Drejtësia tranzicionale

Botuar për herë të parë të hënën, më 26 janar 2009; rishikim thelbësor të premten, më 4 prill 2014

Pasi një konflikt i dhunshëm midis dy palëve është fashitur, cila është mënyra më e mirë për të kaluar në një shoqëri civile? A duhet që ish-armiqtë të „përballen me të kaluarën e tyre“ nëse duan të jetojnë në paqe? Nëse një ballafaqim i tillë është i domosdoshëm, cilat janë strategjitë e tranzicionit të hapura për palët?

Fusha e drejtësisë tranzicionale, e cila heton pyetje të tilla, përfshin shqyrtimin filozofik, juridik dhe politik të pasojave të luftës. Ky zë ofron një hyrje në problemet qendrore që gjallërojnë këtë fushë relativisht të re. Kjo do të bëhet duke shqyrtuar historinë dhe vështirësitë që lidhen me zbatimin e tri politikave kryesore tranzicionale: gjykatave për krime lufte, komisioneve të së vërtetës dhe politikave të lustracionit. Ne do të shqyrtojmë, mes pyetjeve të tjera, tensionet midis dëshirës për paqe e stabilitet pas luftës dhe rëndësisë së nxjerrjes para gjyqit të shkelësve të të drejtave të njeriut; nevojën, si pjesë e një tranzicioni politik, për të krijuar një regjistër historik të besueshëm të abuzimeve të kaluara; premtimin dhe kufizimet e së drejtës penale ndërkombëtare; si dhe koherencën e faljes në politikë.

1. Hyrje në drejtësinë tranzicionale
   1. 1.1 Kontradiktat e drejtësisë tranzicionale
   2. 1.2 Paqja kundrejt drejtësisë
2. Gjykatat për krime lufte
   1. 2.1 Sfondi historik
   2. 2.2 Kritikat ndaj gjykatave për krime lufte
      1. 2.2.1 Drejtësia e fituesit
      2. 2.2.2 Retroaktiviteti
      3. 2.2.3 Selektiviteti
3. Komisionet e së vërtetës
   1. 3.1 Sfondi historik
   2. 3.2 Justifikimi i komisioneve të së vërtetës
      1. 3.2.1 Demokracia deliberative
      2. 3.2.2 Drejtësia si njohje
      3. 3.2.3 Më shumë të vërtetë
      4. 3.2.4 Falja
4. Lustracioni
   1. 4.1 Sfondi historik
   2. 4.2 Kritikat ndaj lustracionit
5. Harresa

• Bibliografia
• Mjetet akademike
• Burime të tjera në internet
• Zëra të ndërlidhur

1. Hyrje në drejtësinë tranzicionale

Termi „Drejtësi Tranzicionale“ ka ardhur, vitet e fundit, të shënjojë një fushë të kërkimit akademik, si dhe të praktikës politike, që merret me pasojat e konfliktit dhe të abuzimeve në shkallë të gjerë me të drejtat e njeriut. Teoricienët dhe praktikuesit e drejtësisë tranzicionale përqendrohen në mënyrat më efektive dhe legjitime për të adresuar të këqijat e kaluara dhe për të lëvizur drejt (ri)themelimit të një rendi të denjë civil. Në këtë hyrje, përshkruhen qëllimet politike dhe morale që zyrtarët priren të ndjekin në rrethana tranzicioni dhe skicohen disa nga tensionet midis këtyre qëllimeve, të cilat burojnë nga një fërkim endemik midis kërkesave të stabilitetit dhe atyre të drejtësisë pas luftës.

