Ndikimi i Luther-it në filozofi

Botuar për herë të parë të mërkurën, më 22 korrik 2020; rishikim thelbësor të enjten, më 16 janar 2025

Burimi: https://plato.stanford.edu/entries/luther-influence/

Qëllimi i këtij zëri është të paraqesë ndikimin e Martin Luther-it (1483–1546) mbi traditën filozofike që erdhi pas tij. Reforma Protestante si një e tërë padyshim pati një ndikim të konsiderueshëm në filozofi dhe jo vetëm në teologji, jo më pak sepse shumë figura kryesore filozofike ishin vetë pjesë e kësaj trashëgimie fetare në format e saj të larmishme, si dhe qenë të përfshirë në ndryshimet dhe konfliktet e mëdha shoqërore e politike që Reforma shkaktoi. Megjithatë, gjurmimi i ndikimit të vetë Luther-it specifikisht përbën një sipërmarrje më komplekse, pjesërisht sepse figura të tjera qendrore të Reformës, si Philip Melanchthon-i (1497–1560) dhe John Calvin-i (1509–64), patën ndikimin e tyre vetjak; në të njëjtën kohë, vetë Reforma mori një sërë formash të ndryshme madje që gjatë jetës së vetë Luther-it dhe akoma më fuqishëm më pas, shumë prej të cilave u larguan nga vetë Luther-i në çështje kyçe, me gjithë përpjekjet e ndryshme për të arritur njëfarë uniformiteti doktrinor. Ky kompleksitet, i kombinuar me ndjesinë se Luther-i ishte në njëfarë kuptimi një „antifilozof“ për shkak të vërejtjeve të tij armiqësore ndaj kësaj disipline, ndaj Aristotelit dhe arsyes, ka bërë që ndikimi i Luther-it brenda filozofisë të jetë lënë disi pas dore. Pavarësisht kësaj, ndikimi i mendimit të tij mbi „modernitetin“ në përgjithësi është diskutuar gjerësisht (shih §6), ndërsa studimet e fundit kanë sugjeruar se është gabim të neglizhohet ndikimi i Luther-it mbi filozofinë e konceptuar më ngushtë, dhe se diskutimi i ideve të tij (si në mënyrë pozitive, ashtu edhe kritike) mund të shihet se ka shënjuar traditën filozofike që nga periudha e hershme moderne e këtej në një mënyrë të dallueshme (shih §§1–5). Natyrshëm, ky ndikim shfaqet më dukshëm në vendet e Evropës veriore, ku Reforma përgjithësisht u përhap me efikasitetin më të madh.

Luther-i dhe filozofia e hershme moderne
Luther-i, Kant-i dhe pas-kantianët
Luther-i, Kierkegaard-i dhe Nietzsche
Luther-i, Feuerbach-u dhe marksizmi
Luther-i, Heidegger-i dhe Løgstrup-i
Luther-i dhe „moderniteti“

Bibliografia
- A. Shkurtesat për referencat ndaj veprave të Luther-it
- B. Përmbledhje të dobishme të disa prej shkrimeve kryesore të Luther-it
- C. Tekste parësore
- D. Tekste dytësore
Vepra të tjera të cituara
Mjetet akademike
Burime të tjera në internet
Zëra të ndërlidhur

1. Luther-i dhe filozofia e hershme moderne

Në një nivel të përgjithshëm, në këtë periudhë idetë e Luther-it luajtën një rol në formësimin e dy debateve kryesore filozofike të një natyre gjerësisht epistemologjike: njëri lidhur me marrëdhënien midis filozofisë dhe teologjisë si disiplina, dhe tjetri lidhur me mundësinë e sigurisë fetare. I pari mund të ilustrohet nga i ashtuquajturi „Hofmann-streit“ (ose „Polemika e Hofmann-it“) që u zhvillua në Universitetin e Helmstedt-it më 1598, në të cilin Daniel Hofmann-i (1538–1621) citoi Luther-in për të sulmuar kolegët e tij filozofë, gjë që solli një përgjigje nga matematikani dhe mjeku skocez Duncan Liddel (1561–1613) ndër të tjerë (për diskutim të mëtejshëm, shih Antognazza 1996 dhe Hunter 2006; për lidhjen me Liddel-in, shih Regier 2016). Gjatë gjithë shekullit të shtatëmbëdhjetë, kjo polemikë pati një ndikim madhor në debatin midis teologjisë dhe filozofisë dhe, veçanërisht, në diskutimet rreth të ashtuquajturës doktrinë të së vërtetës së dyfishtë. Pierre Bayle (1647–1706) i kushtoi një artikull të veprës së tij Dictionaire historique et critique kësaj polemike, dhe Gottfried Wilhelm Leibniz-i (1646–1716) e diskutoi atë vazhdimisht, përfshirë te Nouveaux Essais dhe te Teodiceja.

Një çështje e dytë epistemologjike u ngrit gjithashtu nga pretendimet e Luther-it për përparësinë e shkrimit të shenjtë mbi autoritetin kishtar, gjë për të cilën Luther-i kishte argumentuar (për shembull te De servo arbitrio [Robëria e vullnetit] kundër Erasmus-it; shih WA 18:603–14/LW 33:19–36) se do të bënte të mundur një siguri që autoritetit kishtar i mungonte — por që si metodë kishte rezultuar vetë problematike në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve midis Luther-it dhe atyre që sfidonin interpretimet e tij të shkrimeve të shenjta. Siç ka argumentuar Richard Popkin (1979), kjo rrugë pa krye çoi në debate të rëndësishme midis reformatorëve të mëvonshëm dhe katolikëve lidhur me atë se cila qasje, nëse kishte ndonjë, mund të shmangte skepticizmin, apo nëse vërtet besimi kërkonte një përshtatje me skepticizmin në njëfarë forme (të cilën vetë Luther-i e kishte mohuar me forcë kundër Erasmus-it).

Përveç sigurimit të një konteksti të rëndësishëm për këto debate të përgjithshme, në një nivel më individual një tjetër filozof i shquar i periudhës së hershme moderne që iu përgjigj mendimit të Luther-it nuk ishte vetëm Leibniz-i, por edhe Thomas Hobbes-i (1588–1679), ku një preokupim qendror për të dy është çështja e vullnetit të lirë, ndonëse edhe çështje të tjera janë relevante. Ky ndikim do të shqyrtohet tani më hollësisht, duke filluar me Hobbes-in e pastaj duke kaluar te Leibniz-i.

Ndërsa përgjithësisht shprehte admirim për rolin e Luther-it në Reformë kundër asaj që Hobbes-i e shihte si të këqijat e Kishës Katolike, përdorimin më të drejtpërdrejtë që Hobbes-i i bën ideve luterane e gjejmë në polemikën e tij me John Bramhall-in, Peshkopin e Derry-t, mbi çështjen e vullnetit të lirë. Të dy burrat u futën në debat nga Markezi i Newcastle-it kur të tre ndodheshin në mërgim në Paris më 1645, por pas botimit të paautorizuar të kontributit të Hobbes-it më 1654 me titullin Of Liberty and Necessity, vetë Bramhall-i botoi kontributin e tij të mëparshëm me tone të ashpra me titull A Defence of True Liberty from Antecedent and Extrinsical Necessity në vitin pasues, ndaj të cilit Hobbes-i u përgjigj me terma po aq të rreptë te Questions Concerning Liberty, Necessity, and Chance më 1656, përballë së cilës Bramhall-i botoi një reagim të mëtejshëm më 1658: Castigations of Mr Hobbes His Last Animadversions in the Case Concerning Liberty, and Universal Necessity.

Bramhall-i i bën krejtësisht të qarta kundërshtimet e tij ndaj Hobbes-it në pasazhin vijues nga Defence of True Liberty:

E urrej këtë doktrinë nga thellësia e zemrës dhe besoj se si unë kam arsye ta bëj këtë, ashtu edhe të gjithë të tjerët që do të peshojnë seriozisht pasojat e tmerrshme që rrjedhin prej saj. Ajo shkatërron lirinë dhe çnderon natyrën e njeriut. Ajo i bën shkaqet e dyta dhe objektet e jashtme të jenë reketat, dhe njerëzit të jenë veçse topat e tenisit të fatit. Ajo e bën shkakun e parë, domethënë Zotin e Plotfuqishëm, të jetë futësi i çdo të keqeje dhe mëkati në botë, po aq sa Njeriu, madje më shumë se Njeriu, po aq sa lëvizja e Sahatit vjen më shumë nga Zejtari që e bëri dhe e kurdisi atë, sesa nga sustat, rrotat e dhëmbëzuara, apo filli, nëse Zoti përmes ndikimit të Tij të posaçëm mbi shkaqet e dyta i detyroi ato të vepronin ashtu siç vepruan. (Bramhall 1655: 60)

Shqetësimi qendror i Bramhall-it ishte kështu i dyfishtë: së pari, determinizmi i Hobbes-it „çnderon natyrën e njeriut“ duke e shndërruar atë në asgjë më shumë se një „top tenisi të fatit“, ndërsa së dyti krijon vështirësi teologjike duke sjellë si pasojë që Zoti të jetë autor i së keqes dhe mëkatit po aq sa edhe i së mirës, një përfundim aq i neveritshëm saqë, po të merrej seriozisht, nuk mund të mos i shtynte njerëzit me gjykim të shëndoshë drejt ateizmit.

Përballë kësaj sfide, dhe duke pranuar plotësisht se pozicioni i tij e trajtonte Zotin si një shkak të parë prej të cilit çdo gjë tjetër ndodh me domosdoshmëri, Hobbes-i bëri thirrje në mbrojtjen e tij te tradita e Reformës në përgjithësi dhe te Luther-i në veçanti, duke luftuar kështu një kritik teologjik me autoritete teologjike. Siç kemi parë nga trajtimi i Robërisë së vullnetit, Luther-i qe përballur me forma të ngjashme kritikash nga Erasmus-i, dhe kështu Hobbes-i qe në gjendje të përdorte disa nga përgjigjet e Luther-it ndaj Erasmus-it në reagimin e tij ndaj Bramhall-it. Në veçanti, ai përdori dallimin e Luther-it midis domosdoshmërisë së pandryshueshmërisë (necessity of immutability) dhe domosdoshmërisë së shtrëngimit (necessity of constraint) për të argumentuar se ndonëse qenieve njerëzore u mungon vullneti i lirë, ato megjithatë nuk janë të detyruara me forcë të mëkatojnë kundër vullnetit të tyre, dhe kësisoj mëkati mund t’u vishet ende atyre (Hobbes 1656: §19(a), 1841: 259–60, 1999: 77–8; 1656: §20 (n), 1841: 298, 1999: 79–80; shih gjithashtu WA 18:616 note/LW 33:39). Dhe në përgjigje të pyetjes se nëse Zoti ka pushtet mbi ne e kësisoj mund të përcaktojë vullnetin tonë, përse Ai nuk e përdor thjesht këtë pushtet për të na bërë të mirë, por përkundrazi na ndëshkon kur nuk jemi të tillë, Hobbes-i ngre pikën luterane se kjo do të thotë të përpiqesh ta mbash Zotin sipas standardeve njerëzore të drejtësisë dhe së drejtës; por është gabim të supozohet se këto standarde mund të zbatohen në këtë kontekst. Ndonëse qartazi dialektikisht efikase për të përdorur Luther-in në këtë mënyrë me qëllim refuzimin e një peshkopi, dhe ndonëse çështja e natyrës së përkushtimeve fetare të vetë Hobbes-it mbetet një çështje e debatuar, mbështetja e Hobbes-it te Luther-i në këtë mënyrë nuk është thjesht oportunizëm, dhe dëshmon një kuptim dhe njohje me shkrimet e Luther-it mbi vullnetin e lirë që është më shumë se thjesht sipërfaqësore.

Megjithatë, përsëri mund të shtrohet pyetja nëse përmes zhvendosjes së këtyre konsideratave luterane në kontekstin e materializmit të tij mekanicist, Hobbes-i mund t’u bënte atyre drejtësinë e duhur; dhe natyrisht, për Luther-in çështjet filozofike që rrethonin një materializëm të tillë paraqisnin pak interes, dhe as konceptimi i tij për Zotin nuk është thjesht ai i llojit të një „lëvizësi të parë“ siç merret nga Hobbes-i. Nuk ka kështu vend në shpjegimin e Hobbes-it për atë që kemi parë të jetë aq e veçantë për Luther-in, përkatësisht se ekziston një lloj ngushëllimi shpirtëror që gjendet te braktisja e idesë së zgjedhjes së lirë, si në mënyrën se si paracaktimi (predestinimi) që vjen me të mund të na bëjë më të sigurt për premtimet e Zotit, ashtu edhe në mënyrën se si ai na çliron nga ai lloj ankthi që do të provonim nëse shpëtimi do të varej nga ushtrimi i duhur i kësaj zgjedhjeje nga ana jonë. Për më tepër, Luther-i ka argumente kundër zgjedhjes së lirë që janë të pavarura nga çdo përkushtim ndaj materializmit, të cilat mbështeten përkundrazi në pretendimin e tij se nuk mund të ketë një hapësirë normative „neutrale“ që vullneti i lirë të ushtrojë zgjedhjet e veta siç kishte pretenduar Erasmus-i: sepse ai është ose një vullnet i mirë që do ta shohë të mirën si opsionin e tij të vetëm dhe kështu nuk do të gjendet para asnjë zgjedhjeje, ose një vullnet i keq që mendon se e keqja është gjithashtu një opsion që duhet marrë në konsideratë, por atëherë si vullnet ai është gjithnjë i kthyer larg së mirës dhe kësisoj nuk ka asnjë zgjedhje as në këtë drejtim. Siç kanë vërejtur të tjerët, këto aspekte më të thella të qëndrimit të Luther-it, të cilat nuk kanë të bëjnë fare me materializmin e Hobbes-it, në fund të fundit i bëjnë qasjet e tyre përkatëse ndaj këtyre pyetjeve shumë të ndryshme (shih Damrosch 1979, Overhoff 1997).

