Korrupsioni

Botuar për herë të parë të mërkurën, më 14 shtator 2005; rishikim thelbësor të premten, më 13 tetor 2023

Burimi: https://plato.stanford.edu/entries/corruption/

Shkaqet dhe pasojat e korrupsionit, si dhe mënyra se si duhet luftuar ai, janë çështje që kanë qenë thellësisht të pranishme në agjendat kombëtare dhe ndërkombëtare të politikanëve dhe politikëbërësve të tjerë gjatë dekadave të fundit (Heidenheimer dhe Johnston 2002; Heywood 2018). Për më tepër, filozofë të ndryshëm me ndikim historik, veçanërisht Platoni (Republika), Aristoteli (Politika), Makiaveli (Princi dhe Diskurse mbi dekadën e parë të Tit Livit), Hobsi (Leviatani) dhe Monteskjeu (Fryma e ligjeve), janë marrë posaçërisht me korrupsionin politik, ndonëse në terma disi të përgjithshëm (Sparling 2019; Blau 2009). Për këta filozofë, korrupsioni konsistonte në një masë të madhe në qeverisjen e sundimtarëve në shërbim të interesit vetjak individual, kolektiv apo fraksionist, në vend që të qeverisnin për të mirën e përbashkët dhe në përputhje me ligjin ose, të paktën, në përputhje me parimet morale të mishëruara ligjërisht. Ata gjithashtu theksuan rëndësinë e virtyteve, ku kuptohej se virtytet e duhura për sundimtarët mund të ndryshonin disi nga virtytet e duhura për qytetarët. Vërtet, Makiaveli, në veçanti, argumentoi në mënyrë të famshme apo, ndoshta, famëkeqe te Princi se sundimtarët mund të kenë nevojë të kultivojnë prirje të tilla si pamëshirshmëria, të cilat janë në papajtueshmëri me moralin e zakonshëm. Dhe Platoni dyshonte se shumica e njerëzve ishin madje të aftë të zotëronin virtytet e kërkuara morale dhe intelektuale për të luajtur një rol të rëndësishëm në institucionet politike; këtej buron edhe refuzimi i demokracisë prej tij te Republika në favor të sundimit nga mbretërit-filozofë. Për më tepër, këta filozofë politikë me peshë historike qenë të shqetësuar për korrupsionin e qytetarisë: gërryerjen e virtyteve qytetare. Kjo temë e një qytetarie të korruptuar, në dallim nga një udhëheqje apo institucion i korruptuar, ka qenë dukshëm e munguar në diskutimin filozofik bashkëkohor mbi korrupsionin e institucioneve politike deri krejt rishtazi. Megjithatë, kohët e fundit korruptimi i institucioneve politike dhe i qytetarisë si pasojë e përhapjes së dezinformimit, propagandës, teorive konspirative dhe gjuhës së urrejtjes në rrjetet sociale në veçanti (Woolley dhe Howard 2019), është bërë një dukuri e rëndësishme të cilën filozofët kanë filluar ta trajtojnë (Lynch 2017; Cocking dhe van den Hoven 2018; Miller dhe Bossomaier 2023: Kap. 4). Bot-ët e mediave sociale përdoren ndër të tjera për të gjeneruar automatikisht dezinformim (si dhe informacion), për të përhapur ideologji (si dhe opinione të pabazuara në ideologji), dhe për të funksionuar si llogari të rreme me qëllim fryrjen e ndjekësve të llogarive të tjera dhe fitimin e ndjekësve të rinj. Rezultati përfundimtar është se e drejta morale e lirisë së komunikimit shpesh nuk është ushtruar me përgjegjshmëri; detyrimet morale për të kërkuar dhe komunikuar të vërtetat në vend të të pavërtetave nuk janë përmbushur, duke sjellë dëme shoqërore, politike dhe, në disa raste, fizike në shkallë të gjerë. Një grup thelbësor çështjesh etike këtu lidhet me një formë të rëndësishme të korrupsionit institucional: korruptimin e procesit demokratik. Për shembull, zbulimet rreth përdorimit të paligjshëm nga firma e të dhënave Cambridge Analytica të të dhënave të miliona përdoruesve të Facebook-ut për të ndikuar në zgjedhjet në ShBA dhe gjetkë, nxorën në pah çështjet etike që burojnë nga përdorimi i teknikave të mësimit makinerik për qëllime politike nga aktorë të huaj dashakeqës. Problemi këtu rëndohet nga korrupsioni i brendshëm i institucioneve demokratike nga individë që me vullnet të plotë minojnë proceset zgjedhore dhe institucionale të tjera në shërbim të qëllimeve të tyre politike dhe personale. Për shembull, Donald Trump-i pohoi vazhdimisht, dhe vazhdon të pohojë, se zgjedhjet presidenciale të vitit 2020 në ShBA, të cilat ai i humbi në mënyrë të dëshmueshme, përfshinë mashtrime masive me votat. Problemi është ilustruar gjithashtu grafikisht në ShBA nga rritja e grupeve vendase ekstremiste politike të ushqyera përmes mediave sociale me një dietë dezinformimi, teorish konspirative, gjuhe të urrejtjes dhe propagande; një proces që çoi në sulmin e dhunshëm të janarit 2021 mbi ndërtesën e Kapitolit që strehon Kongresin e ShBA-së.

Në periudhën moderne, krahas korrupsionit të institucioneve politike, është njohur edhe korruptimi i llojeve të tjera të institucioneve, posaçërisht i institucioneve të bazuara në treg. Për shembull, Banka Botërore (1997) para disa kohësh përqafoi pikëpamjen se shëndeti i institucioneve ekonomike dhe përparimi në zhvillimin ekonomik janë të lidhura ngushtë me reduktimin e korrupsionit. Në këtë kuadër ka pasur nisma të shumta antikorrupsion në juridiksione të shumëfishta, ndonëse kjo nganjëherë paraqitet si e motivuar politikisht. Për më tepër, Kriza Financiare Globale dhe pasojat e saj kanë nxjerrë në dritë korrupsionin financiar, përfshirë manipulimin e treguesve referues financiarë (financial benchmarks), dhe i kanë nxitur rregullatorët të shqyrtojnë masa të ndryshme antikorrupsion si përgjigje (Dobos, Pogge dhe Barry 2011). Dhe në dekadat e fundit ka pasur përpjekje të vazhdueshme për të analizuar dhe hartuar mjete për të luftuar korrupsionin në organizatat policore, në profesione, në media, dhe madje edhe në universitete e institucione të tjera të përqendruara te kërkimi shkencor.

Ndërsa filozofët bashkëkohorë, me disa përjashtime, kanë qenë të ngadaltë për t’u përqendruar te korrupsioni, literatura filozofike po shtohet, veçanërisht në lidhje me korrupsionin politik (Thompson 1995; Dobel 2002; Warren 2006; Lessig 2011; Newhouse 2014; Philp dhe David-Barrett 2015; Miller 2017; Schmidtz 2018; Blau 2018; Philp 2018; Thompson 2018; Sparling 2019; Ceva & Ferretti 2021). Për shembull, deri relativisht vonë koncepti i korrupsionit nuk kishte marrë shumë vëmendje, dhe pjesa më e madhe e punës konceptuale mbi korrupsionin kishte konsistuar në pak më shumë se paraqitja e përkufizimeve të shkurtra të korrupsionit si një parathënie për shpjegime të zgjeruara të shkaqeve dhe pasojave të korrupsionit dhe mënyrave për ta luftuar atë. Për më tepër, shumica, ndonëse jo të gjitha, nga këto përkufizime të korrupsionit ishin të pakënaqshme në mënyra mjaft të dukshme. Megjithatë, kohët e fundit një numër përkufizimesh teorikisht më të sofistikuara të korrupsionit dhe nocioneve të ndërlidhura, si ryshfeti, janë ofruar nga filozofët. Vërtet, filozofët kanë filluar t’u kushtojnë vëmendje edhe çështjeve të antikorrupsionit, p.sh., sistemeve antikorrupsion (të referuara shpesh si „sisteme të integritetit“), dhe duke bërë këtë, kanë teoricizuar burimet e korrupsionit dhe mjetet për ta luftuar atë.

Llojet e korrupsionit
Korrupsioni institucional
1. 2.1 Karakteristikat e përgjithshme të korrupsionit institucional
  1. 2.1.1 Korrupsioni personal dhe korrupsioni institucional
  2. 2.1.2 Gërryerja institucionale dhe korrupsioni strukturor
  3. 2.1.3 Aktorët institucionalë dhe korrupsioni
2. 2.2 Teoria shkakore e korrupsionit institucional
3. 2.3 Teoritë e korrupsionit politik
  1. 2.3.1 Teoritë procedurale të korrupsionit politik
  2. 2.3.2 Thompson: Korrupsioni individual kundrejt atij institucional
  3. 2.3.3 Korrupsioni i varësisë sipas Lessig-ut
  4. 2.3.4 Ceva & Ferretti: Përgjegjshmëria e postit (Office Accountability)
Korrupsioni për kauzë fisnike (Noble Cause Corruption)
Sistemet e integritetit
Përfundim

Bibliografia
Mjetet akademike
Burime të tjera në internet
Zëra të ndërlidhur

1. Llojet e korrupsionit

Shqyrtoni një nga përkufizimet standarde më popullore dhe jetëgjata, përkatësisht: „Korrupsioni është keqpërdorimi i pushtetit nga një zyrtar publik për përfitim privat“. Pa dyshim, keqpërdorimi i posteve publike për përfitim privat është paradigmatik për korrupsionin. Por kur një basvënës korrupton përmes ryshfetit një boksier që ky i fundit të humbasë qëllimisht një ndeshje, ky është korrupsion për përfitim privat, por ai nuk përfshin domosdo ndonjë mbajtës të një posti publik; rolet e boksierit dhe të basvënësit zakonisht nuk janë poste publike.

Një përgjigje ndaj kësaj është të bëhet dallimi midis korrupsionit publik dhe korrupsionit privat, dhe të argumentohet se përkufizimi i mësipërm është përkufizim vetëm i korrupsionit publik. Por nëse qytetarët e zakonshëm gënjejnë kur dëshmojnë në gjykatë, ky është korrupsion; është korruptim i sistemit të drejtësisë penale. Megjithatë, ai nuk përfshin keqpërdorimin e një posti publik nga një zyrtar publik. Dhe kur policia fabrikon prova e shtyrë nga një ndjenjë e gabuar e drejtësisë, ky është korruptim i një posti publik, por jo për përfitim privat.

Në dritën e dështimit të përkufizimeve të tilla të stilit analitik, është tunduese të tentohet shmangia e problemit të ofrimit të një shpjegimi teorik të konceptit të korrupsionit thjesht duke e identifikuar korrupsionin me shkelje specifike ligjore dhe/ose morale. Megjithatë, përpjekjet për të identifikuar korrupsionin me shkelje specifike ligjore/morale kanë pak gjasa të kenë sukses. Ndoshta kandidati më i besueshëm është ryshfeti; ryshfeti konsiderohet nga disa si forma parësore e korrupsionit (Noonan 1984; Pritchard 1998; Green 2006). Por ç’të themi për nepotizmin (Bellow 2003)? Me siguri ai është gjithashtu një formë paradigmatike e korrupsionit, dhe një formë që konceptualisht dallohet nga ryshfeti. Personi që pranon një ryshfet kuptohet se ka detyrimin t’i ofrojë një përfitim ryshfetdhënësit, përndryshe nuk është ryshfet; por personi që është përfitues i një akti nepotizmi nuk kuptohet domosdo se ka detyrimin t’ia kthejë nderin.

