionet absolute zëvendësohen nga nocione relative. Materialisht, kjo i përgjighet epokës industriale.

Relativizmi i gjendjes së tretë është veçoria më dalluese e pozitivizmit. Për Comte-in, shkenca është një „dije e përafruar“ (connaissance approchée): ajo i afrohet gjithnjë e më shumë së vërtetës, pa arritur kurrë të vërtetën absolute.

4.2 Klasifikimi i shkencave dhe filozofia e shkencës

Klasifikimi i shkencave i propozuar nga Comte shmang copëzimin e dijes duke organizuar gjashtë shkencat themelore në një shkallë enciklopedike që shkon nga më e përgjithshmja te më e veçanta, dhe nga më e thjeshta te më e ndërlikuara:

Matematika $\rightarrow$ Astronomia $\rightarrow$ Fizika $\rightarrow$ Kimia $\rightarrow$ Biologjia $\rightarrow$ Sociologjia

Kjo shkallë ka gjithashtu një aspekt historik: ajo paraqet rendin e domosdoshëm në të cilin shkencat janë zhvilluar. Çdo shkencë mbështetet mbi atë që i paraprin; siç shprehet Comte, më e larta varet nga më e ulëta, por nuk është rezultat i saj. Kjo përmban një refuzim të qartë të reduktimit (të quajtur nga Comte „materializëm“): çdo shkencë zotëron ligje të pareduktueshme të domenit të vet.

Filozofia e shkencës e Comte-it bazohet mbi dallimin e rreptë midis metodës dhe doktrinës. Metoda është superiore ndaj doktrinës: doktrinat shkencore ndryshojnë dhe evoluojnë, por vlera e përhershme e shkencës qëndron te metodat e saj. Metoda pozitive merr forma të ndryshme sipas shkencës ku zbatohet: në astronomi ajo është vëzhgimi, në fizikë eksperimentimi, në biologji krahasimi.

Së fundi, klasifikimi shërben si bazë për teorinë e teknologjisë: sa më komplekse të jetë një dukuri, aq më e modifikueshme është ajo nga veprimi njerëzor. Veprimi njerëzor konsiston në zëvendësimin e rendit natyror me një rend artificial, i përmbledhur në formulën e famshme: „Nga shkenca vjen parashikimi, nga parashikimi vjen veprimi“ (Savoir pour prévoir, afin de pouvoir).

4.3 Sociologjia dhe statusi i saj i dyfishtë

Sociologjia nuk është thjesht një shkencë mes të tjerave. Ajo vjen pas të gjitha të tjerave dhe, si shkenca përfundimtare, ka për detyrë të marrë përsipër bashkërendimin e zhvillimit të të gjithë dijes (funksionin arkitektonik). Me themelimin e sociologjisë, fryma pozitive bën një kthesë historike: bëhet e mundur të kalohet nga metoda objektive (që shkon nga bota te njeriu) te metoda subjektive (që shkon nga njeriu te bota), duke e parë gjithë natyrën nga këndvështrimi shoqëror njerëzor.

Për Comte-in, sociologjia nuk ndahet nga historia. Sociologjia dinamike është në thelb „një histori pa emra njerëzish, apo madje popujsh“, meqenëse njeriu nuk e njeh vërtet një shkencë derisa të njohë historinë e saj.

4.4 Comte dhe Mill

Lexuesit e parë entuziastë të Kursit ishin në Britaninë e Madhe, veçanërisht John Stuart Mill. Korrespondenca e tyre (1841–1846) shfaqi afërsi të mëdha metodologjike, por edhe mosmarrëveshje të mprehta. Mill kundërshtoi përjashtimin e psikologjisë nga shkencat dhe refuzoi frenologjinë e Gall-it të përqafuar nga Comte. Përplasja e tyre më e fortë ndodhi rreth „çështjes femërore“ dhe barazisë gjinore. Pas vitit 1846, Mill u distancua ashpër nga kthesa fetare e Comte-it, duke e quajtur Sistemin një formë despotizmi shpirtëror, ndonëse vazhdoi ta vlerësonte gjeninë e autorit të Kursit.

5. Sistemi i politikës pozitive dhe pozitivizmi i plotë

5.1 Mendja si shërbëtore e zemrës

Pas takimit me Clotilde de Vaux dhe vdekjes së saj të parakohshme, Comte e transformoi pozitivizmin në „pozitivizëm të plotë“, thelbi i të cilit është epërsia e vazhdueshme e zemrës: „Ne lodhemi së menduari dhe madje së vepruari; ne nuk lodhemi kurrë së dashuruari“. Intelekti nuk është i destinuar të sundojë, por të shërbejë: ai është shërbëtor, ndonëse jo skllav, i zemrës.