Përveç kësaj çështjeje të vullnetit të lirë, është gjithashtu intriguese të merret në konsideratë një pikë tjetër lidhjeje midis dy mendimtarëve, përkatësisht ndikimi i Luther-it mbi filozofinë politike dhe shoqërore të Hobbes-it, ndonëse kjo çështje është më pak e dokumentuar shprehimisht përmes veprave të Hobbes-it sesa ajo e mëparshmja. Megjithatë, ne shohim një ngjashmëri goditëse në konceptin e famshëm të Hobbes-it homo homini lupus, njeriu për njeriun është ujk, i cili natyrshëm rezonon me përshkrimin e Luther-it për njerëzit si krijesa që ngjajnë me kafshët e egra nëse nuk kontrollohen nga Ligji. Si pasojë, të dy mendimtarët ndanin një besim te nevoja për një shtet të fuqishëm nëse synohet të shmanget pasiguria e jetës në gjendjen e natyrës, duke pasur parasysh mungesën e komunitetit midis individëve të rënë në mëkat, kështu që për të dy mund të thuhet se ofrojnë justifikime të ngjashme për autoritetin shtetëror, ndërsa më pas ndoshta si rezultat bëhen fajtorë për prirje drejt autoritarizmit në mendimin e tyre politik. (Për krahasim të mëtejshëm, shih Kodalle 1990.)

Nëse materializmi i Hobbes-it dhe ateizmi i tij i dyshuar (si pasojë) i shton një kompleksitet interesant marrëdhënies së tij me Luther-in, në rastin e Leibniz-it një kompleksitet shtohet përmes përkushtimit të këtij të fundit ndaj ekumenizmit (i pasqyruar në projektin e tij Demonstrationes Catholicae të viteve 1668–69 dhe në veprat pasuese), si dhe racionalizmit të tij, mbi të cilin bazoheshin disa nga planet e tij ekumenike, pasi ai shpresonte se pikat e përbashkëta midis dallimeve doktrinore mund të mbështeteshin mbi njohuri të reja të bëra të mundura nga zhvillimet e freskëta në filozofi dhe shkenca. Megjithatë, ashtu si me Hobbes-in, pavarësisht këtyre divergjencave në rastin e Leibniz-it, një ndikim dhe kontekst i qartë luteran gjendet ende, i gjurmueshëm që në edukimin dhe rritjen e tij (shih Goldenbaum 1988: 171; Antognazza 2009: Kap. 1), çka e tërhoqi atë drejt luteranizmit në një formë të matur.

Siç shkruan vetë Leibniz-i, që nga „rinia e tij shumë e njomë e këtej“, madje përpara se të shkonte në universitet, ai „haste një pjesë të librit të Luther-it De servo arbitrio“, ndërsa vazhdoi të studionte vepra të shkruara mbi këtë çështje jo vetëm nga luteranë të tjerë dhe shkrimtarë të Reformuar, por edhe nga ata të traditës katolike (shih Backus 2016: 257, shënimet 10 dhe 11). Interesi i Leibniz-it për këtë debat do ta çonte më vonë atë të kontribuonte me vonesë në polemikën midis Hobbes-it dhe Bramhall-it të skicuar më sipër, të cilën ai e diskuton në një shtojcë të Teodicesë së tij (1710): „Reflektime mbi veprën që Z. Hobbes botoi në anglisht mbi ‘Lirinë, Domosdoshmërinë dhe Rastësinë’“. Leibniz-i vëren se pikëpamja e Hobbes-it sipas së cilës „paranjohja hyjnore do të mjaftonte për të vendosur një domosdoshmëri absolute të ngjarjeve“ i ngjan asaj të Luther-it te De servo arbitrio, ose të paktën Luther-i aty „foli ashtu“; por më pas Leibniz-i sugjeron se ky pozicion luteran shkon më larg se sa duhet, meqë

pranohet mjaftueshëm sot se lloji i domosdoshmërisë që quhet hipotetike, dhe që buron nga paranjohja ose nga arsye të tjera të mëparshme, nuk ka asgjë në vetvete që të ngjallë alarmin e dikujt: ndërsa do të ishte krejt ndryshe nëse gjëja do të ishte e domosdoshme në vetvete, në një mënyrë të tillë që e kundërta të nënkuptonte kontradiktë. (Leibniz 1710 [1985: Shtojca §3, f. 393])

Duke përqafuar dhe zhvilluar këtë dallim skolastik midis një sigurie të bazuar në njohjen e shkaqeve dhe një domosdoshmërie logjike që do të thotë se gjërat nuk mund të kishin qenë ndryshe, Leibniz-i argumenton kësisoj se do të kishte qenë krejtësisht e mundur për Luther-in të ruante përkushtimin e tij ndaj paranjohjes hyjnore nga njëra anë, pa rënë në duart e një deterministi të ngurtë si Hobbes-i nga ana tjetër.

Teodiceja përmban gjithashtu diskutimin e një çështjeje tjetër kyçe luterane, përkatësisht marrëdhënien midis besimit dhe arsyes, e cila ngrihet specifikisht në një „disertacion paraprak“ në fillim të tekstit. Duke shqyrtuar historinë e debateve mbi këtë pyetje, Leibniz-i pranon se Luther-i „fliste ndonjëherë sikur [ai] e hidhte poshtë filozofinë dhe e konsideronte atë armiqësore ndaj besimit“, por më pas ai kërkon ta kualifikojë qëndrimin e Luther-it, duke argumentuar se me „filozofi“ Luther-i nënkuptonte të kuptuarit tonë mbi natyrën, ose filozofinë e shkollave, kështu që është vetëm filozofia në këtë kuptim të ngushtë ajo që nuk mund të rrokë çështjet e besimit. Leibniz-i vëren po ashtu armiqësinë e hershme të Luther-it ndaj Aristotelit, por shton se

më në fund ai e frenoi vrullin e tij dhe në Apologjinë e Rrëfimit të Augsburgut lejoi [që Melanchthon-i të përfshinte] një përmendje të favorshme të Aristotelit dhe Etikës së tij. (1710 [1985: §12, f. 81])

Leibniz-i ofron gjithashtu një lexim të matur të pretendimeve të Luther-it lidhur me dallimet midis të vërtetave të shpallura dhe mistereve të Ungjillit nga njëra anë, dhe arsyes nga ana tjetër (1710 [1985: §49, f. 101; §67, ff. 110–11]). Në vend që t’ia atribuojë këtë pikëpamje Luther-it, pra, Leibniz-i sugjeron më tej se janë teologët e mëvonshëm në tradita të ndryshme, si dhe figura të tilla si Pierre Bayle, ata që e kishin kthyer kundërvënien e besimit dhe arsyes në një kundërvënie të mprehtë. Vetë Leibniz-i përpiqet ta zbusë këtë kundërvënie duke bërë thirrje te një dallim midis asaj që është mbi arsyen në kuptimin që arsyeja nuk mund ta rrokë plotësisht, dhe asaj që është në kundërshtim me arsyen, duke argumentuar se ndërsa çështjet e besimit mund të bien në kategorinë e parë, ato nuk mund të bien në të dytën, kështu që

sapo një dogmë është diskutuar dhe refuzuar nga arsyeja, në vend që ajo të jetë e pakuptueshme, mund të thuhet se asgjë nuk është më e lehtë për t’u kuptuar, dhe as më e dukshme, sesa absurditeti i saj. (1710 [1985: §23, f. 88])

Shkrimet e Leibniz-it mbi teologjinë bëhen kështu të përqendruara në vendosjen e asaj që ai duket se e ka parë si qëndrim të matur luteran, duke treguar përgjatë një sërë çështjesh se ajo që mund të duket në kundërshtim me arsyen është shpesh thjesht mbi të. Një çështje qendrore teologjike me të cilën Leibniz-i merret në këtë mënyrë, dhe e cila siç kemi parë e preokupoi Luther-in dhe u bë një çështje thelbësore mosmarrëveshjeje brenda Reformës së mëvonshme, ishte çështja e Eukaristisë. Prandaj, pa u befasuar, kjo çështje bëhet qendrore edhe për Leibniz-in, si në përpjekjet e tij ekumenike për të gjetur gjuhë të përbashkët midis traditave të ndryshme të krishtera, ashtu edhe për të treguar se si një arsye e informuar nga zhvillimet e reja në mendimin filozofik (më së shumti të tijat) mund të gjejë një rrugëdalje në këto debate dukshëm të pazgjidhshme. Megjithatë, pavarësisht përpjekjeve të tij ekumenike, është vërejtur se metafizika e Leibniz-it funksionon më mirë si një përpjekje për të kuptuar Eukaristinë kur kjo konceptohet sipas linjave të qëndrimit luteran të pranisë reale sesa konceptimit katolik të transsubstancimit. Në këtë masë, metafizika e tij në përgjithësi mund të thuhet se operon brenda një këndvështrimi gjerësisht luteran, ndonëse një i tillë që (falë ndikimit të Melanchthon-it dhe të tjerëve) kishte më shumë vend sesa mund t’i kishte pëlqyer vetë Luther-it për ide aristoteliane të llojit që Leibniz-i përdori për t’u marrë me këto çështje, siç është forma substanciale.

2. Luther-i, Kant-i dhe pas-kantianët

Në sajë të edukimit dhe prejardhjes së tyre, Luther-i vazhdon të ketë ndikim mbi mendimin e filozofëve të rëndësishëm pas Leibniz-it, si Christian Thomasius-i (1655–1728) dhe Christian Wolff-i (1679–1754). Megjithatë, një pikë kontakti më interesante mund të gjendet me mendimtarin vendimtar i cili në fakt nuk u rrit si një luteran i rrymës kryesore, por si një pietist, përkatësisht Immanuel Kant-i (1724–1804). Ky ndikim vazhdon në veprën e idealistëve luteranë që e ndoqën atë, përkatësisht J. G. Fichte-s (1762–1814), F. W. J. Schelling-ut (1775–1854) dhe G. W. F. Hegel-it (1770–1831), si dhe në veprën e atyre që iu përgjigjën Kant-it në një mënyrë të ndryshme, përkatësisht Gotthold Ephraim Lessing-ut (1729–1781), J. G. Hamann-it (1730–1788), F. H. Jacobi-t (1743–1819) dhe J. G. Herder-it (1744–1803), krahas Arthur Schopenhauer-it (1788–1860) dhe mendimtarëve të lidhur me Romantizmin si Friedrich von Hardenberg-u (i njohur si Novalis) (1772–1801) dhe Friedrich Schlegel-i (1772–1829), si dhe shkrimtarit dhe eseistit hebre të konvertuar Heinrich Heine-s (1797–1856). Për arsye hapësire, nuk do të jetë e mundur të gjurmohen të gjitha këto lidhje këtu, kështu që unë do të përqendrohem kryesisht te Kant-i dhe Hegel-i, me një përmendje të shkurtër të Fichte-s dhe Schelling-ut.

Ndërsa rritja dhe arsimimi i Kant-it erdhën nga brenda Pietizmit dhe jo nga Kisha Luterane ortodokse, Pietizmi ishte megjithatë një lëvizje reformuese brenda traditës luterane, dhe në disa aspekte e shihte veten si një rikthim te pikëpamjet e vetë Luther-it, dhe larg asaj në çfarë ajo Kishë ishte shndërruar. Një çështje që kjo rihapi ishte roli i arsyes në raport me besimin, dhe kufizimet e arsyes e kësisoj të teologjisë akademike në çështjet fetare, duke marrë njëkohësisht seriozisht rënien e qenieve njerëzore në mëkat, dhe nevojën për rilindje shpirtërore. Siç është theksuar kohët e fundit (shih Kanterian 2017), përvetësimi nga Kant-i i të ashtuquajturit „motivi i dobësisë“ (weakness motif) mund të shihet si një temë me rëndësi luterane në veprën e tij, dhe pasqyrohet në kufizimet që ai i vendos arsyes njerëzore dhe kapaciteteve tona për mirësi morale; megjithatë, Kant-i nuk i përdor pretendimet e tij lidhur me kufizimet e arsyes për t’i dhënë përparësi teologjisë mbi filozofinë, apo për t’i dhënë shpalljes ose shkrimit të shenjtë një status të veçantë, ndërsa ai gjithashtu largohet nga Luther-i lidhur me çështjen e vullnetit të lirë dhe të hirit.