Në fakt, korrupsioni shembullohet nga një gamë shumë e gjerë dhe e larmishme dukurish, nga të cilat ryshfeti është vetëm një lloj, dhe nepotizmi një tjetër. Rastet paradigmatike të korrupsionit përfshijnë sa vijon: Komisioneri i tatimeve kanalizon paratë publike në llogarinë e tij personale bankare, duke korruptuar kështu sistemin financiar publik. Një parti politike siguron shumicën e votave duke organizuar mbushjen e kutive të votimit me fletëvotime false, duke korruptuar kështu procesin zgjedhor. Një oficer policie fabrikon prova me qëllim sigurimin e dënimeve, duke korruptuar kështu procesin gjyqësor. Një numër mjekësh mbyllin radhët dhe refuzojnë të dëshmojnë kundër një kolegu për të cilin e dinë se ka treguar neglizhencë gjatë një ndërhyrjeje kirurgjikale të pasuksesshme që ka çuar në humbje jete; procedurat institucionale të llogaridhënies minohen në këtë mënyrë. Një trajner sportiv u jep sportistëve që trajnon substanca të ndaluara për të rritur performancën e tyre, duke përmbysur kështu rregullat institucionale të vendosura për të garantuar konkurrencë të ndershme (Walsh dhe Giulianotti 2006). Është e vetëkuptueshme se asnjë nga këto veprime korruptive nuk përbën rast ryshfeti.

Për më tepër, nuk është aspak e qartë se rruga e duhur në këtë pikë është thjesht shtimi i disa shkeljeve shtesë në „listën“ fillestare që përbëhet vetëm nga shkelja e vetme e ryshfetit. Kandidatë për t’u shtuar në listën e shkeljeve do të ishin nepotizmi, fabrikimi i provave nga policia, mashtrimi në sport përmes dopingut, përdorimi mashtrues i fondeve të udhëtimit nga politikanët, e kështu me radhë. Megjithatë, çdo listë e tillë duhet të justifikohet duke iu drejtuar një parimi apo disa parimeve. Në fund të fundit, emërtimi i një grupi shkeljesh që mund të konsiderohen si raste të korrupsionit nuk e shmang nevojën për një trajtim teorik, ose kuazi-teorik, të konceptit të korrupsionit.

Siç ndodh, ekziston të paktën edhe një strategji tjetër e spikatur për përcaktimin e kufijve të akteve korruptive. E nënkuptuar në pjesën më të madhe të literaturës mbi korrupsionin është pikëpamja se korrupsioni është thelbësisht një shkelje ligjore, dhe thelbësisht një shkelje ligjore në sferën ekonomike. Për rrjedhojë, njeriu mund të kërkojë ta identifikojë korrupsionin me krimet ekonomike, si ryshfeti, mashtrimi dhe tregtimi i brendshëm me informacione konfidenciale (insider trading).

Por shumë akte korrupsioni nuk janë të paligjshme. Ryshfeti, një paradigmë e korrupsionit, është një shembull i qartë. Përpara vitit 1977 nuk ishte e paligjshme për kompanitë amerikane të ofronin ryshfete për të siguruar kontrata të huaja; vërtet, gjetkë një ryshfet i tillë nuk u bë i paligjshëm veçse shumë më vonë. Kështu që korrupsioni nuk është domosdoshmërisht i paligjshëm. Kjo ndodh sepse korrupsioni në thelb nuk është thjesht një çështje ligji; përkundrazi, ai është thelbësisht një çështje e moralit.

Së dyti, korrupsioni nuk është domosdo i karakterit ekonomik. Një akademik që plagiaton punën e të tjerëve nuk po kryen një krim apo kundërvajtje ekonomike; dhe ai mund të jetë duke kryer plagiat thjesht për të rritur statusin e tij akademik. Mund të mos ketë asnjë përfitim financiar të kërkuar apo të fituar.

Mund të nxjerrim përfundimin se shumë nga përkufizimet historikisht me ndikim të korrupsionit, si dhe përpjekjet për të kufizuar korrupsionin përmes renditjes së shkeljeve paradigmatike, dështojnë. Ato dështojnë në një masë të madhe sepse klasa e veprimeve korruptive përfshin një gamë jashtëzakonisht të larmishme llojesh të shkeljeve morale dhe ligjore të ndërmarra në një larmi të gjerë kontekstesh institucionale, përfshirë, por pa u kufizuar aspak në to, institucionet politike dhe ekonomike.

Megjithatë, kohët e fundit është bërë përparim. Filozofët, të paktën, e kanë identifikuar korrupsionin thelbësisht si një dukuri morale, dhe jo ligjore. Veprimet mund të jenë të korruptuara edhe pse janë, dhe madje duhet të jenë, të ligjshme. Për më tepër, është e qartë se jo të gjitha veprimet e pamoralshme janë veprime korrupsioni; korrupsioni është vetëm një lloj i pamoralshmërisë.

Një dallim i rëndësishëm në këtë drejtim është dallimi midis shkeljeve të të drejtave të njeriut dhe korrupsionit (shih zërin mbi të drejtat e njeriut). Gjenocidi është një e keqe e thellë morale; por ai nuk është korrupsion. Kjo nuk do të thotë se nuk ekziston një marrëdhënie e rëndësishme midis shkeljeve të të drejtave të njeriut dhe korrupsionit; përkundrazi, shpesh ka një lidhje të ngushtë dhe reciprokisht përforcuese midis tyre (Pearson 2001; Pogge 2002 [2008]; Wenar 2016; Sharman 2017). Merrni parasysh korrupsionin endemik dhe abuzimin në shkallë të gjerë me të drejtat e njeriut që kanë ndodhur në regjimet autoritare, si ai i Mobutu-së në Zair, Suharto-s në Indonezi dhe Marcos-it në Filipine (Sharman 2017). Dhe ka dëshmi empirike në rritje për një lidhje shkakore — që pranohet se ndonjëherë është komplekse, por ndonjëherë jo aq komplekse — midis korrupsionit dhe shkeljes si të të drejtave negative (si e drejta për të mos u torturuar, për të mos pësuar humbje arbitrare të lirisë, ose për të mos iu vjedhur prona) ashtu edhe të të drejtave pozitive, p.sh., të drejtave të mbijetesës (si e drejta për një furnizim të mjaftueshëm me ujë të pastër për të mundësuar jetën dhe shëndetin); ekzistojnë dëshmi, domethënë, për një marrëdhënie shkakore midis korrupsionit dhe varfërisë. Merrni parasysh udhëheqësit e korruptuar autoritarë në vendet në zhvillim, të cilët shesin lirë burimet natyrore të vendit dhe mbajnë fitimet për vete, familjet dhe mbështetësit e tyre (Pogge 2002 [2008]: Kapitulli 6; Wenar 2016). Siç ka argumentuar me forcë Wenar (Wenar 2016), së pari, kjo është vjedhje e pronës (burimeve natyrore) së popullit të vendeve në fjalë (p.sh., Guinesë Ekuatoriale) nga vetë sundimtarët e tyre (p.sh., Obiang) dhe, për rrjedhojë, vendet perëndimore dhe të tjerët që importojnë këto burime po blejnë mallra të vjedhura; dhe, së dyti, kjo vjedhje i mban këta sundimtarë shkelës të të drejtave të njeriut në pushtet dhe siguron që popullsitë e tyre të vazhdojnë të vuajnë në kushte varfërie të tejskajshme, sëmundjesh, etj.

Deri më tani janë paraqitur shembuj të llojeve të ndryshme të veprimeve korruptive, dhe veprimet korruptive janë dalluar nga disa lloje të tjera veprimesh të pamoralshme. Megjithatë, klasa e veprimeve korruptive nuk është kufizuar në mënyrë adekuate brenda klasës më të përgjithshme të veprimeve të pamoralshme. Për ta bërë këtë, nevojitet një përkufizim i veprimeve korruptive.

Një dallim fillestar këtu është midis veprimeve të veçuara e të njëhershme të korrupsionit dhe një modeli të përsëritur veprimesh korruptive. Shkatërrimi i karakterit moral të një mbajtësi roli, ose minimi i proceseve dhe qëllimeve institucionale, tipikisht kërkon një model veprimesh — dhe jo thjesht një veprim të vetëm e të izoluar. Kështu, një hamburger falas i dhënë një oficeri policie në një rast të vetëm zakonisht nuk korrupton, dhe për pasojë nuk përbën një akt korrupsioni. Megjithatë, një seri dhuratash të tilla për një numër oficerësh policie mund të korruptojë. Ato mund të korruptojnë, për shembull, nëse lokali i hamburgerëve në fjalë përfundon duke marrë (në fakt) mbrojtje policore ekskluzive gjatë gjithë ditës dhe natës, dhe nëse pronari kishte për qëllim që kjo të ndodhte.

Vini re këtu rolin kryesor të shprehive (Langford & Tupper 1994). Sapo pamë se korruptimi i personave dhe institucioneve zakonisht kërkon një model veprimesh korruptive. Më konkretisht, veprimet korruptive janë zakonisht të zakonshme ose të bazuara në shprehi (habitual). Megjithatë, siç vërejti Aristoteli te Etika Nikomakease, shprehitë e njeriut janë në një pjesë të madhe përbërëse të karakterit të tij moral; shprehitë e bëjnë njeriun. Frikacaku është dikush që habitually merr arratinë përballë rrezikut; në të kundërt, personi guximtar ka shprehinë të qëndrojë i patundur. Prandaj, shprehitë moralisht të këqija — përfshirë veprimet korruptive — janë jashtëzakonisht gërryese për karakterin moral, dhe rrjedhimisht për rolet institucionale dhe së fundi për institucionet. Natyrisht, i ashtuquajturi korrupsion sistemik zakonisht nuk përfshin thjesht kryerjen nga shprehia të një veprimi korruptiv nga një individ i vetëm, por kryerjen e vazhdueshme të një veprimi korruptiv nga shumë individë në një institucion ose, me gjasë, në një shoqëri apo bashkësi politike të tërë. Për më tepër, ky model i individëve të angazhuar në kryerjen e veprimeve të vazhdueshme korruptive mund të ketë një strukturë vetë-qëndruese që lind një problem të veprimit kolektiv (collective action problem), nëse ky model synohet të thyhet. Shqyrtoni ryshfetin e përhapur në lidhje me tenderat konkurrues për kontrata qeveritare. Ryshfetet paguhen nga kompanitë konkurruese me qëllim që të ndikojnë në rezultatin e procesit të tenderimit. Çdo firmë që zgjedh të mos paguajë ryshfet nuk merret parasysh seriozisht. Kështu, mosangazhimi në korrupsion e dëmton rëndë kompaninë e dikujt. Madje edhe ata që nuk duan të përfshihen në ryshfet e bëjnë këtë. Ky është një problem i veprimit kolektiv (Olson 1965).