1.1 Kontradiktat e drejtësisë tranzicionale

Gjatë kalimit nga një e kaluar e dhunshme drejt një qeverisjeje të qëndrueshme dhe legjitime, zyrtarët tipikisht ndjekin synime të shumta. Ndërsa disa prej tyre përforcojnë njëri-tjetrin, të tjerët hyjnë në konflikt të drejtpërdrejtë. Si rrjedhojë, është e vështirë të ndiqen plotësisht të gjitha qëllimet tranzicionale në të njëjtën kohë:

• Krijimi i një regjistri të besueshëm të abuzimeve të kaluara: Ky regjistër është i rëndësishëm në vetvete, si pjesë e projektit njerëzor për të ruajtur historinë saktësisht. Ai është gjithashtu i domosdoshëm për të hedhur poshtë pretendimet revizioniste (siç shërbyen proceset e Nurembergut kundër mohuesve të Holokaustit), për t’i dhënë fund pandëshkueshmërisë dhe për shërimin psikologjik të viktimave përmes njohjes publike të vuajtjes së tyre.
• Ngritja e një burokracie funksionale dhe shërbimi civil profesional: Qëllimi është rivendosja e besimit të qytetarëve te qeveria e tyre përmes ofrimit të shërbimeve bazë në mënyrë të besueshme dhe joarbitrare.
• Ndihma ndaj viktimave për të rindërtuar jetën e tyre: Kujdesi për pasojat fizike e psikologjike, kthimi i pronave, dëmshpërblimi material dhe ndreqja e padrejtësive sistematike historike.
• Ndalimi i dhunës dhe konsolidimi i stabilitetit: Mundësimi i një jete normale qytetare dhe tregtare, konsolidimi i besimit institucional dhe tërheqja e investimeve të jashtme.

Ndjekja e njëkohshme e këtyre synimeve shkakton përplasje të pashmangshme. Ndjekja penale e fajtorëve mund të dëmtojë stabilitetin politik, pasi të akuzuarit dhe mbështetësit e tyre (shpesh të armatosur) mund të nisin rebelime duke e parë procesin si gjueti shtrigash. Ndjekjet pasluftës mund të bien gjithashtu në konflikt me shtetin e së drejtës kur kërkojnë shmangie nga rregullat e drejtësisë procedurale, siç ndodhi me kriminalizimin retroaktiv në Nuremberg ose me doktrinën e „Përgjegjësisë së Komandës“, e cila nganjëherë dënon bazuar në statusin dhe jo në prova të drejtpërdrejta veprimi.

Gjithashtu, kufizimet e rregullave të provave në gjykata shpesh përjashtojnë dëshmi me vlerë të gjerë historike, gjë që i bën komisionet e së vërtetës më të përshtatshme për ndërtimin e një tabloje të plotë shoqërore. Nga ana tjetër, gjyqet penale përqendrohen tek i pandehuri dhe e nënshtrojnë viktimën ndaj marrjes në pyetje rigoroze, duke krijuar një përvojë tejet kundërshtuese për ta. Së fundi, spastrimi ose „lustracioni“ i gjerë i administratës rrezikon të lërë shtetin pa profesionistë të kualifikuar, duke dëmtuar rëndë funksionimin e përditshëm të institucioneve.

Këto tensione u shfaqën qartë në Spanjë me „paktin e harresës“ pas Frankos; në Afrikën e Jugut me kompromisin e amnistisë për hir të shmangies së luftës civile; në Ruandë me sistemin tradicional të gjykatave popullore Gacaca; si dhe në Irak me procesin kaotik të çbaasifikimit (de-Baathification) që ushqeu kryengritjen e armatosur.

1.2 Paqja kundrejt drejtësisë

Dilema „paqe kundrejt drejtësisë“ pasqyron fërkimin midis kërkesave të qetësisë e stabilitetit shoqëror dhe detyrimit moral për llogaridhënie retributive. E parë filozofikisht përmes problemit të „duarve të ndotura“ (nga Makiaveli, Sartri dhe Walzer-i), kjo dilemë nuk përbën thjesht një debat midis parimorëve kantianë dhe realistëve cinikë, por një paradoks të mirëfilltë moral: shoqëria mban njëkohësisht dy intuita thellësisht të vlefshme, por shpesh të papajtueshme.

Në një demokraci të konsoliduar, përplasjet e tilla amortizohen nga institucione dhe tradita kushtetuese ekzistuese. Në shoqëritë tranzicionale, pikërisht këto tradita dhe institucione mungojnë dhe duhen ndërtuar nga e para. Për shkak se aksionet politike janë jashtëzakonisht të larta — ku dështimi nënkupton rënien sërish në luftë civile — konflikti midis paqes dhe drejtësisë bëhet tipari përcaktues i vetë tranzicionit.