Fakti që intelekti njerëzor është i kufizuar përbën një temë qendrore në atë që Kant-i e quajti „filozofia e tij kritike“, e cila synon pikërisht të përcaktojë këta kufij. Për më tepër, siç sugjerohet nga pohimi i tij i famshëm se „më është dashur të mohoj dijen në mënyrë që të bëj vend për besimin“ (Kritika e arsyes së pastër, Bxxx), ekziston një shtysë fetare pas këtij projekti të një lloji që Luther-i mund ta kishte njohur, e cila pasqyrohet gjithashtu në armiqësinë e Kant-it ndaj përpjekjeve racionaliste për të provuar ekzistencën e Zotit. Kant-i mund të thuhet gjithashtu se ndan pesimizmin augustinian të Luther-it lidhur me natyrën njerëzore, ku ai shpesh vëren vetëpreokupimin tonë të dukshëm, dhe te Feja brenda kufijve të arsyes së zhveshur (1793) ia atribuon prirjen ndaj së keqes radikale të gjitha qenieve njerëzore, përkatësisht

prirjen e fuqisë së zgjedhjes ndaj maksimave që u nënshtrojnë nxitësit e ligjit moral nxitësve të tjerë (jomoralë). (6:30)

Ky konceptim i dobësisë morale njerëzore mund të thuhet gjithashtu se e çon Kant-in të përqafojë një konceptim luteran të ligjit, i cili bëhet i detyrueshëm për ne dhe merr formën e detyrës vetëm duke pasur parasysh rezistencën tonë ndaj së mirës, ndërsa për vullnetin e shenjtë nuk ekziston një domosdoshmëri apo shtrëngim i tillë (khs. Grundlegung zur Metaphysik der Sitten, 4:412–4).

Megjithatë, ka gjithashtu kufij se sa larg Kant-i është i përgatitur t’i ndjekë këto tema luterane. Së pari, ndërsa ai është i gatshëm të pranojë se arsyeja teorike mund si ta çojë veten në rrugë të gabuar ashtu edhe ta gjejë veten të varfëruar njohësisht në disa aspekte, në një mënyrë që lë vend për besimin, ai nuk është i gatshëm të lejojë që kjo të thotë se teologjia mund të errësojë filozofinë, ose se shpallja apo shkrimi i shenjtë mund thjesht ta zëvendësojnë këtë të fundit, pasi ai e merrte si të mirëqenë se feja duhet të mbetet e pajtueshme me moralin e kësisoj të qëndrojë brenda arsyes praktike, prej së cilës mund të lindë një teologji filozofike (shih Feja, Parathënia, dhe Konflikti i fakulteteve, Pjesa 1). Së dyti, Kant-i ofron një konceptim të dallueshëm të idesë së zgjedhjes së lirë (Willkür) si një proces që përfshin zgjedhjen ose përvetësimin e maksimave tona (shih Metaphysik der Sitten 6: 213–4, 226; Feja brenda kufijve të arsyes së zhveshur 6:23–4), ndërsa ai gjithashtu argumenton për lirinë tonë mbi bazën se „duhet nënkupton mundesh“ (ought implies can), gjë që e vendos atë në kundërshtim me qëndrimin e Luther-it siç artikulohet te Robëria e vullnetit. Së fundi, te Feja brenda kufijve të arsyes së zhveshur, Kant-i hedh poshtë konceptimin luteran të hirit, sërish mbi baza morale, duke argumentuar se ne do të dekurajohemi në përpjekjet tona morale përveçse nëse besojmë se mund të bëjmë diçka për ta bërë veten të denjë për hirin e kësisoj për ndihmën hyjnore për të qenë të mirë, ndërsa sërish Kant-i i bën thirrje parimit se „duhet nënkupton mundesh“ për të argumentuar se ne duhet të kemi njëfarë kapaciteti në këtë drejtim, sado i kufizuar qoftë (shih Feja Pjesa 1). Kështu, ndonëse ka disa afritë midis Kant-it dhe Luther-it, ka gjithashtu divergjenca të rëndësishme.

Pritja që Hegel-i i bën Luther-it dallon nga ajo e Kant-it në mënyra të ndryshme. Së pari, Kant-i nuk ofron kurrë ndonjë diskutim të rëndësishëm mbi Luther-in në shkrimet e tij, dhe është në mënyrë të nënkuptuar kritik ndaj tij në aspekte të rëndësishme, ndërsa Hegel-i është më i qartë në angazhimin e tij me Luther-in, dhe shpesh dorëlëshuar në lavdërimet e tij për Reformatorin — ndonëse Hegel-i hoqi dorë shpejt nga planet e tij rinore për t’u bërë një pastor luteran, dhe qe kritik ndaj aspekteve të arsimit luteran që mori si student në seminarin (ose Stift) e Tübingen-it. Së dyti, marrëdhënia e Kant-it me Luther-in bëhet më komplekse nga rritja e tij pietiste; por ndërsa rritja e Hegel-it mund të ketë përfshirë gjithashtu disa aspekte pietiste (shih Macgee 2001: 71–72), në jetën e mëvonshme Hegel-i pohoi ortodoksinë e tij luterane, duke i shkruar teologut pietist Friedrich August Tholuck më 1826: „Jam një luteran, dhe përmes filozofisë jam konfirmuar njëkohësisht plotësisht në luteranizëm“ (Hegel 1984: 520). Së treti, të dy filozofët janë pothuajse diametralisht të kundërt në atë që pranuan dhe në atë që hodhën poshtë te Luther-i: ndërsa Kant-i ndoqi dyshimet e Luther-it lidhur me arsyen dhe kapacitetet tona për mirësi morale, Hegel-i ishte më optimist në të dyja këto pika; por ndërsa Kant-i hodhi poshtë skepticizmin e Luther-it lidhur me zgjedhjen e lirë, Hegel-i e përdori atë për të nxjerrë lidhjen e tij dialektike midis lirisë dhe domosdoshmërisë. Megjithatë, si Kant-i ashtu edhe Hegel-i bashkohen në qëndrimin kundër çdo përpjekjeje për t’i dhënë përparësi teologjisë mbi filozofinë mbi baza luterane.

Shumica e referencave të Hegel-it për Luther-in shfaqen në leksionet mbi filozofinë e fesë, mbi filozofinë e historisë dhe mbi historinë e filozofisë, ku në rastin e dy të fundit, këto gjenden kryesisht në seksionet mbi Reformën në përgjithësi. Konteksti do të thotë pra se në këto diskutime eksplicite, Hegel-i po shqyrton vendin e Luther-it në zhvillimet e mëvonshme historike. Në përgjithësi, Hegel-i e paraqet Luther-in si lajmëtar të një epoke të re të brendshmërisë dhe individualitetit, pasi feja bëhet më pak një çështje e ndjekjes pa menduar të autoriteteve dhe ritualeve të vendosura që janë të jashtme e të huaja, dhe më shumë një çështje e rrokjes së të vërtetës për veten dhe ndjenjës së të qenit një me të, duke sjellë kështu një formë të veçantë të „lirisë së krishterë“:

Shpirti subjektiv vjen te vetvetja përmes këtij vetë-mohimi sepse ai është absolutisht në shtëpi me vetveten [bei sich]. Kështu shpirti subjektiv fiton lirinë në të vërtetën, mohon veçantinë e tij dhe vjen te vetvetja në të vërtetën e tij. Në këtë mënyrë liria e krishterë aktualizohet. (1822–23 [Hegel 2011: 505])

Dhe në „Fjalimin me rastin e Tre-qindvjetorit të Paraqitjes së Rrëfimit të Augsburgut“ (1830), Hegel-i arrin deri aty sa ta paraqesë veprën e vet si një „reformë të dytë“: ndërsa Luther-i ishte „trumbeta që shpalli tingullin e mrekullueshëm të lirisë së krishterë“, dhe se „gjërat që Luther-i ynë vuri në lëvizje ishin vërtet të reja“, megjithatë „nëse feja reformohet, sistemi politik, ligjor dhe etik [ratio civitatis et legum morumque] duhet gjithashtu të reformohet“ (Hegel 1830 [1999: 189]) — gjë që lidh kështu projektin fetar të Luther-it me atë politik të Hegel-it, ashtu siç bëri Hegel-i edhe në Parathënien e Filozofisë së të Drejtës. Heine, në përshkrimin e tij mbi zhvillimin e filozofisë gjermane të shkruar për një publik francez më 1834 dhe të botuar në formë libri një vit më vonë (Heine 1835 [2007]), tregon një histori të ngjashme, e cila fillon me Luther-in dhe arrin kulmin te Hegel-i — në të vërtetë, titulli i saj origjinal ishte De L’Allemagne depuis Luther. Vepra e Heine-s pasqyron gjithashtu rolin që Hegel-i i dha Luther-it, si një figurë thelbësisht „gjermane“, gjë që do të bëhej një klishe e zakonshme në pritjen e tij të mëvonshme.

Krahas këtij përqendrimi te liritë fetare dhe politike për individin, theksi mbi marrëdhënien midis luteranizmit dhe lirisë te Hegel-i mund të shihet se ka katër aspekte më themelore, të cilat zbulojnë ndikimin e Luther-it mbi konceptimin e lirisë te Hegel-i, që përbën një temë qendrore në filozofinë e këtij të fundit. Së pari, siç e kemi parë, Hegel-i e konsideronte lirinë e krishterë si një gjetje të vetvetes te tjetri, gjë që mund të pasqyrojë kthimin e Luther-it nga Zoti si një gjykatës i huaj dhe i frikshëm, drejt Zotit si falës dhe i dashur, te i cili mund të arrihet një liri si pajtim — ndonëse një unitet që duhet të arrihet përmes një ndjesie paraprake të tjetërsimit. Te Luther-i ky tjetërsim përfshin një element fshehtësie që nuk është aq i dukshëm te Hegel-i. Megjithatë, mund të shtohet se ashtu si konceptimi i Luther-it për fshehtësinë hyjnore mund të përfshijë idenë se natyra e Zotit është e fshehur nën të kundërtën e saj (abscondita sub contrario) (siç është mëshira e Tij nën zemërimin e Tij, forca e Tij nën dobësinë dhe vuajtjen e Tij në Jezu Krishtin), po ashtu ekziston një lidhje e mëtejshme këtu me konceptimin e dialektikës nga Hegel-i, ku ajo që i shfaqet në një mënyrë të kuptuarit (entendement) mund të shihet se është ndryshe nga arsyeja, si për shembull domosdoshmëria që realisht është liri, në një mënyrë që e para do ta gjejë të pakuptueshme. Për më tepër, konceptimi i Hegel-it mbi lirinë dhe vetënjohjen si procese që kërkojnë njohje nga tjetri mund të thuhet se pasqyron konceptimin e Luther-it mbi varësinë tonë relacionale nga Zoti. Së dyti, Hegel-i merr përsipër idenë se ky pajtim me tjetrin kërkon një lloj dorëzimi të vetvetes, ku ai shkruan:

Siguria subjektive, d.m.th. njohja e së vërtetës nga ana e subjektit, e cila duhet të jetë për të një e vërtetë objektive, që qëndron në dhe për veten e saj, bëhet autentike vetëm kur, në lidhje me këtë përmbajtje, subjektiviteti i veçantë dorëzohet; dhe kjo ndodh vetëm duke e bërë të vërtetën objektive të vërtetën e vetvetes. (1822–23 [Hegel 2011: 505])

Siç ka vërejtur Stephen Houlgate, ky theks mbi pasivitetin është një tipar i rëndësishëm i vetë metodës së kërkimit të Hegel-it, për shembull aty ku Hegel-i vëren:

Mendimi filozofik procedon në mënyrë analitike në atë që ai thjesht merr objektin e tij, Idenë, dhe e lë atë të ecë në rrugën e saj, ndërsa thjesht shikon lëvizjen dhe zhvillimin e saj, si të thuash. Në këtë masë, të filozofuarit është tërësisht pasiv. (Logjika e Enciklopedisë §238 Shtojcë)

Së treti, Hegel-i përvetëson pikëpamjen luterane (dhe pauline) lidhur me marrëdhënien midis të krishterit dhe ligjit, sipas së cilës i krishteri nuk duhet të ketë nevojë për shtrëngim nga ligji, meqë

liria e vërtetë… është një liri për të bërë të mirën me kënaqësi dhe për të jetuar mirë pa detyrimin e ligjit. (Parathënie e Letrës së Shën Palit drejtuar Romakëve, WA DB 7:18–19/LW 35:376)

Mund të argumentohet se kjo pikëpamje pasqyrohet në preferencën e Hegel-it për dashurinë mbi ligjin, e cila është një veçori e posaçme e shkrimeve të tij të hershme. Së fundi, te Robëria e vullnetit, Luther-i vë në dyshim konceptimin e lirisë si zgjedhje e lirë, duke argumentuar përkundrazi se prania e kësaj zgjedhjeje përfshin një mungesë lirie meqë agjenti nuk udhëhiqet më nga e mira; kjo pikëpamje mund të thuhet gjithashtu se gjen jehonë në vetë kritikën e Hegel-it ndaj zgjedhjes së lirë (Willkür), e cila mbështet pretendimin e tij se ekziston një mënyrë në të cilën liria e vërtetë dhe domosdoshmëria mund të pajtohen, meqë agjenti vërtet i lirë sheh vetëm një opsion të disponueshëm për të, përkatësisht atë që kërkohet nga e mira. Në këto aspekte, pra, mund të argumentohet se ekziston një natyrë thelbësisht luterane në këtë aspekt themelor të mendimit të Hegel-it. Megjithatë, Hegel-i me siguri largohet nga Luther-i në mbrojtjen që i bën rolit të arsyes në filozofinë e tij spekulative (ndonëse arsye e një lloji të veçantë, që shkon përtej të kuptuarit), e cila është e aftë ta „tejkalojë duke e ruajtur“ (aufheben / sublate) krishterimin brenda vetes — por pikërisht ky tejkalim nënkupton se filozofia e tij përvetëson struktura të mendimit teologjik, disa prej të cilave janë gjithashtu luterane, kështu që nga ana e vet Hegel-i mbetet një ndikim i rëndësishëm brenda teologjisë luterane.