Pavarësisht natyrës së përsëritur e nga shprehia të shumicës së veprimeve korruptive, ka disa raste në të cilat një veprim i vetëm dhe i njëhershëm do të mjaftonte për të korruptuar një rast të veçantë të një procesi institucional. Shqyrtoni një tender specifik. Supozoni se një ryshfet ofrohet dhe pranohet, dhe procesi i tenderimit minohet në këtë mënyrë. Supozoni se kjo është hera e parë dhe e vetme që personi që ofron ryshfetin dhe personi që e merr atë janë të përfshirë në ryshfet. A është ky ryshfet i njëhershëm një rast korrupsioni? Me siguri që po, meqenëse ai korruptoi atë rast të veçantë të procesit të tenderimit.

Nga pikëpamja ontologjike, ka lloje të ndryshme entitetesh që mund të korruptohen. Këto përfshijnë qeniet njerëzore, fjalët e një gjuhe, artefaktet, si disqet e kompjuterit, e kështu me radhë. Megjithatë, preokupimi ynë në këtë shkrim është me korruptimin e institucioneve, meqë ky është përqendrimi kryesor i literaturës filozofike dhe, për këtë çështje, edhe i asaj jofilozofike. Natyrisht, institucionet përbëhen në një pjesë të madhe nga role institucionale të zëna nga qeniet njerëzore. Kështu që përqendrimi ynë te korrupsioni institucional sjell me vete një përqendrim te korruptimi i qenieve njerëzore individuale. (Unë i referohem korruptimit të qenieve njerëzore individuale si korrupsion personal.) Megjithatë, në rastin e korrupsionit institucional, përqendrimi te korruptimi i qenieve njerëzore (korrupsioni personal) është te qeniet njerëzore në cilësinë e aktorëve institucionalë (dhe tek ata që ndërveprojnë me mbajtësit e roleve institucionale pikërisht në cilësinë e tyre si mbajtës të këtyre roleve) (Miller 2017: 65).

Përfundimi i kësaj është se këtu hyjnë në lojë tri grupe dallimesh. Së pari, ekziston dallimi midis korrupsionit institucional dhe korrupsionit joinstitucional — ky i fundit duke qenë korruptimi i entiteteve të ndryshme nga institucionet, p.sh., korruptimi i artefakteve. Së dyti, ekziston dallimi midis korrupsionit personal dhe atij jopersonal — i pari duke qenë korruptimi i qenieve njerëzore në krahasim me, për shembull, proceset institucionale. Së treti, në lidhje me korrupsionin personal, ekziston dallimi midis korruptimit të personave në cilësinë e aktorëve institucionalë dhe korrupsionit personal joinstitucional. Korrupsioni personal joinstitucional është korruptimi i personave jashtë mjediseve institucionale. Korrupsioni personal lidhet me karakterin moral të personave dhe konsiston në shkatërrimin e karakterit të tyre moral. Nëse një veprim ka një efekt korruptues mbi karakterin e një personi, ai zakonisht do të jetë gërryes për një ose më shumë nga virtytet e tij. Këto virtyte mund të jenë virtyte që i bashkëngjiten personit në cilësinë e qenies njerëzore, p.sh., virtytet e dhembshurisë dhe ndershmërisë në marrëdhëniet e tij me qeniet e tjera njerëzore. Gërryerja e këtyre virtyteve përbën korrupsion personal joinstitucional. Përndryshe — ose në disa raste, përveç kësaj — këto virtyte mund t’u bashkëngjiten personave në cilësinë e mbajtësve të roleve specifike institucionale, p.sh., paanshmëria te një gjyqtar ose objektiviteti te një gazetar. Gërryerja e këtyre virtyteve përbën korrupsion personal institucional, d.m.th., korruptim të një personi në cilësinë e mbajtësit të rolit institucional.

Për të ofruar një shpjegim adekuat të korrupsionit institucional, na nevojitet një nocion i përdorshëm i institucionit: gjësë së korruptuar. Për qëllimet tona këtu supozohet se një institucion është një organizatë ose strukturë organizatash që riprodhon veten (p.sh., përmes proceseve të trajnimit dhe rekrutimit) dhe përbëhet nga një strukturë rolesh institucionale të përcaktuara në terma detyrash (Harré 1979; Giddens 1984; Miller 2010). Prandaj, klasa e institucioneve është mjaft e larmishme dhe përfshin institucione politike (p.sh., organet legjislative), institucione të bazuara në treg (p.sh., korporatat), institucione të dijes (p.sh., universitetet), agjenci sigurie (p.sh., organizatat policore dhe ushtarake), e kështu me radhë. Me rëndësi të veçantë, siç e theksuam më lart, llojet e ndryshme të korrupsionit institucional, madje edhe motivet për të, ndryshojnë shumë nga një lloj institucioni në tjetrin.

Vini re se në teorizimin e korrupsionit institucional duhet mbajtur parasysh dallimi midis një shoqërie apo bashkësie politike të tërë, nga njëra anë, dhe institucioneve përbërëse të saj, nga ana tjetër. Një teori e demokracisë, për shembull, mund të jetë një teori jo vetëm e qeverisjes demokratike në kuptimin e ngushtë të legjislativit dhe anëtarëve të lartë të ekzekutivit, por edhe e administratës publike si një e tërë, e gjyqësorit, e agjencive të sigurisë (policisë dhe ushtrisë), e shoqërisë civile e kështu me radhë. Natyrisht, një teori e korrupsionit të institucioneve politike demokratike (në kuptimin e ngushtë të legjislativit dhe anëtarëve të lartë të ekzekutivit) mund të mos jetë e përgjithësueshme për lloje të tjera institucionesh brenda një demokracie, p.sh., për agjencitë e sigurisë ose institucionet e bazuara në treg. Për më tepër, dallimet thelbësore lidhur me formën specifike që duhet të marrë një demokraci, p.sh., midis atyre të bindjes republikane (Pettit 1997; Sandel 2012) dhe libertarianëve (Nozick 1974; Friedman 1970), mund të shndërrohen në mosmarrëveshje rreth asaj se çfarë llogaritet si korrupsion institucional. Për shembull, sipas një pikëpamjeje, institucionet e bazuara në treg ekzistojnë për t’i shërbyer së mirës së përbashkët, ndërsa sipas një tjetre ato ekzistojnë vetëm për t’i shërbyer interesit vetjak individual të pjesëmarrësve në to. Kështu, sipas pikëpamjes së dytë, por jo të parës, ndërhyrja e qeverisë në treg në shërbim të së mirës së përbashkët mund të konsiderohet si një lloj korrupsioni. Për më tepër, një teori e korrupsionit të demokracisë, dhe sigurisht e korrupsionit të një lloji të demokracisë siç është demokracia liberale, nuk është domosdo adekuate për të kuptuar korrupsionin e shumë institucioneve brenda një demokracie dhe, në veçanti, të atyre institucioneve, si institucionet ushtarake dhe policore, burokracitë hierarkike dhe institucionet e bazuara në treg, të cilat nuk janë thelbësisht demokratike as në strukturë dhe as në qëllim, me gjithë faktin se ekzistojnë brenda kuadrit të një sistemi politik demokratik, formësohen në mënyra të ndryshme nga ai kuadër dhe, anasjelltas, mund të jenë të domosdoshme për ruajtjen e këtij kuadri.

2. Korrupsioni institucional

2.1 Karakteristikat e përgjithshme të korrupsionit institucional

2.1.1 Korrupsioni personal dhe korrupsioni institucional

Preokupimi ynë këtu është vetëm me korrupsionin institucional. Megjithatë, është e besueshme që korrupsioni në përgjithësi, përfshirë korrupsionin institucional, shpesh, në mos tipikisht, përfshin shkatërrimin e karakterit moral të personave dhe veçanërisht, në rastin e korrupsionit institucional, shkatërrimin e karakterit moral të mbajtësve të roleve institucionale në cilësinë e tyre si mbajtës të këtyre roleve. Në këtë masë, korrupsioni institucional përfshin korrupsionin personal dhe, përmes kësaj, e lidh korrupsionin institucional me karakterin moral. Nëse karakteri moral i mbajtësve të caktuar të roleve institucionale (p.sh., detektivëve të policisë) përbëhet në një pjesë të madhe nga zotërimi prej tyre i disa virtyteve përcaktuese të rolit në fjalë (p.sh., ndershmëria, pavarësia e mendimit, paanshmëria), atëherë korrupsioni institucional shpesh do të përfshijë zëvendësimin e këtyre virtyteve te këta mbajtës rolesh me veset përkatëse (p.sh., pandershmëria, dobësia e mendimit, njëanshmëria); domethënë, korrupsioni institucional do të përfshijë shpesh korrupsionin personal institucional.

Siç u vu re më sipër, marrëdhënia midis korrupsionit institucional dhe korrupsionit personal është diçka që është theksuar historikisht, p.sh., nga Platoni, Aristoteli dhe Makiaveli. Megjithatë, disa teoricienë të kohëve të fundit të korrupsionit strukturor kanë prirur ta zvogëlojnë rëndësinë e kësaj marrëdhënieje. Nocioni i Lessig-ut për korrupsionin e varësisë (Lessig 2011), në veçanti, qartazi e shkëput korrupsionin strukturor nga korrupsioni personal (institucional) (shih nënseksionin 2.3.3 më poshtë).

Korrupsioni personal, d.m.th., gjendja e të qenit i korruptuar, nuk është e njëjta gjë me kryerjen e një veprimi korruptiv, d.m.th., të qenit korruptues. Tipikisht, korruptuesit janë vetë të korruptuar, por kjo nuk ndodh domosdo. Shqyrtoni, për shembull, një prind që i paguan një ryshfet të njëhershëm një zyrtari të imigracionit me qëllim që të ribashkohet me fëmijën e saj. Prindi është një korruptuese në sajë të kryerjes së një veprimi korruptiv, por ajo nuk është domosdo e korruptuar nga veprimi i saj, të cilin po e marrim të mirëqenë se është moralisht i justifikueshëm.

A nënkupton korrupsioni personal përgjegjësi morale për karakterin e korruptuar të dikujt? Kjo çështje është e rëndësishme në vetvete, por ajo gjithashtu ka implikime për të kuptuarit tonë mbi korrupsionin strukturor. Sigurisht, shumë, në mos shumica, prej atyre që janë të korruptuar mbajnë përgjegjësi morale për të qenit të tillë. Në fund të fundit, ata e dinë ose duhet ta dinë se çfarë do të thotë të jesh i korruptuar dhe ata mund të kishin shmangur korruptimin. Shqyrtoni, për shembull, kleptokratët, si Mobuto dhe Marcos-i, të cilët kanë plaçkitur miliarda dollarë nga arka publike (Sharman 2017), ose drejtuesit e lartë të korporatave shumëkombëshe që janë përfshirë në ryshfete masive të vazhdueshme në Kinë dhe gjetkë (Pei 2016). Këta kleptokratë dhe udhëheqës korporatash nuk janë vetëm korruptues, ata janë vetë të korruptuar; për më tepër, ata janë moralisht përgjegjës për të qenit në gjendjen e tyre të korruptuar.

Megjithatë, duket se ka përjashtime nga pretendimi se korrupsioni personal sjell domosdo ose gjithmonë përgjegjësi morale për karakterin e korruptuar të dikujt, p.sh., adoleshentët që janë rritur në familje kriminale dhe, si rezultat, marrin pjesë në sipërmarrjet korruptive të këtyre familjeve. Këta individë kryejnë veprime që janë shprehje e karakterit të tyre të korruptuar dhe që kanë gjithashtu një efekt korruptues.