2. Gjykatat për krime lufte

2.1 Sfondi historik

Gjyqet më të famshme të shekullit XX u mbajtën në Nuremberg të Gjermanisë (1945–1949). Krijimit të tribunalit i parapriu një debat i ashpër: Sekretari amerikan i Thesarit, Henry Morgenthau Jr., kërkonte ekzekutimin pa gjyq të udhëheqësve nazistë dhe shkatërrimin e industrisë gjermane, ndërsa Sekretari i Luftës, Henry Stimson, këmbënguli në gjyqe të drejta ligjore për të individualizuar fajin dhe për të shmangur ndëshkimin kolektiv që do të mbillte farën e një lufte të re. Prokurori Robert H. Jackson e hapi procesin duke e quajtur nënshtrimin vullnetar të robërve ndaj gjykimit të ligjit si „një nga homazhet më domethënëse që Pushteti i ka bërë ndonjëherë Arsyes“.

Në Nuremberg u krijuan precedentë themelorë të së drejtës ndërkombëtare: përgjegjësia penale e krerëve të shtetit, rrëzimi i justifikimit „thjesht zbatova urdhrat“, si dhe përkufizimi i „krimeve kundër njerëzimit“. Procesi u pasua nga Tribunali Ushtarak Ndërkombëtar për Lindjen e Largët në Tokio (1946).

Pas një ngërçi të gjatë gjatë Luftës së Ftohtë, praktika e drejtësisë penale ndërkombëtare u ringjall në vitet 1990 me krijimin nga OKB-ja të Tribunalit për Ish-Jugosllavinë (ICTY, 1993) në Hagë dhe Tribunalit për Ruandën (ICTR, 1995) në Tanzani. ICTY ndoqi penalisht figura të larta si Slobodan Milošević, Radovan Karadžić dhe Ratko Mladić, duke përdorur me sukses presionin e kushtëzimit politik të Bashkimit Evropian ndaj Serbisë. ICTR nxori dënimin e parë historik për gjenocid nga një tribunal ndërkombëtar dhe e njohu përdhunimin si krim lufte.

Për të kapërcyer shkëputjen midis tribunaleve ndërkombëtare dhe popullatave vendase, më vonë u krijuan gjykatat hibride (në Bosnjë-Hercegovinë, Kosovë, Kamboxhia, Sierra Leone, Timorin Lindor dhe Liban), të cilat bashkojnë gjyqtarë vendas e ndërkombëtarë dhe zbatojnë një ndërthurje të ligjit vendas me atë ndërkombëtar.

Zhvillimi më domethënës mbetet miratimi i Statutit të Romës (1998) dhe themelimi i Gjykatës Penale Ndërkombëtare (GJPN / ICC) në Hagë si një organ i përhershëm me juridiksion plotësues (komplementar). Statuti i Romës përfshin risi madhore, duke u dhënë viktimave të drejtën të paraqesin pikëpamjet dhe shqetësimet e tyre gjatë procedurave gjyqësore.

2.2 Kritikat ndaj gjykatave për krime lufte

2.2.1 Drejtësia e fituesit

Kritikët pretendojnë se gjyqet e pasluftës janë thjesht një shfaqje ku fituesit ndëshkojnë të mundurit, argument ky me rrënjë të lashta që nga Tukididi („të fortët marrin ç’të munden, të dobëtit durojnë ç’u takon“). Megjithatë, siç vëren Gary Bass, ekziston një dallim thelbësor midis rrethanave politike që mundësojnë gjyqin dhe ndershmërisë procedurale me të cilën ai administrohet: fitorja e bën drejtësinë të mundur, por drejtësia e procesit është ajo që e bën atë drejtësi të mirëfilltë, duke i dënuar të mundurit për vepra që përbëjnë krime reale universale.