Ka pika interesante ngjashmërie dhe dallimi midis përgjigjes së Hegel-it ndaj Luther-it dhe asaj të idealistëve të tjerë gjermanë pas-kantianë si Fichte dhe Schelling-u. Ashtu si Hegel-i, Fichte e trajton Luther-in si një figurë të rëndësishme kombëtare dhe e lidh atë me lirinë, duke i dhënë atij vend të spikatur në veprën e tij Reden an die deutsche Nation (Fjalime drejtuar kombit gjerman), të cilat u shkruan më 1808 si një thirrje bashkimi pas pushtimit napoleonik. Të dy vlerësojnë gjithashtu ndihmesën e Luther-it për gjuhën gjermane përmes përkthimeve të tij të Biblës, ndonëse Fichte është kritik ndaj doktrinës sola scriptura, e cila i jepte shumë vlerë „shkronjës së shtypur“. Për më tepër, nëse për Luther-in mund të thuhet se ka pasur një ndikim mbi konceptimin e njohjes (recognition) te Hegel-i, e njëjta gjë mund të thuhet për shpjegimin e njohjes te Fichte që i parapriu atij të Hegel-it, ndonëse në asnjërin rast kjo lidhje nuk bëhet eksplicite. Schelling-u gjithashtu i jep shpjegimit të lirisë nga Luther-i një rol filozofik, duke iu referuar Robërisë së vullnetit të Luther-it te Philosophische Untersuchungen über das Wesen der menschlichen Freiheit (1809), për të hequr një dallim midis shtrëngimit dhe domosdoshmërisë, dhe më gjerësisht duke argumentuar se

religjioziteti nuk lejon asnjë zgjedhje midis të kundërtave, dhe asnjë aequilibrium arbitrii (murtajën e çdo morali), por përkundrazi vetëm vendosmërinë më të lartë në favor të së drejtës pa asnjë zgjedhje. (1809 [2006: 57])

Për më tepër, duke bërë thirrje në veprën e tij të mëvonshme ndaj rëndësisë së shpalljes, është argumentuar se Schelling-u është më konsistentisht luteran sesa Hegel-i, duke i vendosur kështu kufij racionalizmit të këtij të fundit (shih Wirth 2017).

3. Luther-i, Kierkegaard-i dhe Nietzsche

Dy filozofë të tjerë të rëndësishëm të shekullit të nëntëmbëdhjetë që u morën me Luther-in janë Søren Kierkegaard-i (1813–55) dhe Friedrich Nietzsche (1844–1900). Për Kierkegaard-in, ky ballafaqim erdhi në kontekstin e përpjekjeve të tij për të ripërtërirë natyrën e besimit të krishterë, ndërsa për Nietzsche-n erdhi nga dikush që qëndronte jashtë atij besimi.

Marrëdhënia e Kierkegaard-it me Luther-in dhe luteranizmin është komplekse dhe mbetet një çështje me mjaft debate. Megjithatë, përgjithësisht duket se ndërsa Kierkegaard-i ishte qartazi një kritik i Kishës Luterane të themeluar daneze, ai nuk ishte aq kritik ndaj vetë Luther-it, dhe pjesërisht iu rikthye atij me qëllim që të sfidonte bashkëkohësitë e tij luteranë, madje duke sugjeruar se mund të rezultonte të ishte „pasardhësi i vërtetë“ i Luther-it. Në të njëjtën kohë, ai mendonte se disa nga doktrinat origjinale të Luther-it ishin pjesërisht përgjegjëse për plogështinë bashkëkohore, dhe kështu duheshin rimenduar në kontekstin e sfidave të reja ndaj jetës dhe spiritualitetit të mirëfilltë të krishterë siç konceptoheshin nga Kierkegaard-i, duke zbatuar kështu „një korrigjues ndaj vetë korrigjuesit të Luther-it“, siç e formulojnë bukur Kim dhe Rasmussen (2009: 197). Qëndrimi i tij përmblidhet kështu mirë në vërejtjen e tij:

Kam dashur të parandaloj njerëzit në botën e krishterë që të marrin në mënyrë ekzistenciale nëpër këmbë Luther-in dhe rëndësinë e jetës së Luther-it. (1850 [1998: 17])

Kështu, ndonëse sipas pranimit të tij Kierkegaard-i nuk ishte një lexues sistematik i Luther-it, angazhimi i tij me shkrimet e këtij të fundit lidhet megjithatë me tema të thella në vetë mendimin e Kierkegaard-it, në mënyrë të tillë që Luther-i siguron një kontekst të rëndësishëm për mendimin e tij.

Një çështje e tillë kishte të bënte me pyetjen e justifikimit, dhe pikëpamjen qendrore luterane se kjo vjen përmes hirit të pamerituar si falje dhe jo përmes veprave. Ndërsa shprehte simpati me pretendimin qendror të Luther-it, Kierkegaard-i druhej se në botën e tij bashkëkohore, ajo ishte bërë një justifikim për plogështi etike dhe shpirtërore, kështu që njerëzit tani „zbatonin hirin në një mënyrë të tillë që u çliruan nga veprat“ (Kierkegaard 1851 [1990a: 17]). Lidhur me këtë, Kierkegaard-i pranonte dhe respektonte seriozitetin shpirtëror të anktheve e tundimeve (Anfechtungen) dhe ndjenjës së mëkatit që e kishin çuar vetë Luther-in të përqafonte këtë pozicion (shih Podmore 2006 dhe 2013); por ky ishte një seriozitet që bashkëkohësit e Kierkegaard-it e kishin humbur, kështu që për ta kthimi drejt hirit bëhet një optimizëm sipërfaqësor dhe jo një ripërtëritje e shpresës përballë ankthit dhe dëshpërimit. Për më tepër, ashtu si Luther-i, Kierkegaard-i e lidhte ngushtë marrëdhënien tonë me Zotin në besim me marrëdhënien tonë me të afërmin, kështu që është përmes së parës që kjo e fundit si vepra dashurie bëhet e mundur. Në këtë mënyrë, Kierkegaard-i mund të pretendonte se po korrigjonte një ekzagjerim të qëndrimit të Luther-it, i cili përpiqej t’i zhbënte tërësisht veprat — ashtu siç vetë Luther-i e kishte hedhur poshtë këtë ekzagjerim te Traktati mbi veprat e mira. Në ripohimin e rëndësisë së veprave, Kierkegaard-i i dha një rol më të madh traditës së imitatio Christi (imitimit të Krishtit), duke argumentuar sërish se ndërsa Luther-i kishte qenë me të drejtë kritik ndaj kësaj ideje në kontekstin e tij pasi ushqente drejtësinë përmes veprave dhe një lloj pseudo-devotshmërie, ajo megjithatë kërkon ringjallje në kontekstin e Kierkegaard-it, për të ofruar një sfidë ndaj vetëkënaqësisë së bashkëkohësve të tij duke lartësuar Krishtin si një ideal, dhe për të ripërqendruar vëmendjen tonë tek Ai si një figurë radikale (Kierkegaard 1876 [1990: 192–209]).

Megjithatë, një tjetër pengesë për një jetë të duhur besimi për Kierkegaard-in ishte ai lloj i dhënies pas botës (worldliness) që gjendej te bashkëkohësit e tij, për të cilën ai pretendonte se Luther-i duhej të merrte një përgjegjësi më të drejtpërdrejtë, për aq sa e kishte lejuar Reformën të shndërrohej në një program politik (shih Kierkegaard KJP: 3, frag. 2469 [f. 66, 1848]), dhe kishte paraqitur gjithashtu një përshkrim të rendeve shoqërore si një model të jetës së krishterë, i cili qe përvetësuar nga hegelianët dhe të tjerët si një etikë e thirrjes/profesionit (vocation). Për Kierkegaard-in, kjo kishte çuar në një marrëdhënie midis religjiozes nga njëra anë dhe etikes e shoqërores nga ana tjetër që prirej ta reduktonte të parën te kjo e fundit, dhe të cilën ai kërkoi ta sfidonte në konceptimin e tij më radikal të marrëdhënies së tyre, i cili mund të përfshinte domosdoshmërinë që i krishteri të jetonte në konflikt me çdo rend shoqëror, dhe të vuante përjashtimin prej tij si pasojë — ose të paktën, besimi aktiv mund të kërkojë ndjesinë e të qenit i distancuar nga bota, ndërsa jeton brenda saj. Përsëri, ndërsa Kierkegaard-i pranon se Luther-i mund të ketë synuar diçka të ngjashme, rezultati i mësimeve të tij i kishte çuar njerëzit në një drejtim tjetër; siç e shpreh Sløk:

Jeta, shërbimi ndaj të afërmit përmes thirrjes së dikujt, ishte shndërruar në një jetë vetëkënaqësie borgjeze në të cilën detyrat relative dhe të drejtat relative kishin fshirë vetëdijen e një detyrimi të pakushtëzuar mbi njeriun. (Sløk 1962: 100)

Në këtë kontekst, ndonëse duke pranuar se ajo nuk mund të ringjallej dhe duke qenë kritik ndaj saj në disa aspekte, Kierkegaard-i shpreh njëfarë preference për jetën murgjërore mbi atë të jetës bashkëshortore të pastorit luteran, dhe dhënies pas botës që kjo kishte arritur të përfshinte.

Një temë përfundimtare për t’u shënuar lidhet me marrëdhënien midis arsyes dhe besimit, e cila formon gjithashtu pjesë të angazhimit kritik të Kierkegaard-it me hegelianizmin. Siç u diskutua më sipër, Hegel-i mund të shihet se e çoi luteranizmin në një drejtim më racionalist dhe filozofik, ndaj të cilit theksi i Kierkegaard-it mbi „paradoksin“ e mishërimit, i cili qëndron në themel të besimit të krishterë, si dhe theksi i tij mbi fshehtësinë hyjnore, mund të shihen si një korrigjues. Për Kierkegaard-in, kjo ishte thelbësore për të vlerësuar siç duhet teologjinë e kryqit të Luther-it, e cila meqë është e huaj për kuptimin racional, e bën përkushtimin fetar një çështje të besimit individual dhe rrezikut ekzistencial, siç tipizohet në historinë e Abrahamit së cilës ai dhe Luther-i i referohen të dy — ndonëse në mënyrën e tij, Kierkegaard-i ashtu si Leibniz-i sugjeron se ndërsa kjo e vendos besimin mbi arsyen, nuk e vendos atë në kundërshtim me të e kësisoj nuk e bën atë irracional në atë kuptim.

Ndërsa kritikat e Kierkegaard-it ndaj Luther-it vijnë nga brenda traditës së krishterë, ato të Nietzsche-s vijnë nga një mendimtar që e vendosi veten jashtë saj. Megjithatë, u desh ca kohë që kjo kritikë ndaj Luther-it të zhvillohej, dhe në periudhën e tij të hershme deri më 1876 shkrimet e Nietzsche-s janë tejet të favorshme ndaj vetë Luther-it dhe Reformës në përgjithësi; por që nga kjo pikë e tutje, pikëpamja e tij për të dyja bëhet gjithnjë e më negative dhe armiqësore (shih Bluhm 1943, 1950, 1953 për një trajtim të hollësishëm të kësaj trajektoreje; kjo diskutohet gjithashtu te Large 2003). Për Nietzsche-n, Luther-i arriti të përfaqësonte paradigmën e njeriut joaristokratik, i cili në vend që të pranonte dhe të kapërcente veten, përkundrazi e përçmoi veten dhe u përpoq të ikte nga vetja duke u kthyer drejt Zotit. Kështu, ndërsa Nietzsche mund të ketë parë te Luther-i një paralajmërim të përpjekjeve të veta për të shkuar përtej një morali të ligjit në emër të lirisë, në fund të fundit ai arriti ta shihte këtë shtysë çliruese si diçka që vetë Luther-i e tradhtoi. Më pozitivisht, megjithatë, ndonëse nuk bëhen referenca të drejtpërdrejta për Luther-in, dhe ndonëse çdo ndikim i tillë do të ndërmjetësohej nga figura të tjera si Schopenhauer-i, mund të argumentohet se disa elemente në hedhjen poshtë nga ana e Nietzsche-s të idesë së vullnetit të lirë mund të gjenden te Luther-i, jo lidhur me determinizmin shkakor të Nietzsche-s, por në nivelin e dyshimeve të tij mbi fuqinë e zgjedhjes së lirë për të zënë një pozicion neutral midis agjentit dhe veprimeve të tij — për shembull, në kritikën e njohur të Nietzsche-s ndaj „moralit popullor“ i cili

ndan forcën nga manifestimet e forcës, sikur të kishte një nënshtresë indiferente pas të fortit, e cila kishte lirinë të manifestonte forcë ose jo. (1887: Traktati i Parë, §13)

Në një mënyrë disi të ngjashme, Luther-i është kritik ndaj konceptimit të Erasmus-it për idenë se ekziston ndonjë „vullnet i pastër“ (purum velle) që qëndron mbi dëshirën (studium) ose përpjekjen (conatus) i cili mund të vendosë kësisoj nëse duhet të shkojë në një rrugë apo në një tjetër (khs. WA 18:669/LW 33:114–5).