Ç’të themi për përgjegjësinë morale të korruptuesve për veprimet e tyre korruptive? Është e besueshme që shumë, në mos shumica, e korruptuesve janë moralisht përgjegjës për veprimet e tyre korruptive (p.sh., legjionet e atyre që me të drejtë janë dënuar për korrupsion në gjykatat penale — e për pasojë, me sa duket, janë moralisht përgjegjës për veprimet e tyre — në juridiksione anembanë botës), por duket se ka përjashtime, p.sh., ata që detyrohen me dhunë ose kanosje të ofrojnë ryshfete.

Një shkollë mendimi në teorinë e institucioneve shoqërore që fare mirë mund të hidhte poshtë pikëpamjen se korruptuesit janë domosdo apo madje tipikisht moralisht përgjegjës (ose, për rrjedhojë, të qortueshëm) për veprimet e tyre korruptive është strukturalizmi (Lévi-Strauss 1962 [1966]) dhe veçanërisht marksizmi strukturor (Althusser 1971). Sipas kësaj pikëpamjeje të fundit, struktura institucionale dhe, në veçanti, marrëdhëniet e bazuara në klasat ekonomike përcaktojnë gjerësisht strukturat dhe kulturat institucionale, si dhe rregullsitë në veprimet e aktorëve institucionalë. Në këtë konceptim anti-individualist, as gërryerja institucionale dhe as korrupsioni institucional — duke supozuar se të dyja këto nocione mund të dallohen (shih më poshtë) — nuk duhen kuptuar në fund të fundit përmes referimit te veprimet e agjentëve njerëzorë individualë moralisht përgjegjës. Format e forta të strukturalizmit janë të papajtueshme me shumicën e trajtimeve filozofike bashkëkohore të korrupsionit institucional, jo më pak sepse këto trajtime tipikisht supozojnë se institucionet kanë një përmasë thelbësisht normative — dhe jo thjesht ideologjike. Megjithatë, ka jehona të formave më të dobëta të strukturalizmit në disa prej këtyre shpjegimeve kur vjen puna te çështja e përgjegjësisë morale të personave njerëzorë për korrupsionin institucional. Një teoricien bashkëkohor me ndikim i korrupsionit, i cili me sa duket nuk e pranon pikëpamjen se korruptuesit janë domosdo ose gjithmonë moralisht përgjegjës (ose, për rrjedhojë, të qortueshëm) për veprimet e tyre korruptive, është Lessig-u (Lessig 2011) (shih nënseksionin 2.3.3 më poshtë).

Përfundimi i diskutimit tonë mbi korrupsionin personal (institucional) dhe përgjegjësinë morale është si vijon. Ne tani kemi, të paktën teorikisht, një dallim të katërfishtë lidhur me korruptuesit: (1) korruptues që janë moralisht përgjegjës për veprimin e tyre korruptiv dhe janë të qortueshëm; (2) korruptues që janë moralisht përgjegjës për veprimin e tyre korruptiv, por nuk janë të qortueshëm; (3) korruptues që nuk janë moralisht përgjegjës për faktin se kanë një karakter të korruptuar, por veprimet e të cilëve: (a) janë shprehje e karakterit të tyre të korruptuar, dhe (b) kanë një efekt korruptues; (4) korruptues që nuk kanë një karakter të korruptuar dhe nuk janë as moralisht përgjegjës dhe as të qortueshëm për veprimet e tyre korruptive, e megjithatë veprimet e të cilëve kanë një efekt korruptues, p.sh., në sajë të ndonjë forme varësie strukturore për të cilën personat e veçantë njerëzorë nuk mbajnë përgjegjësi morale.

2.1.2 Gërryerja institucionale dhe korrupsioni strukturor

Natyrisht, në rastin e korrupsionit institucional tipikisht shkaktohet një dëm institucional më i madh sesa thjesht shkatërrimi i karakterit moral të mbajtësve të roleve institucionale. Konkretisht, proceset institucionale minohen, dhe/ose qëllimet institucionale përmbysen. Një pikë e mëtejshme është se minimi i qëllimeve ose proceseve institucionale zakonisht kërkon veprimet e shumë agjentëve; veprimi i vetëm i një agjenti të vetëm zakonisht nuk është i mjaftueshëm. Veprimet e shumta të agjentëve të shumtë në fjalë mund të jenë veprim(e) i përbashkët ose mund të jenë veprime individuale të marra së bashku në agregat. Një veprim i përbashkët është ai në të cilin dy ose më shumë agjentë kryejnë një veprim individual kontribuues në shërbim të një qëllimi të përbashkët ose kolektiv (Miller 2010: Kapitulli 1) ose, sipas disa teoricienëve, të një qëllimi të përbashkët të synuar (Bratman 2016: Kapitulli 1). Për shembull, të motivuar nga përfitimi financiar, një grup tregtarësh brenda sektorit bankar mund të bashkëpunojnë me njëri-tjetrin për të manipuluar një normë referuese financiare, siç është LIBOR (London Interbank Offered Rate) (Wheatley 2012).

Megjithatë, mund të argumentohet se minimi i proceseve dhe/ose qëllimeve institucionale nuk është një kusht i mjaftueshëm për korrupsionin institucional. Veprimet e dëmtimit institucional që nuk kryhen nga një korruptues dhe që gjithashtu nuk korruptojnë persona, mund të mendohet se karakterizohen më mirë si akte të gërryerjes institucionale. Shqyrtoni, për shembull, vendimet e financimit që gradualisht zvogëlojnë paratë publike të ndara për sistemin gjyqësor në një juridiksion të madh. Si pasojë, magjistratët mund të jenë progresivisht më pak të trajnuar dhe mund të ketë gjithnjë e më pak prej tyre për t’u përballur me ngarkesën e rasteve që shtohet gradualisht. Kjo mund të çojë fare mirë në një rënie përgjatë dekadave në cilësinë e vendimeve të këtyre magjistratëve, dhe kështu proceset gjyqësore deri diku minohen. Megjithatë, duke pasur parasysh madhësinë e juridiksionit dhe natyrën shkallë-shkallë të këtyre ndryshimeve, as magjistratët dhe as ndonjë tjetër mund të mos jenë të vetëdijshëm për këtë proces të gërryerjes gjyqësore, apo madje të aftë për t’u bërë të vetëdijshëm për të (për shkak të ngarkesave të mëdha të punës, mungesës së informacionit statistikor, etj.). Sidoqoftë, nëse supozojmë se as gjyqtarët dhe as ndokush tjetër nuk mund të bëjë asgjë për ta trajtuar problemin, atëherë, ndonëse ka pasur qartazi gërryerje gjyqësore, mund të argumentohet se nuk ka pasur korrupsion gjyqësor. Pse një gërryerje e tillë nuk është gjithashtu korrupsion?

Që gërryerja institucionale të përbëjë korrupsion, mund të pretendohet (Miller 2017: Kapitulli 3), dëmi institucional i shkaktuar duhet të jetë i shmangshëm; në të vërtetë, mund të pretendohet gjithashtu se agjentët përkatës duhet të jenë të aftë të mbahen moralisht përgjegjës për dëmin, të paktën në shumicën e përgjithshme të rasteve. Kështu, nëse magjistratët në shembullin tonë do të bëheshin të vetëdijshëm për rënien e cilësisë së vendimeve të tyre, mund të bënin që të siguroheshin burime shtesë dhe megjithatë zgjidhnin të mos bënin asgjë, atëherë me të drejtë procesi i gërryerjes mund të ishte shndërruar në një proces korrupsioni.

Një pyetje e rëndësishme që lind këtu është nëse korrupsioni institucional është apo jo relativ ndaj një konceptimi teleologjik ose të drejtuar nga qëllimi të institucioneve dhe, lidhur me këtë, nëse qëllimet në fjalë duhen kuptuar në mënyrë normative. Mund të argumentohet se qëllimet institucionale të universiteteve përfshijnë përvetësimin e dijes së re dhe përcjelljen e saj te studentët; për më tepër, me sa duket, përvetësimi i dijes është një e mirë njerëzore meqë mundëson (tërthorazi), për shembull, plotësimin e nevojave shëndetësore. Megjithatë, është sugjeruar se qëllimet e institucioneve politike, në veçanti, janë tepër të paqarta ose të kontestuara për të qenë përcaktuese të tyre (Ceva & Ferretti 2017; Warren 2004). Një përgjigje ndaj kësaj është pretendimi se qeveritë janë në një pjesë të madhe meta-institucione me përgjegjësinë për të siguruar që institucionet e tjera të shoqërisë të realizojnë qëllimet e tyre dalluese institucionale. Sipas kësaj pikëpamjeje, një qëllim i rëndësishëm i qeverive sigurohet, në fakt, nga qëllimet e institucioneve të tjera themelore. Për shembull, një qëllim i rëndësishëm i qeverive mund të jetë sigurimi që institucionet e bazuara në treg të funksionojnë në një mënyrë të lirë, të ndershme, efikase dhe efektive (Miller 2017: 14.1).

2.1.3 Aktorët institucionalë dhe korrupsioni

Natyrisht, ka shumë lloje të ndryshme entitetesh që mund të minojnë shkakësisht institucionet, përfshirë entitete të tjera kolektive. Megjithatë, shpjegimet kolektiviste të institucioneve shkojnë përtej veshjes së përgjegjësisë shkakore dhe, në disa raste, veshin përgjegjësi morale. Së pari, shpjegime të tilla kolektiviste të institucioneve u atribuojnë synime, besime e kështu me radhë organizatave dhe entiteteve të tjera kolektive per se. Së dyti, kjo veshje e të pasurit mendje (mindedness) entiteteve kolektive lë të hapur rrugën për t’u veshur agjencí morale këtyre entiteteve (French 1979; List & Pettit 2011). Në shpjegime të tilla kolektiviste, korruptuesit përfshijnë entitete kolektive; vërtet, korruptues që janë moralisht përgjegjës për veprimet e tyre korruptive. Kështu Korporata Lockheed, sipas kësaj pikëpamjeje, ishte një agjent moral (ose, të paktën, një agjent imoral) që korruptoi qeverinë japoneze (një agjent i dytë moral) me anë të ryshfetit. Teoricienë të tjerë, të referuar tipikisht si individualistë, i hedhin poshtë entitetet kolektive me mendje (Ludwig 2017; Miller 2010). Sipas individualistëve, vetëm agjentët njerëzorë zotërojnë mendje dhe agjencí morale. Kështu, entitetet kolektive, si organizatat, nuk kanë mendje dhe nuk janë per se agjentë moralë. Për rrjedhojë, janë vetëm agjentët njerëzorë ata që kryejnë me faj veprime që minojnë proceset ose qëllimet legjitime institucionale.

Një çështje e rëndësishme e ndërlidhur që lind në këtë pikë ka të bëjë me agjentët njerëzorë që kryejnë akte korrupsioni. A janë ata domosdo aktorë institucionalë? Mund të mendohet se ky nuk është rasti. Supozoni se një kriminel korrupton me ryshfet një zyrtar publik për të marrë një leje për armëmbajtje. Krimineli nuk është një aktor institucional e megjithatë ai ka kryer një akt korrupsioni institucional. Megjithatë, në këtë shembull zyrtari publik e ka pranuar ryshfetin dhe ajo është një aktore institucionale. Kështu që shembulli nuk tregon se korrupsioni institucional nuk përfshin domosdo pjesëmarrjen e një aktori institucional. Po sikur krimineli ta ketë ofruar ryshfetin por ai të mos jetë pranuar? Ndonëse kjo mund të jetë fare mirë një krim dhe është me siguri një përpjekje për korrupsion institucional, me shumë gjasë nuk është një rast aktual i një akti korrupsioni institucional, por më tepër një përpjekje e dështuar. Për më tepër, me sa duket nuk është një rast i korrupsionit institucional sepse aktori institucional ndaj të cilit u bë përpjekja refuzoi të merrte pjesë në veprimin e synuar korruptiv. Le ta shqyrtojmë këtë çështje më tej.