2.2.2 Retroaktiviteti

Parimi themelor i shtetit të së drejtës përcakton: Nullum crimen, nulla poena sine lege (asnjë krim, asnjë dënim pa ligj paraprak). Në Nuremberg, të pandehurit pretenduan se veprimet e tyre nuk ishin të ndaluara me ligje eksplicite ndërkombëtare në kohën e kryerjes. Prokurorët përdorën një zgjidhje pozitiviste duke i lidhur krimet me luftën agresore dhe doktrinën e konspiracionit kriminal. Nga këndvështrimi i së drejtës natyrore, përgjigjja ishte më e drejtpërdrejtë: ka veprime aq monstruoze saqë paligjshmëria e tyre nuk varet nga ekzistenca e një ndalimi të shkruar paraprak.

2.2.3 Selektiviteti

Tribunalet shpesh akuzohen se ndëshkojnë vartësit e nivelit të ulët dhe lënë të paprekur urdhëruesit e lartë politikë. Për të adresuar këtë boshllëk, u zhvillua doktrina e „Përgjegjësisë së Komandës“, e cila i mban komandantët përgjegjës për dështimin në parandalimin ose ndëshkimin e krimeve të vartësve. Megjithatë, kjo doktrinë krijon tensione me teorinë tradicionale të së drejtës penale, pasi lejon dënimin pa vërtetuar dashjen direkte kriminale (mens rea).

3. Komisionet e së vërtetës

3.1 Sfondi historik

Priscilla Hayner përkufizon katër karakteristika të komisioneve të së vërtetës: (1) merren me të kaluarën; (2) hetojnë modele të përgjithshme abuzimesh dhe jo raste të izoluara; (3) funksionojnë për një periudhë të kufizuar (deri në dy vjet) dhe paraqesin një raport përfundimtar; dhe (4) janë trupa zyrtarë të sanksionuar nga shteti.

Përpara Komisionit të së Vërtetës dhe Pajtimit (TRC) në Afrikën e Jugut, komisione me ndikim u zbatuan në Amerikën Latine:

• Argjentinë (1983–1984): Komisioni Kombëtar për Zhdukjen e Personave (CONADEP) hetoi rreth 30,000 të zhdukur gjatë „luftës së pistë“. Raporti i tij, Nunca Más (Kurrë më), u bë dëshmi kyçe për dënimin e krerëve të juntës ushtarake.
• Kili (1990–1991): Komisioni Rettig hetoi vrasjet dhe zhdukjet nën regjimin e Pinochet-it, duke hapur rrugën për dëmshpërblimin e familjeve të viktimave.
• El Salvador (1992–1993): I drejtuar nga komisionerë të huaj të emëruar nga OKB-ja, publikoi raportin Nga çmenduria te shpresa, duke dokumentuar krimet shtetërore të luftës civile.
• Afrika e Jugut (1995–1998): I kryesuar nga kryepeshkopi Desmond Tutu, TRC-ja u ngrit me ligj parlamentar. Mekanizmi i tij thelbësor ishte dhënia e amnistisë individuale në këmbim të dëshmisë së plotë e transparente për krimet me motive politike, duke shmangur si ndëshkimin penal ashtu edhe paditë civile.

3.2 Justifikimi i komisioneve të së vërtetës

3.2.1 Demokracia deliberative

Amy Gutmann dhe Dennis Thompson argumentojnë se komisionet e së vërtetës justifikohen përmes parimeve të demokracisë deliberative dhe reciprocitetit: zyrtarët dhe qytetarët i arsyetojnë kërkesat e tyre politike përmes arsyeve të pranueshme reciprokisht, duke kursyer mbi mospajtimin moral. Megjithatë, kritikët vërejnë se komisionet e së vërtetës shërbejnë për të ndërtuar demokracinë në shoqëri të traumatizuara dhe nuk mund t’u nënshtrohen menjëherë standardeve të institucioneve të pjekura demokratike.

3.2.2 Drejtësia si njohje

Elizabeth Kiss thekson se komisionet e së vërtetës ofrojnë drejtësi restauruese duke i njohur viktimat si agjentë moralë, dëshmitë e të cilëve dëgjohen me respekt e nderim publik. Megjithatë, një problem mbetet fakti se për shumë viktima, njohja e mirëfilltë e dinjitetit të tyre mund të realizohet vetëm përmes ndëshkimit penal të atyre që u shkaktuan vuajtje.