4. Luther-i, Feuerbach-u dhe marksizmi

Në shekullin e nëntëmbëdhjetë, Luther-i luan gjithashtu një rol të spikatur në mendimin e mendimtarit kyç pas-hegelian Ludwig Feuerbach (1804–1872), dhe në një shkallë më të vogël në atë të Karl Marx-it (1818–1883) dhe Friedrich Engels-it (1820–1895), si dhe te mendimtarët e mëvonshëm në traditën marksiste të shekullit të njëzetë, si Ernst Bloch-u (1885–1977) dhe Herbert Marcuse-ja (1898–1979).

Angazhimi parësor i Feuerbach-ut me Luther-in shfaqet në botimin e dytë të veprës së tij Das Wesen des Christentums (Esenca e krishterimit, 1843), dhe te Wesen des Glaubens im Sinne Luthers (Esenca e besimit sipas Luther-it, 1844). Mes motiveve të tij ishte dëshira e Feuerbach-ut që përballë kritikëve protestantë të vërtetonte se pikëpamja mbi fenë e propozuar në botimin e parë të Esencës së krishterimit vlente jo vetëm për besimin katolik (gjë të cilën kritikë të tillë ishin të lumtur ta pranonin), por edhe për protestantizmin — dhe natyrisht nuk mund të kishte mënyrë më të mirë për Feuerbach-un për ta vërtetuar këtë sesa të demonstronte se vetë Luther-i mund të përfshihej brenda analizës së Feuerbach-ut, gjë që ai për pasojë e propozoi në këto vepra (shih Glasse 1972 dhe Erdozain 2016: 223–45 për diskutim të mëtejshëm). E thënë shkurt, teza qendrore e Feuerbach-ut ishte se besimet fetare nuk janë asgjë më shumë se shprehje të dëshirave njerëzore, dhe Zoti është një qenie mbi të cilën projektohen aspiratat tona për veten, kështu që duke adhuruar Zotin ne po adhurojmë veten tonë. Siç pranon Feuerbach-u në fillim të Esencës së besimit, kjo mund të duket se nuk zbatohet për konceptimin e Luther-it, për aq sa Luther-i këmbëngul në diskontinuitetin thelbësor midis Zotit dhe qenieve njerëzore, duke vendosur çdo vlerë tek i pari dhe asnjë te të dytat. Në sipërfaqe, pra,

doktrina e Luther-it është hyjnore por çnjerëzore, vërtet barbare — një himn për Zotin, por një satirë therëse për njeriun. (Feuerbach 1844 [1967: 41])

Në përgjigje, megjithatë, Feuerbach-u argumenton se ky është një lexim sipërfaqësor, pasi roli i Zotit është të na rikthejë atë që kemi humbur: „Njeriu në vetvete nuk është dhe nuk mund të bëjë asgjë, por në Zotin (domethënë përmes besimit) ai është dhe mund të bëjë gjithçka“ (1844 [1967: 46]). Kjo mund të shihet, argumenton Feuerbach-u, në mënyrën se si Luther-i (në kundërshtimin e tij ndaj katolicizmit) thekson mënyrën se si ai e merr vuajtjen e Krishtit si diçka për ne, kështu që ajo që dukej si një divergjencë bëhet një konvergjencë radikale. Përvetësimi që Feuerbach-u i bën Luther-it (i cili natyrisht mbetet i diskutueshëm) përmblidhet kështu kur ai shkruan:

„Nëse Zoti do të rrinte në qiell vetëm për Veten e Tij“, thotë Luther-i, „si një trung, Ai nuk do të ishte Zot“

prej së cilës Feuerbach-u e merr Luther-in të jetë në një mendje me të, se „Zoti është një fjalë kuptimi i vetëm i së cilës është ‘njeri’“ (1844 [1967: 50]), dhe kështu të jetë duke paralajmëruar vetë kthesën antropologjike të Feuerbach-ut.

Duke kaluar tani te Marx-i, Engels-i dhe të tjerët në traditën gjerësisht marksiste, shqetësimi i tyre qendror ishte një përqendrim mbi ndikimin historik të Luther-it si një revolucionar dhe reformator shoqëror, i cili dukej se qe komprometuar nga roli i Luther-it në Kryengritjen e Fshatarëve. Në studimin e tij mbi Kryengritjen, Engels-i në veçanti hoqi paralele me situatën që çoi drejt revolucioneve gjermane të viteve 1848–49, duke e paraqitur Luther-in si një reformator „të klasës së mesme“ të paaftë për të mbajtur radikalizmin që kishte lëshuar, të cilin Engels-i (dhe më vonë Bloch-u) e mori të përfaqësohej më mirë te „revolucionari plebeas“ Thomas Müntzer (rreth 1489–1525), të cilin Luther-i e kishte shpallur një instrument të Satanit, dhe i cili u torturua e u ekzekutua pas betejës së Frankenhausen-it më 1525. Një dyshim i ngjashëm ndaj Luther-it mund të gjendet gjithashtu te Marcuse-ja, në një ese të vitit 1936 të shkruar pas mërgimit të Marcuse-së nga Gjermania në Shtetet e Bashkuara, dhe kështu këtë herë në sfondin e autoritarizmit në rritje të nazizmit (i cili vetë shpesh e glorifikonte Luther-in). Pa e bërë eksplicite lidhjen, në këtë kontekst Marcuse-ja e akuzon Luther-in për mbylljen e lirisë së krishterë brenda sferës së brendshme, duke e lënë botën e jashtme të politikës dhe shoqërisë si një sferë jairie ndaj së cilës i krishteri duhet t’i nënshtrohet, në nderim të autoriteteve tokësore për të cilat Luther-i argumentoi se nuk mund të sfidoheshin — një qetësi (quietism) politike e cila në kontekstin e Marcuse-së ishte natyrisht veçanërisht shqetësuese, dhe e cila pas luftës u bë një burim për shumë kritika (dhe vetëkritika) të drejtuara ndaj Kishës Luterane.

5. Luther-i, Heidegger-i dhe Løgstrup-i

Ndërsa figurat e tjera madhore të shekullit të njëzetë që u morën me Luther-in ishin kryesisht teologë (si Rudolf Bultmann-i (1884–1976), Karl Barth-i (1886–1968), Paul Tillich-i (1886–1965) dhe Friedrich Gogarten-i (1887–1967)), një filozof i rëndësishëm në këtë periudhë që lidhet shpesh me Luther-in është Martin Heidegger-i (1889–1976). I rritur fillimisht si katolik dhe duke aspiruar në fillim të bëhej një filozof katolik, pas Luftës së Parë Botërore Heidegger-i i ndryshoi besnikëritë e tij dhe filloi të angazhohej seriozisht me veprat e Luther-it, si dhe me Augustinon, Schleiermacher-in dhe Kierkegaard-in, ndonëse përfundimisht do të shkëputej krejtësisht nga teizmi dhe krishterimi. Në këtë periudhë në vitet 1920, Heidegger-i përvetësoi dallimin e Luther-it midis „teologjisë së lavdisë“ dhe „teologjisë së kryqit“, dhe argumentoi se krishterimi origjinal ose „primordial“ (Urchristentum) ishte shtrembëruar në të parën nga një „ontoteologji“ e ndikuar gabimisht nga keqpërdorimi skolastik i Aristotelit; kjo kërkonte tani të përmbysej në një mënyrë që ishte akoma më radikale sesa vetë Luther-i, për të shmangur atë që Heidegger-i e shihte si „skolasticizmin protestant“ të periudhës së mëvonshme të Luther-it dhe të ndjekësve të tij. Mund të thuhet gjithashtu se ajo që ai e perceptoi si betejën e Luther-it i siguroi frymëzimin për vetë përpjekjet e Heidegger-it për të përmbysur traditën metafizike brenda filozofisë. Megjithatë, me botimin e Qenie dhe kohë më 1927, kjo lidhje me Luther-in errësohet pas besnikërive të tjera, dhe Luther-i mezi përmendet në këtë tekst, ndonëse mund të argumentohet ende se disa supozime luterane mbeten përgjatë kësaj vepre dhe shkrimeve të mëvonshme — aq sa një komentues e ka quajtur Qenie dhe kohë një „fenomenologji luterane të Dasein-it“ (McGrath 2006: 12).

Luther-i luan gjithashtu një rol të rëndësishëm në mendimin e filozofit dhe teologut danez K. E. Løgstrup (1905–1981), i cili ndërveproi me Heidegger-in dhe Bultmann-in si para ashtu edhe pas Luftës së Dytë Botërore, si dhe me kierkegaardianët bashkëkohorë në Danimarkë. Løgstrup-i përdori Luther-in për të zhvilluar pozicionin e tij dallues të ligjit natyror në etikë, ndërsa përfshinte gjithashtu në etikën e tij pikëpamjen themelore luterane se mirësia nuk është e arritshme përmes përpjekjeve tona vetjake; por për Løgstrup-in, kjo mirësi sillet përmes takimit me një person tjetër që bëhet i mundur përmes vetë jetës, dhe jo hirit hyjnor, duke shekullarizuar kështu këtë aspekt qendror të pozicionit luteran. Në të njëjtën kohë, ai pranon se vetë fakti që jeta e bën këtë të mundur mund të sugjerojë se ajo është e krijuar. Løgstrup-i argumentoi, për më tepër, se falja duhet të mbetet një çështje teologjike, meqë mëkatsia jonë nënkupton se qeniet njerëzore nuk janë në pozitë ta falin njëra-tjetrën me ndonjë lloj autoriteti, duke ruajtur në këtë mënyrë një element të rëndësishëm të teologjisë së kryqit të Luther-it.

6. Luther-i dhe „moderniteti“

Duke lënë mënjanë ndikimin e Luther-it mbi filozofët individualë, ka pasur gjithashtu njëfarë interesi filozofik në shqyrtimin e ndikimit të tij më të gjerë kulturor dhe historik mbi „modernitetin“, dhe rolin e tij në formësimin e botës moderne siç e kuptojmë ne sot. Natyrisht, kjo është një çështje tejet komplekse (për një përmbledhje të dobishme, shih Zachhuber 2017), por gjerësisht janë përqafuar pesë qasje. Sipas disa shpjegimeve (si ai i Hegel-it i skicuar më sipër, si dhe ai i Heine-s), ndikimi i Luther-it shihet si vendimtar dhe pozitiv, krah për krah me një konceptim gjerësisht pozitiv të vetë modernitetit, ku këtu theksi mund të vihet mbi rezistencën e tij ndaj autoritetit fetar dhe prioritizimin prej tij të ndërgjegjes së individit. Sipas shpjegimeve të tjera, ky ndikim pranohet, por shihet përkundrazi si një objekt kritike, meqë veçoritë përkatëse të modernitetit deplorohen, kështu që për shembull Luther-i fajësohet për lindjen e individualizmit modern, të voluntarizmit dhe të sekularizmit që thuhet se shoqëron të dyja këto (shih për shembull Maritain 1925). Një qasje e tretë (siç pamë gjithashtu më sipër në lidhje me traditën marksiste dhe me Marcuse-në, për shembull) mund të fajësojë po ashtu Luther-in për aspekte padyshim problematike të modernitetit, siç janë autoritarizmi dhe antisemitizmi. Një qasje e katërt është ta shohë Luther-in si një figurë që në fakt qëndron në kontrast me disa veçori kyçe pozitive të mendimit modern, si racionalizmi, liria dhe toleranca fetare; për shembull, ballafaqimi midis pikëpamjeve të tij dhe atyre të humanizmit të Erasmus-it paraqitet ndonjëherë nën këtë dritë (shih për shembull Gillespie 2008; Massing 2018). Dhe natyrisht, nëse njeriu përqafon disa pikëpamje mbi zhvillimin e mendimit të Luther-it, mund t’u veshë ndikime të ndryshme fazave të ndryshme, dhe t’i trajtojë disa si më pozitive se të tjerat (duke bërë dallimin, për shembull, midis një Luther-i të hershëm „radikal“ dhe një Luther-i të mëvonshëm më „konservator“), kështu që ndikimi i Luther-it mund të kuptohet si diçka që merr më shumë se një formë (madje kontradiktore) (shih për shembull Erdozain 2016). Një qasje përfundimtare është të kritikohen të gjitha përpjekjet për ta lidhur Luther-in shumë ngushtë me debate të tilla rreth „së resë/modernes“, duke argumentuar se kjo është historikisht anakronike, meqë ai është më thelbësisht një figurë mesjetare, kështu që përqendrimi miopik mbi ndikimin e tij te moderniteti do të shtrembërojë të kuptuarit tonë mbi vetë Luther-in, dhe ndoshta gjithashtu mbi veçantinë dhe origjinalitetin e tij, duke neglizhuar njëkohësisht mënyrën se si vetë mendimi i Luther-it ndryshoi me kalimin e kohës (për një shembull të kohëve të fundit të kësaj qasjeje, shih Helmer 2019). Ky nuk është rasti për të gjykuar debate të tilla, por shpresohet se trajtimi i Luther-it i dhënë më parë do të bëjë të mundur shqyrtimin e duhur të disa prej çështjeve që ato ngrenë. Sepse në diskutimin se sa shumë Luther-i formësoi botën moderne, një shqyrtim i asaj se sa shumë ai formësoi filozofinë me siguri meriton një vend.