Siç pamë në seksionin 1, korrupsioni, edhe nëse përfshin keqpërdorimin e postit publik, nuk ndiqet domosdo për përfitim privat. Megjithatë, sipas shumë përkufizimeve të korrupsionit, korrupsioni institucional përfshin domosdo keqpërdorimin e postit publik. Për më tepër, shembulli ynë i një tentative për ryshfet për të siguruar një leje arme përfshin një zyrtar publik. Megjithatë, ne kemi shqyrtuar argumente në seksionin 1 se, në kundërshtim me këtë pikëpamje, aktet e korrupsionit mund të jenë veprime të kryera nga persona që nuk mbajnë poste publike, p.sh., caktimi i fshehtë i çmimeve (price-fixing) nga aktorët e tregut, një dëshmitar që jep dëshmi të rreme në një gjykatë. Në këtë pikë të argumentit duhet të thërrasim një dallim midis personave që mbajnë një post publik dhe personave që kanë një rol institucional. Drejtorët ekzekutivë (CEO) të korporatave nuk mbajnë poste publike, por ata kanë një rol institucional. Prandaj, një CEO që përvetëson paratë e kompanisë së tij është i përfshirë në korrupsion. Përsëri, qytetarët nuk janë domosdo mbajtës të posteve publike, por ata kanë një rol institucional në cilësinë e qytetarëve, p.sh., si votues. Kësisoj, një votues që hyn me forcë në zyrën zgjedhore dhe mbush kutitë e votimit me fletëvotime të falsifikuara për të siguruar zgjedhjen e kandidatit të tij të preferuar është i përfshirë në korrupsion, pavarësisht faktit se nuk mban post publik.

2.2 Teoria shkakore e korrupsionit institucional

Teoria shkakore e korrupsionit institucional (Miller 2017) presupozon një konceptim teleologjik normativ të institucioneve, sipas të cilit institucionet përkufizohen jo vetëm si organizata ose sisteme organizatash me një qëllim (ose qëllime), por organizata ose sisteme organizatash qëllimi i të cilave është një e mirë njerëzore. Të mirat në fjalë janë të mira qoftë thelbësore (intrinseke), qoftë instrumentale. Për shembull, universitetet konsiderohen se kanë si qëllim zbulimin dhe përcjelljen e dijes, ku dija është të paktën një e mirë instrumentale. (Për kritika shih Thompson 2018 dhe Ceva & Ferretti 2021.)

Nëse duhet të gjendet një përkufizim i përdorshëm i konceptit të një veprimi korruptiv — dhe konkretisht, një përkufizim që nuk shkrihet në nocionin më të përgjithshëm të një veprimi të pamoralshëm — atëherë vëmendja duhet të përqendrohet te pasojat morale që disa veprime kanë mbi personat dhe institucionet. Një veprim është i korruptuar vetëm nëse korrupton diçka ose dikë — kështu që korrupsioni nuk është vetëm një koncept moral, por edhe një koncept shkakor ose kuazi-shkakor. Domethënë, një veprim është i korruptuar në sajë të pasjes së një efekti korruptues mbi karakterin moral të një personi ose mbi një proces apo qëllim institucional. Nëse një veprim ka një efekt korruptues mbi një institucion, duke minuar proceset ose qëllimet institucionale, atëherë tipikisht — por jo domosdo — ai ka një efekt korruptues edhe mbi personat në cilësinë e mbajtësve të roleve në institucionet e prekura.

Për rrjedhojë, një veprim është i korruptuar vetëm nëse ka si pasojë minimin e një procesi institucional, përmbysjen e një qëllimi institucional ose shkatërrimin e karakterit të ndonjë mbajtësi roli në cilësinë e mbajtësit të atij roli. Në dritën e mundësisë që disa akte korrupsioni të kenë efekte të papërfillshme, siç është një ryshfet i vogël i njëhershëm i paguar për një shërbim të parëndësishëm, kjo veçori përcaktuese duhet të kualifikohet në mënyrë që të përfshijë veprime që janë të një lloji apo kategorie që ka prirjen të minojë proceset, qëllimet ose personat institucionalë (në cilësinë e mbajtësve të roleve institucionale) — si dhe veprime individuale apo raste konkrete që realisht shkaktojnë pasojat e padëshiruara në fjalë. Kështu i kualifikuar, karakteri shkakor i korrupsionit ofron veçorinë e dytë kryesore të teorisë shkakore të korrupsionit institucional, ku veçoria e parë është konceptimi teleologjik normativ i institucioneve. Vërej se shpjegimet e mbështetura mbi këto dy supozime kanë origjinë antike, veçanërisht tek Aristoteli (Hindess 2001).

Në përputhje me shpjegimin shkakor, një shkelje e një ligji specifik ose e një rregulli institucional nuk përbën në vetvete dhe vetvetiu një akt të korrupsionit institucional. Që të bëjë këtë, çdo shkelje e tillë duhet të ketë një efekt minues institucional, ose të jetë e një lloji që ka prirjen të shkaktojë një efekt të tillë, p.sh., të shkatërrojë qëllimin institucional të rregullit, të përmbysë procesin institucional të qeverisur nga rregulli, ose të kontribuojë në shkatërrimin e karakterit moral të një mbajtësi roli në cilësinë e mbajtësit të atij roli. Me pak fjalë, duhet të bëjmë dallimin midis shkeljes së konsideruar në vetvete dhe efektit institucional të kryerjes së asaj shkeljeje. E konsideruar në vetvete, shkelja e, ta zëmë, gënjeshtrës është shkelje e një ligji, rregulli dhe/ose parimi moral. Megjithatë, shkelja është një akt i korrupsionit institucional vetëm nëse ka ndonjë efekt minues institucional, ose është e një lloji që ka një prirje të tillë, p.sh., kryhet në një mjedis gjyqësor dhe në këtë mënyrë përmbys procesin gjyqësor.

Një veçori e tretë e teorisë shkakore të korrupsionit institucional lidhet me agjentët që shkaktojnë korrupsionin. Siç u vu re në nënseksionin 2.1.3, ka shumë lloje të ndryshme entitetesh që mund të minojnë shkakësisht institucionet, përfshirë entitete të tjera kolektive. Megjithatë, është një supozim i teorisë shkakore të korrupsionit se vetëm agjentët njerëzorë zotërojnë mendje dhe agjencí morale. Për rrjedhojë, sipas teorisë shkakore janë vetëm agjentët njerëzorë ata që kryejnë me faj veprime që minojnë proceset ose qëllimet legjitime institucionale.

Një veçori e katërt dhe përfundimtare e teorisë shkakore lidhet po ashtu me agjentët që shkaktojnë korrupsionin. Është një supozim i mëtejshëm i teorisë shkakore se agjentët njerëzorë që kryejnë akte korrupsioni (korruptuesit) dhe/ose agjentët njerëzorë që korruptohen (të korruptuarit) janë domosdo aktorë institucionalë (shih diskutimin më lart në nënseksionin 2.1.3). Më saktësisht, aktet e korrupsionit institucional përfshijnë domosdo një korruptues që e kryen veprimin korruptiv në cilësinë e mbajtësit të një roli institucional dhe/ose dikë që korruptohet në cilësinë e mbajtësit të një roli institucional.

Në dritën e diskutimit të mësipërm, sugjerohet teoria normative e mëposhtme e korrupsionit: teoria shkakore e korrupsionit institucional (Miller 2017: Kapitulli 3).

Një veprim x (qoftë një veprim i vetëm apo i përbashkët) i kryer nga një agjent (ose grup agjentësh) A është një akt i korrupsionit institucional nëse dhe vetëm nëse:

x ka si efekt, ose është një rast i një lloji veprimi që ka një prirje për të pasur si efekt, minimin, ose kontribuimin në minimin e ndonjë procesi dhe/ose qëllimi institucional (të kuptuar si një e mirë kolektive) të një institucioni të caktuar, I, dhe/ose një efekt të kontribuimit në shkatërrimin e karakterit moral të ndonjë mbajtësi roli të I-së, agjentit (ose grupit të agjentëve) B, në cilësinë e mbajtësit të rolit të I-së;

Të paktën njëra nga pikat (a) ose (b) është e vërtetë:

A është një mbajtës roli i I-së, i cili përdori mundësitë e ofruara nga roli i tij për të kryer x-in, dhe duke vepruar kështu A synoi ose parashikoi pasojat e padëshiruara në fjalë, ose duhej t’i kishte parashikuar ato;

B mund t’i kishte shmangur pasojat e padëshiruara, nëse B do të kishte zgjedhur ta bënte këtë.

Vini re se pika (2) (a) na tregon se A është një korruptues dhe, për këtë arsye, ose është (drejtpërdrejt) moralisht përgjegjës për veprimin korruptiv, ose A nuk është moralisht përgjegjës për karakterin e tij të korruptuar dhe veprimi korruptiv është një shprehje e karakterit të korruptuar të A-së.

Vini re gjithashtu se teoria shkakore, duke qenë e formuluar në terma të përgjithshëm, d.m.th., minimi i qëllimeve institucionale, i proceseve dhe/ose i personave (në cilësinë e mbajtësve të roleve institucionale), mund të akomodojë një larmi korrupsioni në një gamë të gjerë institucionesh në mjedise të ndryshme sociale, politike dhe ekonomike, të shkuara dhe të tashme, si dhe mund të akomodojë një gamë të gjerë mekanizmash ose strukturash të korrupsionit, përfshirë marrëdhëniet strukturore të varësisë, problemet e veprimit kolektiv e kështu me radhë.

Një veçori e diskutueshme e shpjegimit shkakor është se organizatat që janë tërësisht të paligjshme moralisht dhe ligjërisht, siç janë organizatat kriminale (p.sh., mafia), nuk janë në gjendje të korruptohen (Lessig 2013b). Sepse sipas shpjegimit shkakor gjendja e korrupsionit ekziston vetëm në raport me një gjendje të pakorruptuar, e cila është gjendja e të qenit një institucion moralisht legjitim ose një nënelement i tij. Shqyrtoni procesin e pakorruptuar gjyqësor. Ai përbëhet nga paraqitja e provave objektive që janë mbledhur ligjërisht, nga dëshmitë në gjykatë që paraqiten me vërtetësi, nga respektimi i të drejtave të të akuzuarit, e kështu me radhë. Ky proces gjyqësor ndryshe moralisht legjitim mund të korruptohet nëse një ose më shumë nga veprimet përbërëse të tij nuk kryhen në përputhje me procesin ashtu siç duhet të jetë. Kështu, paraqitja e provave të fabrikuara, betimi i rremë, e kështu me radhë, janë të gjitha veprime korruptive. Në lidhje me karakterin moral, shqyrtoni një kontabilist të ndershëm që fillon të „manipulojë librat financiarë“ nën presionin e dyfishtë të një menaxhmenti të lartë të korruptuar dhe dëshirës për të mbajtur një stil jetese që është i mundur vetëm nëse financohet nga paga shumë e lartë që merr për manipulimin e librave. Duke u përfshirë në një praktikë të tillë, ai rrezikon gërryerjen e karakterit të tij moral; ai po minon prirjen e tij për të vepruar me ndershmëri.