3.2.3 Më shumë të vërtetë

Meqenëse komisionet nuk kufizohen nga rregullat e ngurta gjyqësore të provave dhe ofrojnë amnistinë si nxitje, ato arrijnë të zbulojnë një sasi shumë më të madhe informacioni dhe të shpalosin strukturat institucionale të dhunës. Nga ana tjetër, kompromiset politike mund t’i detyrojnë këto komisione të shmangin hetimin e figurave të caktuara të paprekshme.

3.2.4 Falja

Pavarësisht retorikës politike të Desmond Tutu-së („Pa falje nuk ka të ardhme“), koncepti i faljes në politikë paraqet vështirësi thelbësore:

• Shmangia e hakmarrjes mund të arrihet përmes gjykatave ligjore pa kërkuar falje personale.
• E drejta për të falur zbehet sa më shumë që largohemi nga viktima e drejtpërdrejtë; shteti nuk mund të falë në emër të të dëmtuarve.
• Kërkesa institucionale ndaj viktimave për të falur xhelatët e tyre shton një barrë të padrejtë morale mbi ta.
• Falja është një koncept i ngarkuar teologjikisht i krishterë, i cili perceptohet ndryshe në tradita të tjera fetare si Judaizmi dhe Islami.

4. Lustracioni

4.1 Sfondi historik

Lustracioni (nga latinishtja lustrum — pastrim ritual nga ndotja) nënkupton verifikimin, përjashtimin ose largimin e zyrtarëve të regjimit të vjetër autoritar nga postet publike dhe administrative në sistemin e ri demokratik.

Shembulli i parë madhor modern ishte denacifikimi i Gjermanisë pas Luftës së Dytë Botërore nga aleatët në bazë të Marrëveshjes së Potsdamit (1945). Pas rënies së Bllokut Lindor, lustracioni u zbatua gjerësisht në Çekosllovaki (1991), Hungari (1994), Poloni, si dhe në Gjermaninë Lindore përmes hapjes së dosjeve të Stasit. Pas vitit 2003, administrata amerikane zbatoi një politikë radikale të „çbaasifikimit“ në Irak, duke shpërbërë partinë Baath dhe të gjithë ushtrinë irakiane.

4.2 Kritikat ndaj lustracionit

• Dilema e kompetencës shtetërore: Përjashtimi masiv i administratorëve me përvojë mund të paralizojë funksionimin e shërbimeve publike dhe të rrënojë besimin qytetar te shteti i ri (siç dëshmoi kolapsi administrativ dhe rritja e kryengritjes në Irak).
• Shkallët e fajësisë: Nën regjimet totalitare, jo të gjithë anëtarët e strukturave partiake ishin mbështetës entuziastë; shumë ishin bashkëpunëtorë pasivë ose të detyruar, gjë që kërkon hetime individuale të kushtueshme e të vështira.
• Problemi epistemologjik: Dosjet e policisë sekrete shpesh përmbajnë pasaktësi, fshirje të qëllimshme, ekzagjerime ose raporte të sajuara nga vetë agjentët për të plotësuar kuotat e tyre të punës.

5. Harresa

A mund të rekomandohet harresa (amnesia politike) si bazë për një tranzicion politik? Përgjithësisht, amnesia e detyruar është e dëmshme: ajo i lë plagët e viktimave të hapura, u garanton pandëshkueshmëri kriminelëve dhe krijon një mllef të thellë shoqëror që herët a vonë shpërthen sërish në dhunë.

Siç theksonte Ernest Renan, harresa historike shpesh luan rol në ndërtimin e kombeve, por identitetet e ngritura mbi fshirjen e dhunës mbeten të brishta. Edhe kur palët ndërluftuese bien dakord në heshtje për të mos trazuar të kaluarën (siç ndodhi në Mozambik pas luftës civile), komuniteti ndërkombëtar mund të ketë një interes legjitim si palë e tretë për të kërkuar llogaridhënie me qëllim mbrojtjen e kulturës globale të të drejtave të njeriut.