Bibliografia

A. Shkurtesat për referencat ndaj veprave të Luther-it

D. Martin Luthers Werke: Kritische Gesamtausgabe, Weimar: Hermann Böhlau, 1883–1929. Përmbledhje shumëvëllimëshe e veprave të Luther-it në gjuhët e tyre origjinale (gjermanisht dhe latinisht).

[WA] Abteilung 1: Schriften (Seria 1: Shkrime), Vëllimet 1–60, plus Vëllimet 61–73 (indekset).
[WA TR] Abteilung 2: Tischreden (Seria 2: Biseda në tryezë), Vëllimet 1–6.
[WA DB] Abteilung 3: Die Deutsche Bibel (Seria 3: Bibla gjermane), Vëllimet 1–12.
[LW] Luther’s Works, botimi amerikan, 55 vëll., St Louis dhe Philadelphia: Concordia dhe Fortress Press, 1958–86; seria e re, vëll. 56–75, 2009–.

B. Përmbledhje të dobishme të disa prej shkrimeve kryesore të Luther-it

Martin Luther: Selections from his Writings, redaktuar nga John Dillenberger, Garden City: Anchor Books, 1961.
The Ninety-Five Theses and Other Writings, përkthyer nga William Russell, Harmondsworth: Penguin, 2017.
The Annotated Luther, redaktuar nga Timothy J. Wengert et al, 6 vëll. Minneapolis: Fortress Press, 2015–17.

Përkthimet janë modifikuar aty ku ka qenë e nevojshme.

C. Tekste parësore

Referencat për Kant-in janë sipas botimit të Akademisë (Akademie-Ausgabe) të dhëna në anë të faqeve të shumicës së përkthimeve, sipas numrit të vëllimit dhe numrit të faqes, përveç referencave për Kritikën e arsyes së pastër, të cilat jepen sipas faqeve të botimit të parë (A) ose botimit të dytë (B), të cilat jepen po ashtu në anë të faqeve të përkthimeve të atij teksti. Përkthimet janë modifikuar aty ku ka qenë e nevojshme.

Bloch, Ernst, 1963, Thomas Münzer als Theologe der Revolution, Frankfurt: Suhrkamp.
Bramhall, John, 1655, A Defence of True Liberty from Ante-cedent and Extrinsicall Necessity, London: John Crook.
Engels, Friedrich, 1850 [1956], Der deutsche Bauernkrieg; përkthyer si The Peasant War in Germany, Moissaye J. Olgin (trans.), Moscow: International Publishers. [Botuar fillimisht si artikuj te Neue Rheinische Zeitung. Politisch-ökonomische Revue (Hamburg)].
Feuerbach, Ludwig, 1843, Das Wesen des Christentums, botimi i dytë, Leipzig: Otto Wigand.
–––, 1844 [1967], Wesen des Glaubens im Sinne Luthers, Leipzig: Otto Wigand; përkthyer si The Essence of Faith According to Luther, Melvin Cherno (trans.), New York: Harper & Row, 1967.
Fichte, Johann Gottlieb, 1808, Reden an die deutsche Nation, Berlin; përkthyer si Addresses to the German Nation, Gregory Moore (trans.), Cambridge: Cambridge University Press, 2008.
Hegel, G. W. F., 1798–99 [1971], „Der Geist des Christentums und sein Schicksal“, dorëshkrim i pabotuar; përkthyer si „The Spirit of Christianity and its Fate“, T. M. Knox (trans.), në Hegel’s Early Theological Writings, Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press, 1971, 182–281 (botuar fillimisht më 1948).
–––, 1821 [1991], Grundlinien der Philosophie des Rechts, Berlin; përkthyer si Elements of the Philosophy of Right, Allen W. Wood (ed.), H. D. Nisbet (trans.), Cambridge: Cambridge University Press, 1991.
–––, 1830 [1999], „Address on the Tercentenary of the Submission of the Augsburg Confession (25 June 1830)“; përkthyer nga H.B. Nisbet te Hegel: Political Writings, Laurence Dickey dhe H. B. Nisbet (eds.), Cambridge: Cambridge University Press, ff. 186–96.
–––, 1984, Hegel: The Letters, Clark Butler dhe Christine Seiler (trans), Bloomington, IN: Indiana University Press.
–––, 2009, Lectures on the History of Philosophy 1825–6, Volume III: Medieval and Modern Philosophy, botim i rishikuar, Robert F. Brown (ed./trans.), Oxford: Oxford University Press.
–––, 2011, Lectures on the Philosophy of World History, Volume 1: Manuscripts of the Introduction and the Lectures of 1822–1823, Robert F. Brown dhe Peter C. Hodgson (eds/trans), Oxford: Oxford University Press.
Heidegger, Martin, 1924 [2010], „Das Problem der Sünde bei Luther“; përkthyer si „The Problem of Sin in Luther“, Brian Hansford Bowles (trans.) te Becoming Heidegger: On the Trail of his Early Occasional Writings, 1910–1927, botimi i dytë, Theodore Kisiel dhe Thomas Sheehan (eds.), (The New Yearbook for Phenomenology and Phenomenological Philosophy, 9), Evanston, IL: Northwestern University Press, 2010, 183–191.
Heine, Heinrich, 1835 [2007], Zur Geschichte der Religion und Philosophie in Deutschland; përkthyer si On the History of Religion and Philosophy in Germany, Howard Pollack-Milgate (trans.), te On the History of Religion and Philosophy in Germany and Other Writings, Terry Pinkard (ed.), Cambridge: Cambridge University Press, 2007, ff. 3–120.
Hobbes, Thomas, 1656 [1841], The Questions Concerning Liberty, Necessity, and Chance, ribotuar te The English Works of Thomas Hobbes, Sir William Molesworth (ed.), vol 5. London: Bohn.
–––, 1688 [2008], Historia Ecclesiastica, Carmine Elegiaco Concinnata, London: Augustae Trinobantum. Botim i ri me përkthim, Historia Ecclesiastica, Patricia Springborg, Patricia Stablein, dhe Paul Wilson (eds.), Paris: Honoré Champion, 2008.
–––, 1722, A True Ecclesiastical History from Moses to the Time of Martin Luther: In Verse, London: E. Curll. Parafrazim anonim i Hobbes 1688.
–––, 1999, Përzgjedhje nga Hobbes 1656 [1841], te Hobbes dhe Bramhall 1999: 69–90.
Hobbes, Thomas and John Bramhall, 1999, Hobbes and Bramhall on Liberty and Necessity, Vere Chappell (ed.), Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139164207
Kant, Immanuel, 1793 [1998], Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft; përkthyer si Religion Within the Boundaries of Mere Reason, Allen Wood dhe George di Giovanni (trans.), Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
Kierkegaard, Søren, 1843 [1983], Frygt og bæven; përkthyer si Fear and Trembling, te Fear and Trembling; Repetition, Howard V. Hong dhe Edna H. Hong (trans.), (Kierkegaard’s writings, 6), Princeton: Princeton University Press, 1983.
–––, 1846 [1992], Afsluttende uvidenskabelig efterskrift; përkthyer si Concluding Unscientific Postscript to „Philosophical Fragments“, dy vëllime, Howard V. Hong dhe Edna H. Hong (trans.), (Kierkegaard’s writings, 12), Princeton: Princeton University Press.
–––, 1851 [1990], Til selvprøvelse; përkthyer si For Self-Examination te Kierkegaard 1990: 1–88.
–––, 1859 [1998], Synspunktet for min Forfatter-Virksomhed, botuar pas vdekjes; përkthyer si The Point of View for My Work as an Author te The Point of View, Howard V. Hong dhe Edna H. Hong (trans.), (Kierkegaard’s writings, 22), Princeton: Princeton University Press, 21–126.
–––, 1876 [1990], Dømmer selv!; përkthyer si Judge for Yourself! te Kierkegaard 1990: 89–216.
–––, 1990, For Self-Examination; Judge for Yourself!, Howard V. Hong dhe Edna H. Hong (trans.), (Kierkegaard’s writings, 21), Princeton: Princeton University Press.
–––, [KJP] 1999, Søren Kierkegaard’s Journals and Papers, 7 vëllime, botimi i dytë, redaktuar dhe përkthyer nga Howard V. dhe Edna H. Hong, ndihmuar nga Gregor Malantschuk; Indeksi nga N. Hong dhe C. Barker, Bloomington, IN: Indiana University Press.
Leibniz, Gottfried Wilhelm, 1710 [1985], Essais de théodicée; përkthyer si Theodicy: Essays on the Goodness of God, the Freedom of Man, and the Origin of Evil, Austin M. Farrer (ed.), E. M. Muggard (trans.), Peru, IL: Open Court.
–––, 1976, Philosophical Papers and Letters, botimi i dytë, Leroy E. Loemker (ed.), Dordrecht: Reidel. doi:10.1007/978-94-010-1426-7
Løgstrup, K. E., 1949 [2019], „Die Kategorie und das Amt der Verkündigung im Hinblick auf Luther und Kierkegaard“, Evangelische Theologie, 9(1–6): 249–269; përkthyer si „The Category and the Office of Proclamation, with Particular Reference to Luther“, Christopher Bennett dhe Robert Stern (trans.), Graduate Faculty Philosophy Journal, 2019, 40(1): 183–209. doi:10.5840/gfpj20194019
–––, 1956 [2020], Den etiske fordring, Copenhagen: Gyldendal, ribotuar Aarhus: Klim, 2010; përkthyer si The Ethical Demand, Bjørn Rabjerg dhe Robert Stern (trans), Oxford: Oxford University Press, 2020.
–––, 1971 [2020], Etiske begreber og problemer, botuar fillimisht në antologjinë Etik och Kristen Tro, ribotuar Aarhus: Klim, 2014; përkthyer si Ethical Concepts and Problems, Kees van Kooten Niekerk dhe Kristian-Alberto Lykke Cobos (trans.), Oxford: Oxford University Press, 2020.
Marcuse, Herbert, 1936 [1972], „Ideengeschichtlicher Teil“, te Studien über Autorität und Familie, Paris: Librairie Félix Alcan, ff. 136–228; përkthyer si „A Study on Authority“, te From Luther to Popper, Joris De Bres (trans.), London: Verso, 1972, ff. 49–156.
Nietzsche, Friedrich, 1886 [1966], Jenseits von Gut und Böse: Vorspiel einer Philosophie der Zukunft, Leipzig: Naumann; përkthyer si Beyond Good and Evil, Walter Kaufmann (trans.), New York: Vintage, 1966.
–––, 1887 [1998], Zur Genealogie der Moral: Eine Streitschrift, Leipzig: Naumann; përkthyer si On the Genealogy of Morality, Maudemarie Clark dhe Alan Swensen (trans.), Indianapolis: Hackett, 1998.
Novalis, 1799 [1996], „Die Christenheit oder Europa“; përkthyer si „Christianity or Europe: A Fragment“, te The Early Writings of the German Romantics, Frederick C. Beiser (ed. and trans.), Cambridge: Cambridge University Press, 1996, ff. 59–79.
Schelling, F. W. J., 1809 [2006], Philosophische Untersuchungen über das Wesen der menschlichen Freiheit und die damit zusammenhängenden Gegenstände; përkthyer si Philosophical Investigations into the Essence of Human Freedom, Jeff Love dhe Johannes Schmidt (trans), Albany, NY: SUNY Press, 2006.