2.3 Teoritë e korrupsionit politik

2.3.1 Teoritë procedurale të korrupsionit politik

Le t’i quajmë teoritë e korrupsionit që përqendrohen te minimi i procedurave ose proceseve institucionale, në dallim nga qëllimet institucionale, teori procedurale të korrupsionit institucional. Mark Warren-i ka shtjelluar një teori procedurale të korrupsionit të demokracive në veçanti; një teori të cilën ai e quan „përjashtim mashtrues“ (duplicitous exclusion) (Warren 2006). (Lidhur me këtë dhe më rishtazi, Ceva & Ferretti flasin për devijimin e rregullave publike në shërbim të „agjendave të fshehta“ si përcaktuese të korrupsionit (Ceva & Ferretti 2017: 6), ndonëse në një punim të kohëve të fundit ato janë zhvendosur drejt një nocioni të korrupsionit në terma të mungesës së llogaridhënies (Ceva & Ferretti 2018; Ceva & Ferretti 2021). Shih diskutimin më poshtë te 2.3.4.)

Institucionet politike demokratike karakterizohen nga barazia (në njëfarë kuptimi) lidhur me këto procese. Warren-i ofron një shpjegim të veçantë të barazisë demokratike dhe e nxjerr nocionin e tij të korruptimit të institucioneve politike demokratike prej saj. Sipas Warren-it, demokracitë përfshijnë një normë të përfshirjes së barabartë, të tillë që

çdo individ potencialisht i prekur nga një vendim kolektiv duhet të ketë mundësinë të ndikojë në vendim në përpjesëtim me interesin e tij në rezultat. (Warren 2004: 333)

Korruptimi i demokracive ndodh nën dy kushte: (1) kjo normë shkelet, dhe (2) shkelësit pretendojnë se po veprojnë në përputhje me normën (Warren 2004: 337). Warren-i e krahason teorinë e tij të përjashtimit mashtrues me ato që ai i quan trajtime „të bazuara në post“ (office-based accounts) (Warren 2004: 329–32). Këto të fundit mund të jenë të përdorshme për agjencitë dhe rolet administrative, por janë, sipas Warren-it, të pamjaftueshme për përfaqësuesit demokratikë që përpiqen të „përcaktojnë interesin publik“ (Warren 2006: 10) dhe që mbështeten thelbësisht te procesi politik, dhe jo te marrëveshja paraekzistuese mbi qëllime apo synime specifike, për ta bërë këtë. Kjo pikë e fundit ngrihet në një mënyrë apo në një tjetër nga teoricienë të tjerë të demokracive përfaqësuese moderne, si Thompson (2013) dhe Ceva & Ferretti (2017: 5), dhe përbën një kundërshtim ndaj shpjegimeve teleologjike (siç është teoria shkakore — nënseksioni 2.2 më sipër).

Kushti tjetër i domosdoshëm i Warren-it për korruptimin e institucioneve, përkatësisht mashtrimi (duplicity), përkon me theksin e vendosur në literaturën bashkëkohore antikorrupsion dhe, për këtë çështje, në pjesën më të madhe të politikave publike mbi transparencën; transparenca mund të zbulojë mashtrimin dhe kësisoj të pengojë korruptuesit. Për më tepër, kushti i mashtrimit — dhe kushti i ndërlidhur i agjendës së fshehtë i Ceva & Ferretti-t — të kujton unazën e Gygut të Platonit (Platoni Gorgia); korrupsioni është diçka e kryer nën një mantel fshehtësie dhe zakonisht përfshin mashtrim për t’u siguruar që ky mantel të mos hiqet. Padyshim, korrupsioni shpesh lulëzon në kushte fshehtësie. Për më tepër, korruptuesit shpesh kërkojnë të mashtrojnë duke u paraqitur si të përkushtuar ndaj standardeve që ata po i shkelin (fshehurazi). Por në kundërshtim me Warren-in — dhe, për këtë çështje, me Ceva & Ferretti-n — korrupsioni nuk ka nevojë domosdo apo gjithmonë të jetë i fshehur për të lulëzuar. Vërtet, në bashkësi politike dhe institucione që vuajnë nga format më të rënda dhe më të përhapura të korrupsionit në duart e të pushtetshmëve, shpesh ka pak ose aspak nevojë për fshehtësi apo mashtrim lidhur me ushtrimin e praktikave korruptive; korrupsioni është haptazi sheshazi. Merrni parasysh Kolumbinë gjatë periudhës së „sundimit“ të lordit të drogës, Pablo Escobar; periudhën e të ashtuquajturës „narkokraci“. Politika e tij e deklaruar dhe e mirëreklamuar ishte „argjend ose plumb“, që do të thoshte se politikanët, gjyqtarët, gazetarët e kështu me radhë ose pranonin një ryshfet, ose rrezikonin të vriteshin (Bowden 2012). Kundër kësaj mund të sugjerohet se të paktën korrupsioni në demokraci gjithmonë përfshin fshehjen e praktikave korruptive. Fatkeqësisht, as ky nuk duket të jetë rasti. Siç theksoi Platoni shumë kohë më parë te Republika, demokracitë mund të vuajnë nga një problem serioz i korruptimit mes qytetarisë, dhe kur kjo ndodh, çdo lloj praktike korruptive nga ana e udhëheqësve dhe të tjerëve jo vetëm që do të jetë e dukshme, por do të tolerohet, madje edhe do të festohet.

Teoria e Warren-it qartazi nuk është e përgjithësueshme për shumë institucione të tjera, përkatësisht për ato që nuk qeverisen kryesisht nga normat demokratike dhe, në veçanti, nga norma e tij e përfshirjes së barabartë. Shqyrtoni, për shembull, institucionet ushtarake. Shumica e vendimeve të rëndësishme të marra nga personeli ushtarak në kohë lufte — në dallim nga ato të marra nga eprorët e tyre politikë, siç është vendimi nëse duhet të shkohet në luftë në radhë të parë — merren në kontekstin e një strukture hierarkike; ato nuk janë vendime kolektive, nëse nocioni i një vendimi kolektiv duhet të kuptohet sipas një modeli demokratik të vendimmarrjes, p.sh., demokracisë përfaqësuese. Për më tepër, në lidhje me, për shembull, vendimin për t’u tërhequr apo për të qëndruar e luftuar, një luftëtar nuk pret dhe nuk mund të presë arsyeshëm të ketë „një mundësi për të ndikuar në vendim në përpjesëtim me interesin e tij në rezultat“. Interesi personal i luftëtarit mund të jetë shumë i lartë; jeta e tij është në rrezik nëse qëndron e lufton dhe, prandaj, ai mund të preferojë të tërhiqet. Megjithatë, domosdoshmëria ushtarake në një luftë të drejtë mund të diktojë që ai dhe shokët e tij të qëndrojnë e të luftojnë dhe, për këtë arsye, ata urdhërohen ta bëjnë këtë nga eprorët e tyre në seli dhe, si luftëtarë të virtytshëm, ata binden. Vërej se Makiaveli vë në kontrast luftëtarët e pajisur me virtyte ushtarake me mercenarët e korruptueshëm që luftojnë vetëm për para dhe që dezertojnë kur jeta e tyre kërcënohet (Makiaveli Princi: Kapitulli 12).

2.3.2 Thompson: Korrupsioni individual kundrejt atij institucional

Teoria nismëtare dhe me ndikim e Thompson-it mbi korrupsionin institucional merr si pikënisje një dallim midis asaj që Thompson-i i referohet si korrupsion individual dhe korrupsion institucional. Kur një zyrtar pranon një ryshfet në këmbim të ofrimit të një shërbimi për ryshfetdhënësin, ky është korrupsion individual meqenëse zyrtari po pranon një përfitim apo dobi personale në këmbim të promovimit të interesave private (Thompson 2013: 6). Për më tepër, dy kushtet e mëposhtme me sa duket plotësohen: (i) zyrtari synon të ofrojë shërbimin (ose, të paktën, synon të japë përshtypjen se do ta ofrojë shërbimin) ndaj atij që jep ryshfetin; (ii) zyrtari dhe ryshfetdhënësi krijojnë me qëllim lidhjen midis ryshfetit dhe shërbimit, d.m.th., kemi një quid pro quo. Në të kundërt, korrupsioni institucional përfshin përfitime ose favore politike, p.sh., kontribute për fushatën zgjedhore (të cilat nuk shkojnë në xhepat personalë të kandidatëve politikë, por realisht shpenzohen për fushatat) nga ana e zyrtarëve publikë nën kushte që kanë prirjen të promovojnë interesa private (Thompson 2013: 6). Referenca ndaj një prirjeje nënkupton se ekziston një lloj rregullsie shkakore në lidhjen midis pranimit të përfitimeve politike dhe promovimit të interesave private (përfshirë qasjen më të madhe te politikanët sesa ajo që është e disponueshme për të tjerët (Thompson 2018)). Megjithatë, zyrtarët në fjalë nuk kanë për qëllim që të ekzistojë një lidhje e tillë midis përfitimeve politike që pranojnë dhe promovimit prej tyre të interesave private të ofruesit të këtyre përfitimeve. Përkundrazi,

fakti që një zyrtar vepron nën kushte që priren të krijojnë ndikim të papërshtatshëm është i mjaftueshëm për të konstatuar korrupsionin, cilido qoftë motivi i zyrtarit. (Thompson 2013: 13)

Vërej se në rastin e korrupsionit institucional dhe, me sa duket, të korrupsionit individual (për aq sa përfshin korruptimin me ryshfet të zyrtarëve publikë ose privatë), veprimet në fjalë duhet të minojnë ndonjë proces ose qëllim institucional (dhe/ose ndoshta mbajtësin e rolit institucional në cilësinë e mbajtësit të rolit). Kështu Thompson-i thotë për korrupsionin institucional:

Nuk është i korruptuar nëse praktika promovon (ose të paktën nuk dëmton) konkurrencën politike, përfaqësimin e qytetarisë ose procese të tjera thelbësore të institucionit. Por është i korruptuar nëse është i një lloji që tenton të minojë procese të tilla dhe përmes kësaj të shkatërrojë qëllimet kryesore të institucionit. (Thompson 2013: 7)

Ndërsa Thompson-i ka ofruar një analizë të rëndësishme të një lloji të rëndësishëm të korrupsionit institucional, pretendimi i tij shtesë se zyrtarët që pranojnë përfitime personale në këmbim të promovimit të interesave private, d.m.th., një formë e zakonshme ryshfeti, nuk përbën një lloj të korrupsionit institucional, është i hapur ndaj dyshimit (dhe një pikë dallimi me teorinë shkakore). Siç u përmend në seksionin 1, ky lloj ryshfeti i aktorëve institucionalë që shfrytëzojnë pozitën e tyre — qoftë ajo pozitë në sektorin publik apo në atë privat — mund të jetë sistemik dhe, për këtë arsye, jashtëzakonisht dëmtues për institucionet. Shqyrtoni ryshfetin endemik të policisë në Indi me pasojën e tij minuese ndaj ofrimit të shërbimeve policore të paanshme (Kurer 2005; Rothstein & Varraich 2017), të detyrueshme (Kolstad 2012) dhe efektive, për të mos përmendur besimin publik te policia. Disa stacione policie në pjesë të Indisë janë pak më shumë se agjenci të paligjshme mbledhjeje „taksash“ ose, më mirë, zhvatjeje; biznesmenët vendas duhet të paguajnë policinë vendore nëse duan të garantojnë mbrojtje efektive policore, shoferët e kamionëve duhet t’u paguajnë ryshfete policëve në pikat e kontrollit të transportit nëse duan të kalojnë shpejt nëpër zona të mbingarkuara, gjobat e shpejtësisë shmangen nga ata që paguajnë ryshfete, e kështu me radhë. Për më tepër, ryshfeti endemik i këtij lloji është endemik në shumë forca policore dhe agjenci të tjera të sektorit publik nëpër të ashtuquajturat vende në zhvillim, edhe nëse nuk është më i pranishëm në shumicën e vendeve të zhvilluara.