Megjithatë, kërkesa e pakushtëzuar për zbatimin e drejtësisë pa marrë parasysh rrethanat sjell rrezikun e rihapjes së konfliktit të armatosur. Parimi i ngurtë kantian Fiat justitia, ruat caelum („U bëftë drejtësia, qoftë edhe duke u shembur qiejt“) përballet me kufizimin tragjik të realitetit politik: nëse qiejt shemben dhe vendi zhytet sërish në gjakderdhje, nuk mbetet më njeri për të gëzuar frytet e asaj drejtësie.

Bibliografia

• • Bass, G., 2002, Stay the Hand of Vengeance: The Politics of War Crimes Tribunals, Princeton: Princeton University Press.
  • Bell, T. with D. B. Ntsebeza, 2003, Unfinished Business: South Africa, Apartheid, and Truth, New York: Verso.
  • Blankenburg, E., 1995, „The Purge of Lawyers after the Breakdown of the East German Communist Regime“, Law and Social Inquiry, 20(1): 225.
  • Boraine, A., 2001, A Country Unmasked: Inside South Africa’s Truth and Reconciliation Commission, New York: Oxford University Press.
  • Cryer, R., 2005, Prosecuting International Crimes: Selectivity and the International Criminal Law Regime, New York: Cambridge University Press.
  • David, R., 2006, „From Prague to Baghdad: Lustration Systems and their Political Effects“, Government and Opposition, 41(3): 347–341.
  • Drumbl, M. A., 2005, „Pluralizing International Criminal Justice“, Michigan Law Review, 13: 101–134.
  • Eisikovits, N., 2009, Sympathizing with the Enemy: Reconciliation, Negotiation and Transitional Justice, Leiden: Brill.
  • –––, 2013, „Peace Versus Justice in Transitional Settings“, te C. Corradetti (red.), Philosophy of Transitional Justice, Bologna: Il Mulino, ff. 221–236.
  • Elster, J., 2004, Closing the Books: Transitional Justice in Historical Perspective, Cambridge: Cambridge University Press.
  • Freeman, M., 2010, Necessary Evils: Amnesties and the Search for Justice, Cambridge: Cambridge University Press.
  • Futamura, M., 2008, War Crimes Tribunals and Transitional Justice: The Tokyo Trial and the Nuremberg Legacy, New York: Routledge.
  • Gutmann, A. and D. Thompson, 2000, „The Moral Foundations of Truth Commissions“, te Rotberg and Thompson 2000, ff. 22–44.
  • Hayner, P., 2001, Unspeakable Truths: Facing the Challenges of Truth Commissions, London: Routledge.
  • Jackson, R. H., 1945, Opening Statement Nuremberg Trials, November 21, 1945.
  • Kiss, E., 2000, „Moral Ambition Within and Beyond Political Constraints: Reflections on Restorative Justice“, te Rotberg and Thompson 2000, ff. 68–98.
  • Meredith, M., 1999, Coming to Terms: South Africa’s Search for Truth, New York: Public Affairs.

• Minow, M., 1998, Between Vengeance and Forgiveness, Boston: Beacon.
• Pfiffner, J. P., 2010, „US Blunders in Iraq: De-Baathification and Disbanding the Army“, Intelligence and National Security, 25(1): 76–85.
• Renan, E., 1882, „Qu’est-ce qu’une nation?“, Paris.
• Rotberg, R. I. and D. Thompson (red.), 2000, Truth v. Justice: The Morality of Truth Commissions, Princeton, NJ: Princeton University Press.
• Teitel, R., 2000, Transitional Justice, New York: Oxford University Press.
• Tutu, Desmond, 1999, No Future without Forgiveness, New York: Doubleday.
• Walzer, M., 1973, „Political Action: The Problem of Dirty Hands“, Philosophy and Public Affairs, 2(2): 160–180.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

• drejtësia penale ndërkombëtare
• shteti i së drejtës
• drejtësia retributive
• drejtësia restauruese
• falja