D. Tekste dytësore

D.1 Të përgjithshme

Antognazza, Maria Rosa, 1996, „Hofmann-Streit: Il Dibattito Sul Rapporto Tra Filosofia e Teologia All’università Di Helmstedt“, Rivista Di Filosofia Neo-Scolastica, 88(3): 390–420.
Assel, Heinrich, 2014, „The Uses of Luther’s Thought in the Nineteenth Century and the Luther Renaissance“, te Kolb, Dingel, and Batka 2014: 551–572.
Bauch, Bruno, 1917, „Unser philosophisches Interesse an Luther“, Zeitschrift für Philosophie und philosophische Kritik, 164: 128–48.
Beck, Lewis White, 1969, Early German Philosophy: Kant and his Predecessors, Cambridge, MA: Harvard University Press, Part Two.
Bornkamm, Heinrich, 1955, Luther im Spiegel der deutschen Geistesgeschichte: Mit ausgewählten Texten von Lessing bis zur Gegenwart, Heidelberg: Quelle & Meyer.
Erdozain, Dominic, 2016, The Soul of Doubt: The Religious Roots of Unbelief from Luther to Marx, Oxford: Oxford University Press.
Gillespie, Michael Allen, 2008, The Theological Origins of Modernity, Chicago: University of Chicago Press.
Hampson, Daphne, 2017, „Luther, Lutheranism, and Post-Christianity“, te Oxford Research Encyclopedia of Religion, John Barton (ed.), Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780199340378.013.507
Helmer, Christine, 2019, How Luther Became the Reformer, Louisville, KY: Westminster John Knox Press.
Hunter, Ian, 2006, „The University Philosopher in Early Modern Germany“, te The Philosopher in Early Modern Europe, Conal Condren, Stephen Gaukroger, and Ian Hunter (eds.), Cambridge: Cambridge University Press, 35–65. doi:10.1017/CBO9780511490460.003
Kolb, Robert, Irene Dingel, and L’ubomír Batka (eds.), 2014, The Oxford Handbook of Martin Luther’s Theology, Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/oxfordhb/9780199604708.001.0001
Maritain, Jacques, 1925 [1928], Trois Réformateurs: Luther, Descartes, Rousseau, Paris: Librairie Plon; përkthyer si Three Reformers: Luther, Descartes, Rousseau, London: Sheed and Ward.
Massing, Michael, 2018, Fatal Discord: Erasmus, Luther, and the Fight for the Western Mind, New York: Harper.
Melloni, Alberto (ed.), 2017, Martin Luther: A Christian Between Reforms and Modernity (1517–2017), Berlin: De Gruyter. doi:10.1515/9783110499025
Metzke, Erwin, 1934–35, „Lutherforschung und deutsche Philosophiegeschichte“, Blätter für deutsche Philosophie, 8: 355–82.
Pelikan, Jaroslav, 1950, From Luther to Kierkegaard, Saint Louis, MO: Concordia.
Podmore, Simon D., 2017, „Martin Luther in Modern European Philosophy“, te Oxford Research Encyclopedia of Religion, John Barton (ed.), Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780199340378.013.317
Popkin, Richard H., 1979, The History of Scepticism from Erasmus to Spinoza, Berkeley: University of California Press.
Regier, Jonathan, 2016, „Logic, Mathematics and Natural Light: Liddel on the Foundations of Knowledge“, te Duncan Liddel (1561–1613), Pietro Daniel Omodeo (ed.), Leiden: Brill, 113–129. doi:10.1163/9789004310667_006
Rota, Giovanni, 2017, „Luther in Nineteenth and Twentieth Century Philosophy“, te Melloni 2017: 883–910. doi:10.1515/9783110499025-051
Smith, Leonard S., 2009, Religion and the Rise of History: Martin Luther and the Cultural Revolution in Germany, 1760–1810, Eugene, OR: Cascade.
Tessitore, Fulvio, 2017, „The Universalgeschichtlich Role of the Reformation According to Idealism and Historicism within German Culture“, te Melloni 2017: 911–932. doi:10.1515/9783110499025-052
Weber, Max, 1905, Protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik, 20(1): 1–54, 21(1): 1–110; përkthyer si The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, Talcott Parsons (trans.), London: Routledge, 1992. Version i rishikuar i botimit të vitit 1930.
Zachhuber, Johannes, 2017, „Martin Luther and Modernity, Capitalism, and Liberalism“, te Oxford Research Encyclopedia of Religion, John Barton (ed.), Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780199340378.013.301
Zeeden, Ernst Walter, 1950 [1954], Martin Luther und die Reformation im Urteil des deutschen Luthertums, volume 1, Freiburg: Herder; përkthyer si The Legacy of Luther, Ruth Mary Bethell (trans.), London: Hollis & Carter, 1954.

D.2 Hobbes

Cromartie, Alan, 2018, „Hobbes, Calvinism, and Determinism“, te Hobbes on Politics and Religion, Laurens van Apeldoorn dhe Robin Douglass (eds.), Oxford: Oxford University Press, ff. 95–115.
Damrosch, Leopold, 1979, „Hobbes as Reformation Theologian: Implications of the Free-Will Controversy“, Journal of the History of Ideas, 40(3): 339–352. doi:10.2307/2709241
Jackson, Nicholas D., 2007, Hobbes, Bramhall and the Politics of Liberty and Necessity: A Quarrel of the Civil Wars and Interregnum, Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9780511495830
Kodalle, Klaus-Michael, 1990, „Sterbliche Götter: Martin Luthers Ansichten zu Staat, Recht und Gewalt als Vorgriff auf Hobbes“, te Hobbes oggi, Andrea Napoli (ed.), Milan: Franco Angeli, ff. 122–142.
Overhoff, Jürgen, 1997, „The Lutheranism of Thomas Hobbes“, History of Political Thought, 18(4): 604–623.

D.3 Leibniz

Adams, Robert Merrihew, 1994, Leibniz: Determinist, Theist, Idealist, Oxford: Oxford University Press.
Antognazza, Maria Rosa, 2008, Leibniz on the Trinity and the Incarnation: Reason and Revelation in the Seventeenth Century, New Haven, CT: Yale University Press.
–––, 2009, Leibniz: An Intellectual Biography, Cambridge: Cambridge University Press.
–––, 2018a, „Faith and Reason“ te The Oxford Handbook of Leibniz, Maria Rosa Antognazza (ed.), Oxford: Oxford University Press, ff. 717–34.
–––, 2018b, „Philosophical Theology and Christian Doctrines“ te The Oxford Handbook of Leibniz, Maria Rosa Antognazza (ed.), Oxford: Oxford University Press, ff. 735–55.
Backus, Irena, 2016, Leibniz: Protestant Theologian, Oxford: Oxford University Press.
Fouke, Daniel C., 1992, „Metaphysics and the Eucharist in the Early Leibniz“, Studia Leibnitiana, 24(2): 145–159.
Goldenbaum, Ursula, 1998, „Leibniz as a Lutheran“, te Leibniz, Mysticism and Religion, A. P. Coudert et al. (eds.), Dordrecht: Kluwer, ff. 169–192.
Hillman, T. Allan, 2013, „Leibniz and Luther on the Non-Cognitive Component of Faith“, Sophia, 52(2): 219–234. doi:10.1007/s11841-012-0310-8
Hinlicky, Paul R., 2009, Paths Not Taken: Fates of Theology from Luther Through Leibniz, Grand Rapids, MI: Eerdmans.
Mercer, Christia, 2002, Leibniz’s Metaphysics: Its Origins and Development, Cambridge: Cambridge University Press.
Pichler, Alois, 1869–70, Die Theologie des Leibniz, 2 vëll., Munich: Cotta Buchhandlung.
Schweitz, Lea F., 2011, „Reasoning Faithfully: Leibniz on Reason’s Triumph of Faith and Love“, te The Devil’s Whore: Reason and Philosophy in the Lutheran Tradition, Jennifer Hockenbery Dragseth (ed.), Minneapolis, MN: Fortress Press, ff. 79–85.

D.4 Kant

Bauch, Bruno, 1904, Luther und Kant, Berlin: Reuther & Reichard.
Bohatec, Josef, 1938, Die Religionsphilosophie Kants in der „Religion innerhalb der Grenzen der blossen Vernunft“, mit besonderer Berücksichtigung ihrer theologisch-dogmatischen Quellen, Hamburg: Hoffmann und Campe.
Dienst, Karl, 2004, „Kant als ‘Philosoph des Protestantismus?’“, Journal für Religionskultur, 194: 1–8.
Ebbinghaus, Julius, 1927, „Luther und Kant“, Luther-Jahrbuch, 9: 119–155.
Eiben, Jürgen, 1989, Von Luther zu Kant: Der deutsche Sonderweg in die Moderne, Wiesbaden: Springer.
Kanterian, Edward, 2017, Kant, God and Metaphysics: The Secret Thorn, Abingdon: Routledge.
Kuehn, Manfred, 2001, Kant: A Biography, Cambridge: Cambridge University Press.
Lindberg, Carter (ed.), 2005, The Pietist Theologians, Oxford: Blackwell.
Lötzsch, Frieder, 1976, Vernunft und Religion im Denken Kants: Lutherisches Erbe bei Immanuel Kant, Köln: Böhlau Verlag.
Paulsen, Friedrich, 1900, „Kant der Philosoph des Protestantismus“, Kant-Studien, 4: 1–31.
Raffelt, Albert, 2005, „Kant als Philosoph des Protestantismus – oder des Katholizismus?“ te Kant und der Katholizismus: Stationen einer wechselhaften Geschichte, Norbert Fischer (ed.), Freiburg: Herder, ff. 139–159.
Shantz, Douglas H., 2013, An Introduction to German Pietism, Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press.
Vanden Auweele, Dennis, 2013, „The Lutheran Influence on Kant’s Depraved Will“, International Journal for Philosophy of Religion, 73(2): 117–134. doi:10.1007/s11153-011-9331-4
Wand, Bernard, 1971, „Religious Concepts and Moral Theory: Luther and Kant“, Journal of the History of Philosophy, 9(3): 329–348. doi:10.1353/hph.2008.1268
White, Roger, 1990, „‘Ought’ Implies ‘Can’: Kant and Luther, a Contrast“, te Kant and His Influence, G. M. Ross dhe T. McWalter (eds.), Bristol: Thoemmes, ff. 1–72.

D.5 Fichte

La Vopa, Anthony J., 2001, Fichte: The Self and the Calling of 1762–1799, Cambridge: Cambridge University Press.

D.6 Hegel

Asendorf, Ulrich, 1982, Luther und Hegel: Untersuchungen zur Grundlegung einer neuen systematischen Theologie, Wiesbaden: Steiner.
Duquette, David A., 1984, „Comment on Merold Westphal’s ‘Hegel and the Reformation’“, te History and System: Hegel’s Philosophy of History, Robert L. Perkins (ed.), Albany, NY: SUNY Press, ff. 92–99.
Houlgate, Stephen, 2006, The Opening of Hegel’s „Logic“: From Being to Infinity, West Lafayette, IN: Purdue University Press.
–––, 2015, „Glaube, Liebe, Verzeihung: Hegel und die Religion“, Hegel-Studien, 49: 13–38.
Jaeschke, Walter, 1986 [1992], Die Vernunft in der Religion: Studien zur Grundlegung der Religionsphilosophie Hegels, Stuttgart-Bad Cannstatt: Frommann-Holzboog; përkthyer si Reason in Religion: The Foundations of Hegel’s Philosophy of Religion, J. Michael Stewart dhe Peter C. Hodgson (trans.), Berkeley, CA: University of California Press, 1992.
Kingreen, Jan, 2021, Gedenken und aktuelle Relevanz der Reformation: eine Deutung der Reformation und ihrer Wirkungsgeschichte im Anschluss an Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Leipzig: Evangelische Verlagsanstalt.
Macgee, Glenn Alexander, 2001, Hegel and the Hermetic Tradition, Ithaca, NY: Cornell University Press.
Maurer, Ernstpeter, 1996, Der Mensch im Geist: Untersuchungen zur Anthropologie bei Hegel und Luther, Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus.
Merklinger, Philip M., 1993, „Unveiling Faith and Spirit: Hegel’s Criticism of Schleiermacher in the Foreword“, te Philosophy, Theology, and Hegel’s Berlin Philosophy of Religion: 1821–1827, Albany, NY: SUNY Press, 75–113 (kapitulli 3).
Mure, G. R. G., 1966, „Hegel, Luther, and the Owl of Minerva“, Philosophy, 41(156): 127–139. doi:10.1017/S0031819100058502
Olson, Alan M., 1992, Hegel and the Spirit: Philosophy as Pneumatology, Princeton, NJ: Princeton University Press.
O’Regan, Cyril, 1994, The Heterodox Hegel, New York: SUNY Press.
Ritter, Joachim, 1975 [1982], „Hegel und die Reformation“, te Unbefangenes Christentum. Deutsche Repräsentanten und Interpreten des Protestantismus. Eine Sendereihe des Deutschlandfunks, W. Schmidt (ed.), Munich; përkthyer si „Hegel and the Reformation“, te Hegel and the French Revolution: Essays on the Philosophy of Right, Richard Dien Winfield (trans.), Cambridge, MA: MIT Press, 1982, ff. 183–91.
Rotstein, Abraham, 2018, Myth, Mind and Religion: The Apocalyptic Narrative, New York: Peter Lang, Kapitujt 7 dhe 8.
Thaidigsmann, Edgar, 1983, Identitätsverlangen und Widerspruch: Kreuzestheologie bei Luther, Hegel und Barth, Munich: Kaiser.
Westphal, Merold, 1984, „Hegel and the Reformation“, te History and System: Hegel’s Philosophy of History, Robert L. Perkins (ed.), Albany, NY: SUNY Press, ff. 73–92.