Thompson-i thërret dallimin midis shërbimeve sistemike dhe atyre episodike të ofruara nga një zyrtar publik në mbështetje të dallimit të tij midis korrupsionit individual dhe atij institucional. Me „sistemik“, Thompson-i nënkupton se shërbimi i ofruar nga zyrtari

ofrohet përmes një modeli të vazhdueshëm marrëdhëniesh, dhe jo në ndërveprime episodike ose të njëhershme. (Marrëdhëniet e veçanta nuk duhet të jenë domosdo të vazhdueshme: një grup i përsëritur ndërveprimesh të njëhershme nga i njëjti politikan me përfitues të ndryshëm mund të krijojë një model të ngjashëm.) (Thompson 2013: 11)

Megjithatë, siç e bën të qartë shembulli ynë i mësipërm i ryshfetit të policisë në Indi, korrupsioni individual i Thompson-it mund të jetë, dhe shpesh është, sistemik pikërisht në këtë kuptim. Në punimet më të fundit Thompson-i ka tërhequr vëmendjen ndaj rasteve të përziera që përfshijnë, për shembull, si një përfitim personal ashtu edhe një politik — ku përfitimi politik nuk është domosdo një motiv — dhe ka sugjeruar se nëse përfitimi dominues është politik dhe jo personal, atëherë kemi korrupsion institucional ose ndoshta një përzierje të korrupsionit individual dhe institucional (Thompson 2018). Shumë mirë. Megjithatë, kjo nuk e heq kundërshtimin se ryshfeti sistemik (për shembull) që përfshin vetëm përfitim personal (si motiv dhe si rezultat) përbën, megjithatë, rast të korrupsionit institucional.

Thompson-i përdor rastin e Charles Keating-ut për të skicuar teorinë e tij (Thompson 1995 dhe 2013). Keating-u ishte një ndërtues dhe zhvillues pronash që bëri kontribute bujare për fushatat zgjedhore të politikanëve të ndryshëm amerikanë, veçanërisht të pesë senatorëve, dhe më pas në disa takime u kërkoi disave prej tyre t’i bënin një nder në këmbim. Konkretisht, Keating-u donte që senatorët të bindnin një autoritet rregullator të hiqte dorë nga konfiskimi i aseteve të një filiali të një kompanie në pronësi të Keating-ut. Kryetari i autoritetit rregullator u zëvendësua. Megjithatë, dy vjet më vonë asetet e kompanisë në fjalë u konfiskuan dhe autoritetet ngritën një padi civile për shantazh dhe mashtrim kundër Keating-ut, duke e akuzuar atë për devijim fondesh nga kompania drejt familjes së tij dhe fushatave politike. Thompson-i argumenton se rasti Keating përfshinte: (1) ofrimin ose, të paktën, dukjen e ofrimit të një shërbimi të papërshtatshëm nga ana e ligjvënësve (senatorëve) për një zgjedhës të tyre (Keating-un), d.m.th., ndërhyrjen në rolin e një rregullatori në emër të tij; (2) një përfitim politik në formën e kontributeve të fushatës (nga Keating-u për senatorët), dhe (3) një lidhje ose, të paktën, dukjen e një lidhjeje midis pikave (1) dhe (2), d.m.th., prirjen nën këto kushte që shërbimi të kryhej për shkak të përfitimit politik.

Për rrjedhojë, rasti i studimit përfshin të paktën dukjen e veprimtarisë korruptive nga ana e senatorëve. Për më tepër, Thompson-i pretendon se një dukje e tillë mund të jetë e mjaftueshme për korrupsion institucional, në atë masë që i është bërë dëm një institucioni politik në sajë të rënies së besimit publik te ai institucion. Kështu, dukja e një konflikti interesi minon besimin publik, i cili nga ana e vet dëmton institucionin. Dukja e një konflikti interesi lind kur ligjvënësit përdorin postin e tyre për t’i ofruar një „shërbim“ të dyshimtë një personi te i cili mbështeten ose janë mbështetur fuqishëm për kontribute fushate. Qartazi, sipas trajtimit të Thompson-it mbi korrupsionin institucional (në dallim nga ai individual) nuk është e domosdoshme që ligjvënësit në këto lloj rrethanash të duhej ta dinin se veprimet e tyre mund të kishin dukjen e një konflikti interesi, të duhej ta dinin se ato mund të kishin një efekt dëmtues pasues, dhe të duhej ta dinin, pra, se nuk duhej t’i kishin kryer ato veprime. Me siguri, senatorët në rastin Keating duhej ta kishin ditur se nuk duhej t’i kryenin këto veprime. Megjithatë, pika më e përgjithshme është se nuk është e qartë nëse do të ishte një rast korrupsioni, po të mos ishte rasti që ligjvënësit në fjalë duhej ta kishin ditur se nuk duhej të kryenin veprimet dëmtuese institucionale në fjalë. Sipas shpjegimit shkakor (nënseksioni 2.2 më sipër), nëse ligjvënësit ose zyrtarët e tjerë kryejnë veprime dëmtuese institucionale të cilat nuk mund të pritej arsyeshëm që ata t’i dinin se do të ishin dëmtuese institucionalisht, atëherë ata nuk janë përfshirë në korrupsion, por më tepër në dëmtim të rastësishëm institucional (dhe ndoshta në gërryerje nëse veprimet janë të vazhdueshme).

Siç u skicua më sipër, Thompson-i ka bërë një zbatim të detajuar të teorisë së tij ndaj institucioneve politike dhe, veçanërisht, ndaj financimit të fushatave në ShBA. Megjithatë, ai e sheh teorinë si të përgjithësueshme për institucione të ndryshme nga ato politike. Ajo është e përgjithësueshme, argumenton ai, për aq sa „qëllimet publike“ mund të zëvendësohen me „qëllime institucionale“ dhe „procesi demokratik“ me „procedura legjitime institucionale“ (Thompson 2013: 5). Sigurisht, nëse teoria do të përgjithësohet, atëherë është e nevojshme që këto zëvendësime të bëhen. Pyetja është nëse bërja e këtyre zëvendësimeve është e mjaftueshme. Për më tepër, lloji i veçantë i korrupsionit institucional që ai ka identifikuar dhe analizuar mund të ekzistojë në institucione të tjera, por këtë e bën krahas një game të gjerë llojesh të tjera ndaj të cilave analiza e tij nuk zbatohet — përfshirë, por pa u kufizuar në të, atë që ai e quan korrupsion individual. Thompson-i ka identifikuar kohët e fundit disa forma të tjera të korrupsionit institucional ndaj të cilave pretendon se teoria e tij zbatohet (Thompson 2018). Për shembull, marrëdhënia e ngushtë që mund të ekzistojë midis korporatave dhe firmave të tyre të auditimit. Marrëdhëniet e tilla të spikatura janë ato që konsistojnë në marrjen përsipër nga firmat e auditimit të punëve fitimprurëse të konsulencës financiare për pikërisht ato korporata të cilat ato po i auditojnë; këtej buron potenciali që procesi i pavarur i auditimit të komprometohet. Këto marrëdhënie sigurisht kanë potencial për korrupsion. Megjithatë, ato nuk duken të jenë paradigma të korrupsionit institucional në kuptimin e Thompson-it meqenëse, mund të argumentohet, marrja përsipër e një pune të tillë konsulence nuk është prima facie një funksion përbërës i firmave të auditimit në cilësinë e audituesve në mënyrën në të cilën, për shembull, sigurimi i financimit të fushatës është përbërës për partitë politike që konkurrojnë në zgjedhje (për të përmendur shembullin paradigmatik të Thompson-it për korrupsionin institucional).

Newhouse është përpjekur ta përgjithësojë teorinë e Thompson-it, por duke vepruar kështu edhe e ngushton atë. Newhouse argumenton se teoria e Thompson-it kuptohet më së miri në terma të shkeljes së detyrimeve fiduciare organizative (Newhouse 2014). Një arsye themelore e rëndësishme për këtë, thotë Newhouse, është se trajtimi i korrupsionit institucional nga Thompson-i (dhe, për këtë çështje, nga Lessig-u) presupozon që institucionet kanë një „qëllim të detyrueshëm“ (Newhouse 2014: 555). Detyrimet fiduciare janë, natyrisht, të detyrueshme. Për më tepër, ato janë të përhapura si në sektorin publik ashtu edhe në atë privat; kësisoj teoria do të përgjithësohej. Nga ana tjetër, ka shumë aktorë institucionalë që nuk kanë detyrime fiduciare. Kështu, nëse Newhouse ka të drejtë kur mendon se teoria e Thompson-it mbi korrupsionin institucional ofron një model për shkeljen e detyrës fiduciare organizative dhe vetëm për shkeljen e detyrës fiduciare organizative, ambicia për të përgjithësuar teorinë e Thompson-it do të mbetet thelbësisht e parealizuar.

2.3.3 Korrupsioni i varësisë sipas Lessig-ut

Lawrence Lessig-u ka argumentuar se procesi politik demokratik amerikan dhe, në të vërtetë, vetë Kongresi, është institucionalisht i korruptuar dhe se korrupsioni në fjalë është një lloj i asaj që ai e quan „korrupsion i varësisë“ (dependence corruption) (Lessig 2011 dhe 2013a). Lessig-u argumenton se ndonëse qytetarët amerikanë si një e tërë votojnë në zgjedhjen e, ta zëmë, Presidentit të ShBA-së, megjithatë, rezultati nuk varet tërësisht nga këta qytetarë siç duhet të varej në një demokraci ose, të paktën, siç kërkohet nga Kushtetuta e ShBA-së. Sepse rezultati varet në mënyrë thelbësore nga një grup i vogël „Financuesish“ që mbështesin financiarisht kandidatë të caktuar dhe pa financimin e të cilëve asnjë kandidat nuk mund të shpresonte të fitonte postin. Për rrjedhojë, realisht ekzistojnë dy palë zgjedhje. Në zgjedhjet e para vetëm Financuesit kanë të drejtë të „votojnë“, meqë vetëm ata kanë fonde të mjaftueshme për të mbështetur një kandidat politik. Pasi këta kandidatë janë „zgjedhur“, atëherë zhvillohen zgjedhjet e dyta, zgjedhjet e përgjithshme, në të cilat të gjithë qytetarët kanë të drejtë të votojnë. Megjithatë, ata mund të votojnë vetëm mbi listën e kandidatëve të „parazgjedhur“ nga Financuesit. Shpjegimi i Lessig-ut për zgjedhjet në ShBA ndërlikohet, por nuk zhvlerësohet, nga ekzistenca e një pakice kandidatësh, si Bernie Sanders, të cilët mbështeten në financime të përbëra nga shuma të vogla parash nga një numër shumë i madh Financuesish. Ai ndërlikohet më tej, por nuk zhvlerësohet domosdo, nga ngritja e demagogëve si Donald Trump-i, i cili, siç u përmend më lart, mund të përdorë mediat sociale dhe propagandën kompjuterike për të pasur një ndikim elektoral shumë më të madh sesa mund të kishte qenë ndryshe rasti (Woolley dhe Howard 2019).