Kjo doktrinë themelohet biologjikisht në „tabelën cerebrale“ të Comte-it, e cila dallon 18 funksione të brendshme të trurit: dhjetë forca afektive (zemra), pesë funksione intelektuale (mendja) dhe tri cilësi praktike (karakteri). Meqenëse forcat afektive zotërojnë energjinë më të madhe, drejtimi i veprimit njerëzor i takon ndjenjës.

5.2 Politika pozitive

Dy parimet kryesore të politikës pozitive janë:

1. Nuk ka shoqëri pa qeveri: Ashtu si Hayek-u më vonë, Comte niset nga ekzistenca e një rendi spontan shoqëror të përcaktuar nga ndarja e punës. Por ndarja e punës dhe specializimi i tepërt rrezikojnë të shpërbëjnë shoqërinë; prandaj nevojitet qeveria, funksioni i së cilës është të frenojë prirjet shpërbërëse dhe të nxisë ato konvergjuese.
2. Ndarja e rreptë midis pushtetit shpirtëror dhe pushtetit kohor (temporal): Pushteti kohor është material, politik dhe i kufizuar gjeografikisht (lokal). Pushteti shpirtëror është moral, intelektual dhe universal (katolik në kuptimin etimologjik). Centralizimi i takon vetëm pushtetit shpirtëror, ndërsa pushteti politik duhet të jetë i decentralizuar.

Comte ishte gjithashtu një nga antikolonjalistët e parë, duke dënuar imperializmin evropian dhe duke propozuar një aleancë të emancipimit shoqëror me popujt joperëndimorë.

5.3 Feja e Njerëzimit

Comte propozoi krijimin e një feje pa Zot dhe pa mbinatyrshmëri: Fenë e Njerëzimit. Njerëzimi (Le Grand Être — Qenia e Madhe) përkufizohet si tërësia e vazhdueshme e qenieve konvergjuese (të shkuara, të tashme dhe të ardhshme) që kontribuojnë në përmirësimin e botës. Në këtë komunitet bëjnë pjesë vetëm ata që kanë qenë të denjë për të (përfshirë madje edhe kafshët besnike shtëpiake që i kanë shërbyer njeriut), ndërsa parazitët përjashtohen.

Kjo fe ka sistemin e saj të lutjeve, sakramenteve dhe një kalendar liturgjik pozitivist, ku çdo ditë dhe muaj i kushtohet përkujtimit të figurave të mëdha historike të artit, shkencës, filozofisë dhe qeverisjes që mundësuan përparimin njerëzor.

5.4 Etika dhe sociologjia

Te Sistemi, etika bëhet shkenca e shtatë dhe përfundimtare, duke marrë përsipër studimin e natyrës individuale morale. Problemi kryesor i njeriut është se te forcat afektive, shtatë të parat janë egoiste dhe vetëm tri të fundit janë altruiste. Termi altruizëm (të jetosh për të tjerët — vivre pour autrui) u krijua pikërisht nga Auguste Comte. Zgjidhja që propozon pozitivizmi është „rregullimi i së brendshmes përmes së jashtmes“: duke njohur rendin e pandryshueshëm të ligjeve të natyrës përmes shkencës, njeriu disiplinon tekat e veta dhe mëson ta vërë inteligjencën në shërbim të dashurisë shoqërore.

6. Përfundim

Ndonëse Sistemi i politikës pozitive u refuzua nga bashkëkohësit e tij liberalë, vepra e Auguste Comte-it përbën një përpjekje madhështore për të ndërtuar një botëkuptim të ri që pajton shkencën me kërkesat e kohezionit shoqëror. Për Comte-in, rendi i kohës nuk është thjesht e shkuara-e tashmja-e ardhmja, por e shkuara-e ardhmja-e tashmja: e tashmja është një urë e shkurtër midis dy pafundësive kohore, dhe ajo merr kuptim vetëm kur e kaluara ndriçon të ardhmen drejt së cilës njerëzimi ecën përpara.