D.7 Schelling

Hatem, Jad, 2013, Liberté humaine et divine ironie: Schelling avec Luther, Paris: Orizons.
Laughland, John, 2007, Schelling versus Hegel: From German Idealism to Christian Metaphysics, Aldershot: Ashgate.
Wirth, Jason M., 2019, „Schelling and Luther“, Theological Research. The Journal of Systematic Theology, 5: 93–105. doi:10.15633/thr.3303

D.8 Kierkegaard

Barnett, Christopher B., 2011, Kierkegaard, Pietism and Holiness, London: Routledge.
Barrett, Lee, 2002, „Faith, Works, and the Uses of the Law: Kierkegaard’s Appropriation of Lutheran Doctrine“, te For Self-Examination and Judge for Yourself!, Robert L. Perkins (ed.), Macon, GA: Mercer University Press, ff. 77–109.
–––, 2015, „Kierkegaard’s Appropriation and Critique of Luther and Lutheranism“, te A Companion to Kierkegaard, Jon Stewart (ed.), Oxford: Wiley-Blackwell, ff. 180–92.
Bragstad, William R., 1976, „Luther’s Influence on Training in Christianity“, The Lutheran Quarterly, 28: 257–271.
Burgess, Andrew, 2000, „Kierkegaard’s Concept of Redoubling and Luther’s Simul Justus“, te Works of Love, Robert L. Perkins (ed.), Macon, GA: Mercer University Press, ff. 39–55.
Coe, David Lawrence, 2020, Kierkegaard and Luther, Lanham: Lexington Books/Fortress Academic.
Fabro, Cornelio, 1984, „Kierkegaard e Lutero: incontro-scontro“, Humanitas, 39: 5–12.
Hall, Amy Laura, 2002, „The Call to Confession in Kierkegaard’s Works of Love“, te Kierkegaard and the Treachery of Love, Cambridge: Cambridge University Press, ff. 11–50 (kapitulli 1).
Hampson, Daphne, 2001, „Kierkegaard’s Odyssey“, te Christian Contradictions: The Structures of Lutheran and Catholic Thought, Cambridge: Cambridge University Press, 249–284 (kapitulli 7).
–––, 2013, Kierkegaard: Exposition and Critique, Oxford: Oxford University Press.
Hinkson, Craig, 2001, „Luther and Kierkegaard: Theologians of the Cross“, International Journal of Systematic Theology, 3(1): 27–45. doi:10.1111/1463-1652.00049
–––, 2002, „Will the Real Martin Luther Please Stand Up! Kierkegaard’s View of Luther versus the Evolving Perceptions of the Tradition“, te For Self-Examination and Judge for Yourself!, Robert L. Perkins (ed.), Macon, GA: Mercer University Press, ff. 41–76.
Hughes, Carl S., 2017, „Søren Kierkegaard: Protesting the Lutheran Establishment“, te Radical Lutherans/Lutheran Radicals, Jason A. Mahn (ed.), Eugene, OR: Cascade Books, ff. 43–69.
Kim, David Yoon-Jung and Joel Rasmussen, 2009, „Martin Luther: Reform, Secularization, and the Question of His ‘True Successor’“, te Kierkegaard and the Renaissance and Modern Traditions, Tome II Theology, Jon Stewart (ed.), Aldershot: Ashgate, ff. 173–217.
Koenker, Ernst B., 1968, „Søren Kierkegaard on Luther“, te Interpreters of Luther: Essays in Honor of Wilhelm Pauck, Jaroslav Pelikan (ed.), Philadelphia, PA: Fortress Press, ff. 234–48.
Løkke, Håvard and Arild Waaler, 2009, „Gottfried Wilhelm Leibniz: Traces of Kierkegaard’s Reading of the Theodicy“ te Kierkegaard and the Renaissance and Modern Traditions, Tome I Philosophy, Jon Stewart (ed.), Aldershot: Ashgate, ff. 51–76.
Palmer, Elizabeth, 2017, Faith in a Hidden God: Luther, Kierkegaard, and the Binding of Isaac, Minneapolis, MN: Fortress Press.
Podmore, Simon D., 2006, „The Lightning and the Earthquake: Kierkegaard on the Anfechtung of Luther“, The Heythrop Journal, 47(4): 562–578. doi:10.1111/j.1468-2265.2006.00298.x
–––, 2013, Struggling With God: Kierkegaard and the Temptation of Spiritual Trial, Cambridge: James Clarke.
Prenter, Regin, 1981, „Luther and Lutheranism“, te Kierkegaard and the Great Traditions, Niels Thulstrup and Marie Mikulová Thulstrup (eds.), Copenhagen: C.A. Reitzel, ff. 121–72.
Sløk, Johannes, 1962, „Kierkegaard and Luther“, te A Kierkegaard Critique, Howard A. Johnson and Niels Thulstrup (eds.), New York: Harper, ff. 85–101.
Thulstrup, Maria Mikulová, 1967, Kierkegaard og Pietismen, Copenhagen: Munksgaard.

D.9 Nietzsche

Bluhm, Heinz, 1943, „Das Lutherbild der jungen Nietzsche“, Publications of the Modern Languages Association of America, 58(1): 264–288. doi:10.2307/459044
–––, 1950, „Nietzsche’s Idea of Luther in Menschliches, Allzumenschliches“, Publications of the Modern Languages Association of America, 65(6): 1053–1068. doi:10.2307/459719
–––, 1953, „Nietzsche’s View of Luther and the Reformation in Morgenröthe and Die fröhliche Wissenschaft“, Publications of the Modern Languages Association of America, 68(1): 111–127. doi:10.2307/459910
–––, 1956, „Nietzsche’s Final View of Luther and the Reformation“, Publications of the Modern Languages Association of America, 71(1): 75–83. doi:10.2307/460193
Fraser, Giles, 2002, Redeeming Nietzsche: On the Piety of Unbelief, London: Routledge.
Heit, Helmut, and Sommer, Andreas Urs, 2020, Nietzsche und Die Reformation, Berlin: De Gruyter.
Hirsch, Emanuel, 1920–21, „Nietzsche und Luther“, Jahrbuch der Luther-Gesellschaft, 2–3: 61–106; ribotuar te Nietzsche-Studien, 15 (1986): 398–439.
Hollingdale, Richard, 1961, „Introduction“ te Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra, Richard Hollingdale (trans.), Harmondsworth: Penguin.
Large, Duncan, 2003, „‘Der Bauernaufstand des Geistes’: Nietzsche, Luther and the Reformation“, te Nietzsche and the German Tradition, Nicholas Martin (ed.), Bern: Peter Lang, ff. 111–137.
Pernet, Martin, 1995, „Friedrich Nietzsche and Pietism“, German Life and Letters, 48(4): 474–486. doi:10.1111/j.1468-0483.1995.tb01647.x
Westall, Joseph, 2004, „Zarathustra’s Germanity: Luther, Goethe, Nietzsche“, Journal of Nietzsche Studies, 27: 42–63.

D.10 Feuerbach dhe marksizmi

Adamson, Walter Luiz, 2013, „Gramsci, Catholicism and Secular Religion“, Politics, Religion & Ideology, 14(4): 468–484. doi:10.1080/21567689.2013.829047
Adorno, Theodor W., 1933 [1989], Kierkegaard: Konstruktion des Ästhetischen, Tübingen: Mohr; përkthyer si Kierkegaard: Construction of the Aesthetic, Robert Hullot-Kentor (trans.), Minneapolis, MN: University of Minnesota Press, 1989.
–––, 1951 [2005], Minima Moralia: Reflexionen aus dem beschädigten Leben, Frankfurt am Main: Suhrkamp; përkthyer si Minima Moralia: Reflections From Damaged Life, E. F. N. Jephcott (trans.), London: Verso, 2005.
–––, 1970 [1984], Ästhetische Theorie, Frankfurt am Main: Suhrkamp; përkthyer si Aesthetic Theory, C. Lenhardt (trans.), London: Routledge, 1984.
Barth, Karl, 1957, „An Introductory Essay“, James Luther Adams (trans.), te Ludwig Feuerbach, The Essence of Christianity, George Eliot (trans.), New York: Harper and Row, ff. x–xxxii.
Bayer, Oswald, 1972, „Gegen Gott für den Menschen: Zu Feuerbachs Lutherrezeption“, Zeitschrift für Theologie und Kirche, 69: 34–71.
–––, 1981, „Marcuses Kritik an Luthers Freiheitsbegriff“, te Umstrittene Freiheit: Theologisch-philosophische Kontroversen, Tübingen: Mohr, ff. 13–38.
Boer, Roland, 2017, „Luther and Marxism“, te Melloni 2017: 953–964. doi:10.1515/9783110499025-054
–––, 2019, „From Luther to Marx and Engels“, te vepra e tij Red Theology: On the Christian Communist Tradition, Leiden: Brill, ff. 61–103.
Brady, Thomas A. Jr., 2014, „Marxist Evaluations of Luther’s Thought“, te Kolb, Dingel, and Batka 2014: 573–583.
Brendler, Gerhard, 1991, Martin Luther: Theology and Revolution, Claude R. Foster Jr (trans.), Oxford: Oxford University Press.
Brunvoll, Arve, 1996, „Gott ist Mensch“: Die Luther-Rezeption Ludwig Feuerbachs und die Entwicklung seiner Religionskritik, Frankfurt: Peter Lang.
Chino, Taido J., 2020, „Reforming Promeity: Feuerbach’s Misreading of Luther“, International Journal of Philosophy and Theology, 81(1): 71–86. doi:10.1080/21692327.2019.1597756
Glasse, John, 1972, „Why Did Feuerbach Concern Himself With Luther?“, Revue Internationale de Philosophie, 26(101): 364–385.
–––, 1975, „Feuerbach und die Theologie: Sechs Thesen über den Fall Luther“, te Atheismus in der Diskussion: Kontroversen um Ludwig Feuerbach, Hermann Lübbe and Hans-Martin Sass (eds.), Munich: Kaiser, ff. 28–35.
Harvey, Van A., 1998, „Feuerbach on Luther’s Doctrine of Revelation: An Essay in Honor of Brian Gerrish“, The Journal of Religion, 78(1): 3–17. doi:10.1086/490120
Kern, Udo, 1984, „Zu Ludwig Feuerbachs Lutherverständnis“, Neue Zeitschrift für Systematische Theologie und Religionsphilosophie, 26: 29–44.
Lehmann, Hartmut, 2004, „Das marxistische Lutherbild von Engels bis Honecker“, te Luther zwischen den Kulturen: Zeitgenossenschaft – Weltwirkung, Hans Medick and Peer Schmidt (eds.), Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, ff. 500–516.
–––, 2004, „The Rehabilitation of Martin Luther in the GDR, or Why Thomas Müntzer Failed to Stabilise the Moorings of Socialist Ideology“, te Religion in the Cold War, Dianne Kirby (ed.), New York: Palgrave Macmillan, ff. 200–210.
Lindberg, Carter, 1970, „Luther and Feuerbach“, Sixteenth Century Essays and Studies, 1: 107–125. doi:10.2307/3003687
Rotstein, Abraham, 2018, Myth, Mind and Religion: The Apocalyptic Narrative, New York: Peter Lang: Kapitulli 9.

D.11 Heidegger

Armitage, Duane, 2016, Heidegger’s Pauline and Lutheran Roots, London: Palgrave Macmillan.
Clifton-Soderstrom, Karl, 2009, „The Phenomenology of Religious Humility in Heidegger’s Reading of Luther“, Continental Philosophy Review, 42(2): 171–200. doi:10.1007/s11007-009-9102-4
Crowe, Benjamin, 2006, „Luther’s Theologia Crucis“ te Heidegger’s Religious Origins, Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press, ff. 15–43 (kapitulli 2).
McGrath, S. J., 2006, The Early Heidegger and Medieval Philosophy: Phenomenology for the Godforsaken, Washington, DC: The Catholic University of America Press.
Pöggeler, Otto, 2004, „Heideggers Luther-Lektüre im Freiburger Theologenkonvikt“, Heidegger-Jahrbuch, 1: 185–196.
Schlink, Edmund, 1955, „Weisheit und Torheit“, Kerygma und Dogma, 1: 1–22.
Sommer, Christian, 2005, Aristote, Heidegger, Luther: Les sources aristotéliciennes et néo-testamentaires d’Être et temps, Paris: PUF.
Stanley, Timothy, 2007, „Heidegger on Luther on Paul“, Dialog: A Journal of Theology, 46(1): 41–45. doi:10.1111/j.1468-6385.2007.00306.x
Van Buren, John, 1994, „Martin Heidegger, Martin Luther“, te Reading Heidegger from the Start: Essays in His Earliest Thought, Theodore J. Kisiel and John Van Buren (eds.), Albany, NY: State University of New York Press, ff. 159–74.

D.12 Løgstrup

Andersen, Svend, 2007, „In the Eyes of a Lutheran Philosopher: How Løgstrup Treated Moral Thinkers“, te Concern for the Other: Perspectives on the Ethics of K. E. Løgstrup, Svend Andersen and Kees van Kooten Niekerk (eds.), Notre Dame, IN: Notre Dame University Press, ff. 29–53.
–––, 2017, Løgstrup og Luther, Aarhus: Klim.
Bennett, Christopher, Paul Faulkner, and Robert Stern, 2019, „Indirect Communication, Authority, and Proclamation as a Normative Power: Løgstrup’s Critique of Kierkegaard“, Graduate Faculty Philosophy Journal, 40(1): 147–179. doi:10.5840/gfpj20194018
Rabjerg, Bjørn and Robert Stern, 2018, „Freedom from the Self: Luther and Løgstrup on Sin as ‘Incurvatus in Se’“, Open Theology, 4(1): 268–280. doi:10.1515/opth-2018-0020
Stern, Robert, 2019, The Radical Demand in Løgstrup’s Ethics, Oxford: Oxford University Press, ff. 308–329 (kapitulli 11).

Vepra të tjera të cituara

Hegel, G. W. F., 1830 [2010], Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften I: Die Wissenschaft der Logik, përkthyer si Encyclopedia of the Philosophical Sciences, Part I: Science of Logic, Klaus Brinkmann dhe Daniel O. Dahlstrom (trans.), Cambridge: Cambridge University Press.
McGrath, Alister E., 1985, Luther’s Theology of the Cross, Oxford: Blackwell.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

Blog