Bibliografia

Literatura parësore

• Comte, Auguste, 1968–1970, Œuvres, 11 vëllime, Paris: Anthropos.
• –––, 2012, Cours de philosophie positive, leçons 46–51, Paris: Hermann.
• –––, 2022, Système de politique positive, vëll. I-2 dhe vëll. 2, Paris: Hermann.
• –––, 1820, „Sommaire appréciation de l’ensemble du passé moderne“, te L’Organisateur.
• –––, 1822, Plan des travaux scientifiques nécessaires pour réorganiser la société, M. Bourdeau (red.), Paris: Hermann, 2020.
• –––, 1825, „Considérations philosophiques sur la science et les savants“, te Le Producteur.
• –––, 1826, „Considérations sur le pouvoir spirituel“, te Le Producteur.
• –––, 1830–1842, Cours de philosophie positive, 6 vëllime, Paris: Bachelier; botim i ri, 2 vëllime, Paris: Hermann, 1975. Përmbledhur në anglisht nga Harriet Martineau: The Positive Philosophy of Auguste Comte, London: J. Chapman, 1853.
• –––, 1843, Traité élémentaire de géométrie algébrique, Paris: V. Dalmont.
• –––, 1844a, Discours sur l’esprit positif, Paris: V. Dalmont; ribotim Paris: Vrin, 1995. Përkthyer si: A Discourse on the Positive Spirit, London: Reeves, 1903.
• –––, 1844b, Traité philosophique d’astronomie populaire, Paris: V. Dalmont; ribotim Paris: Fayard, 1985.
• –––, 1845–1846, Correspondance avec Clotilde de Vaux, A. Guigue (red.), Paris: Mercure de France, 2021.
• –––, 1848, Discours sur l’ensemble du positivisme, Paris: Mathias; ribotim Paris: Garnier Frères, 1998. Përkthyer si: General View of Positivism, London: Trübner, 1865.
• –––, 1851–1854, Système de politique positive, ou traité de sociologie instituant la religion de l’Humanité, 4 vëllime, Paris: Carilian-Goeury. Përkthyer si: System of Positive Polity, London: Longmans, Green and Co., 1875–1877.
• –––, 1852, Catéchisme positiviste, Paris: botim vetjak; ribotim Paris: Garnier Frères, 1966. Përkthyer si: The Catechism of Positive Religion, London: Trübner, 1891.
• –––, 1855, Appel aux conservateurs, Paris: botim vetjak. Përkthyer si: Appeal to Conservatives, London: Trübner, 1889.
• –––, 1856, Synthèse subjective, Paris: botim vetjak. Përkthyer si: Subjective Synthesis, London: Kegan Paul, 1891.
• –––, 1970, Écrits de jeunesse: 1816–1828, P. Carneiro dhe P. Arnaud (red.), Paris: École Pratique des Hautes Études.
• –––, 1973–1990, Correspondance générale et confessions, 8 vëllime, Paris: École Pratique des Hautes Études.
• –––, 2017, Cours sur l’histoire de l’humanité (1849–1851), L. Fedi (red.), Geneva: Droz.

Përkthime

• Fletcher, R. (red.), 1974, The Crisis of Industrial Civilisation: The Early Essays of Auguste Comte, London: Heinemann.
• Haac, O. (red.), 1995, The Correspondence of John Stuart Mill and Auguste Comte, London: Transaction Publishers.
• Jones, H. S. (red.), 1998, Early Political Writings, Cambridge: Cambridge University Press.

Vepra të Mill-it

• Mill, John Stuart, 1843, A System of Logic, Ratiocinative and Inductive, London: John Parker; ribotuar te Collected Works of John Stuart Mill, vëll. 7–8, Toronto: University of Toronto Press, 1963ff.
• –––, 1865, Auguste Comte and Positivism, London: Trübner; ribotuar te Collected Works, vëll. 10, ff. 261–368.
• –––, 1873, Autobiography, London: Longmans; ribotuar te Collected Works, vëll. 1, ff. 1–290.
• –––, 1874, Three Essays on Religion, London: Longmans; ribotuar te Collected Works, vëll. 10, ff. 369–489.

Literatura dytësore

• Aron, Raymond, 1959, La société industrielle et la guerre, Paris: Plon.
• Bourdeau, Michel, 2000, „L’esprit ministre du cœur“, Revue de théologie et de philosophie, 132: 175–192.
• –––, 2006, Les trois états: science, théologie et métaphysique chez Comte, Paris: Éditions du Cerf.
• –––, 2018, „Auguste Comte and the Positive Philosophy“, te M. Bourdeau, M. Pickering, and W. Schmaus (red.), Love, Order & Progress, Pittsburgh: University of Pittsburgh Press.
• Gouhier, Henri, 1933–1941, La jeunesse d’Auguste Comte et la formation du positivisme, 3 vëllime, Paris: Vrin.
• Lepenies, Wolf, 2010, Auguste Comte: Die Macht der Zeichen, München: Hanser Verlag.
• Lévy-Bruhl, Lucien, 1899, La philosophie d’Auguste Comte, Paris: Alcan.
• Pickering, Mary, 1993–2009, Auguste Comte: An Intellectual Biography, 3 vëllime, Cambridge: Cambridge University Press.
• Schmaus, Warren, 1982, „A Reappraisal of Comte’s Three-States Law“, History and Theory, 21(2): 248–266.
• Wernick, Andrew, 2000, Auguste Comte and the Religion of Humanity, Cambridge: Cambridge University Press.
• Wright, T. R., 1986, The Religion of Humanity: The Impact of Comtean Positivism on Victorian Britain, Cambridge: Cambridge University Press.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

• Mill, John Stuart
• pozitivizmi logjik
• shkenca: uniteti i
• socializmi: utopik