Sipas pikëpamjes së Lessig-ut ekzistojnë dy varësi në lojë, përkatësisht, varësia e rezultatit të zgjedhjeve nga qytetaria dhe varësia e këtij rezultati nga Financuesit. Megjithatë, këto dy varësi janë në papajtueshmëri me njëra-tjetrën. Prandaj, pyetja që lind tani është se cila varësi është legjitime. Qartazi, varësia nga qytetaria si një e tërë është legjitime meqenëse kjo është ajo që Kushtetuta synonte qartë. Meqenëse këta financues nuk janë përfaqësues të qytetarisë amerikane, varësia nga Financuesit është e paligjshme dhe një korruptim i procesit demokratik në ShBA.

Lessig-u pohon se nocioni i tij i korrupsionit të varësisë i pret tërthorazi nocionet e Thompson-it për korrupsionin individual dhe institucional (Lessig 2013a: 14). Lidhur me marrëdhënien me nocionin e Thompson-it për korrupsionin institucional: Nga njëra anë, korrupsioni i varësisë përfshin një prirje, ashtu si nocioni i Thompson-it për korrupsionin institucional (shih nënseksionin 2.3.2 më sipër). Nga ana tjetër, sipas teorisë së Thompson-it, një politikan, ose grup politikanësh, mund të marrë kontribute fushate nga Financuesit dhe të çojë përpara interesat e tyre private pa qenë i varur prej tyre. Kështu që në këtë aspekt nocioni i Thompson-it për korrupsionin institucional është më i gjerë se nocioni i Lessig-ut për korrupsionin e varësisë. Lidhur me marrëdhënien me nocionin e Thompson-it për korrupsionin individual: Një politikan, ose grup politikanësh, mund të arrijë të varet nga përfitimet personale nga Financuesit. Ky është korrupsion i varësisë, por sipas teorisë së Thompson-it ai është me sa duket korrupsion individual. (Ndonëse, ndoshta, mund të mos jetë korrupsion individual në kuptimin e Thompson-it, nëse përfshin një rregullsi e kësisoj një prirje).

Lessig-u ofron një analizë të besueshme të korruptimit të sistemit zgjedhor amerikan nga Financuesit. Dy pyetje të ndërlidhura lindin tani: A është e saktë teoria e Lessig-ut për korrupsionin e varësisë? A është nocioni i korrupsionit të varësisë i përgjithësueshëm për institucione të ndryshme nga institucionet politike dhe, nëse po, në ç’masë?

Masa në të cilën nocioni i Lessig-ut për korrupsionin e varësisë është i përgjithësueshëm përbën në fund të fundit një pyetje empirike; është çështje e përpjekjes për ta zbatuar atë gjerësisht dhe e pritjes së rezultatit (shih, për shembull, analizën e Light mbi korrupsionin në industrinë farmaceutike (Light, Lexchin, & Darrow 2013)). Megjithatë, siç u përmend më sipër në krahasimin e shpjegimit të Lessig-ut me atë të Thompson-it, Lessig-u nuk e sheh shpjegimin e tij të varësisë si tërësisht të përgjithësueshëm.

Ndryshe nga shpjegimi shkakor i korrupsionit (shih nënseksionin 2.2 më sipër), nocioni i Lessig-ut për korrupsionin institucional e detyron atë vetëm ndaj qëllimeve institucionale normativisht neutrale (Lessig 2014; Lessig 2013b: 14) dhe jo ndaj qëllimeve institucionale moralisht të mira ose ndryshe të vlefshme. Për rrjedhojë, sipas këndvështrimit të Lessig-ut, të thuash për një universitet se ka si qëllim themelor të arsimojë (sipas një standardi minimal të pranueshëm objektivisht) do të thotë thjesht të thuash se ky është një qëllim themelor de facto. Prandaj, duke qenë i bazuar në treg, ai mund të ndryshojë rendin e prioriteteve të tij; d.m.th., ai do të kishte plotësisht të drejtë t’i jepte përparësi fitimit mbi standardet arsimore, ashtu siç, për shembull, një dyqan me pakicë ka plotësisht të drejtë t’i japë përparësi fitimit mbi standardet e shërbimit ndaj klientëve të tij.

Sipas Lessig-ut, korrupsioni i varësisë nuk përfshin domosdo persona të korruptuar. Siç e kemi parë, shembulli i preferuar i Lessig-ut për korrupsionin e varësisë është varësia e rezultatit të zgjedhjeve në ShBA nga një grup i vogël financuesish të mëdhenj të atyre që bëjnë fushatë për poste politike, dhe jo nga populli amerikan. Lessig-u sugjeron se ata që përfshihen në korrupsionin e varësisë mund të jenë „shpirtra të mirë“ (Lessig 2011: 17). Këtu duhet të kemi parasysh dallimet midis të qenit i lig dhe të qenit i korruptuar, dhe midis të qenit i korruptuar dhe të qenit moralisht përgjegjës për korrupsionin e dikujt. Një person i korruptuar nuk është domosdo një person i lig. Në fund të fundit, siç e kemi parë, një person i korruptuar mund të jetë i korruptuar vetëm në cilësinë e aktorit institucional. Kështu, një oficer i korruptuar policie mund të jetë një baba dhe bashkëshort i mirë. Për më tepër, korrupsioni pranon shkallë. Kështu, një oficer i korruptuar policie mund të jetë i ashtuquajtur „bar-ngrënës“ (grass-eater) dhe jo i ashtuquajtur „mish-ngrënës“ (meat-eater); karakteri i tyre i korruptuar mund të shfaqet vetëm në forma relativisht të vogla korrupsioni, p.sh., marrje ryshfeti të vogël, dhe jo në forma madhore korrupsioni, p.sh., rishitje e sasive të mëdha të heroinës së konfiskuar nga trafikantët e drogës.

Ç’të themi për përgjegjësinë morale dhe korrupsionin? Shqyrtoni vetë shembullin e preferuar të Lessig-ut për korrupsionin e varësisë. Me siguri, përgjegjësia morale për korruptimin e sistemit zgjedhor amerikan mund t’u vishet ligjvënësve amerikanë, në veçanti, si dhe Financuesve që financojnë fushatat me pritshmërinë (me sa duket) e legjislacionit të favorshëm nëse kandidatët e tyre zgjidhen. Lessig-u bën dallimin midis

përgjegjësisë për ndryshimin e sjelljes individuale brenda sistemit dhe përgjegjësisë për ndryshimin e vetë sistemit. (Lessig 2013a: 15)

Sipas Lessig-ut,

mëkati i një anëtareje të Kongresit brenda një sistemi të tillë nuk është se ajo mbledh para për fushatë. Është se ajo nuk punon për të ndryshuar korrupsionin që kjo varësi nga një grup i vogël financuesish ka prodhuar. (Lessig 2013a: 15)

Kështu që me sa duket pjesëmarrja e drejtpërdrejtë në korruptimin e sistemit zgjedhor nga ligjvënësit dhe (?) Financuesit nuk është një mëkat. Pretendimi i Lessig-ut këtu mund të jetë se korruptuesit e sistemit zgjedhor të ShBA-së nuk janë të përfshirë në veprime mëkatare sepse nuk janë moralisht përgjegjës për këtë shkelje. Ky pretendim është i hapur ndaj dyshimit. Veprimet e ligjvënësve dhe të Financuesve (dhe, për këtë çështje, të lobistëve) që janë përbërëse të korrupsionit të varësisë (ofrimi dhe marrja (drejtpërdrejt dhe tërthorazi) e fondeve të fushatës) janë të shmangshme dhe ligjvënësit e Financuesit janë, ose duhet të jenë, të vetëdijshëm për dëmin institucional që po shkaktohet nga veprimet e tyre të kombinuara. Për më tepër, duke sugjeruar se ligjvënësit kanë një përgjegjësi morale për të ndryshuar sistemin, Lessig-u, në fakt, e pranon këtë. Si mund të kishin ata një përgjegjësi morale për të ndryshuar sistemin po të mos ishin të vetëdijshëm për të dhe për rolin e tyre në të?

Ajo që mund të jetë duke ndikuar te Lessig-u në këtë pikë është shkalla e përgjegjësisë morale, konkretisht, përgjegjësia e plotë dhe e pjesshme. Është efekti i kombinuar i shumë veprimeve individuale të një numri të madh ligjvënësish (si dhe Financuesish dhe lobistësh) ai që shkakton dëmin institucional. Prandaj, secili jep vetëm një kontribut të vogël shkakor dhe secili, për pasojë, ka vetëm një pjesë të vogël në përgjegjësinë morale për rezultatin. Për më tepër, në lidhje me ndryshimin e sistemit, ekziston nevoja për veprim të përbashkët; bëhet fjalë për një përgjegjësi morale të përbashkët që përfshin përgjegjësi individuale të pjesshme të ndarë mes tyre. Kështu, ligjvënësit mund të vepronin bashkërisht, dhe e dinë se mund ta bënin këtë, për të miratuar reformën e financimit të fushatave për të adresuar problemin e varësisë duke, për shembull, kufizuar kontributet e fushatës. Për rrjedhojë, përgjegjësia morale në lojë është një lloj i përgjegjësisë kolektive; konkretisht, përgjegjësi morale e përbashkët (joint moral responsibility) (Miller 2010: Kapitulli 4).

2.3.4 Ceva & Ferretti: Përgjegjshmëria e postit (Office Accountability)

Ceva & Ferretti e kuptojnë korrupsionin politik gjerësisht për të përfshirë jo vetëm korrupsionin e politikanëve, por edhe të zyrtarëve publikë në përgjithësi, përfshirë oficerët e policisë, anëtarët e profesioneve, si mjekët dhe mësuesit, dhe të tjerë në sektorin publik. Ato e përkufizojnë korrupsionin politik në terma të dy kushteve individualisht të domosdoshme dhe bashkërisht të mjaftueshme: „Duhet të ketë një zyrtar publik i cili (1) vepron në cilësinë e tij institucionale si mbajtës i një posti (kushti i postit) (2) për ndjekjen e një agjende arsyetimi i së cilës nuk mund të përligjet si koherent me kushtet e mandatit të pushtetit të postit të tij (kushti i mandatit)“ (Ceva & Ferretti 2021: 19). Kushti i parë, përkatësisht që korrupsioni politik përfshin një zyrtar publik që vepron në cilësinë e tij institucionale, është i njohur (shih më sipër). Ç’të themi për kushtin (2), kushtin e mandatit?

Kushti i mandatit ka të bëjë me motivin ose arsyen që udhëheq veprimin e mbajtësit të postit; veprimi kryhet për ndjekjen e një agjende me një arsyetim mbështetës. Kështu që veprimi i mbajtësit të postit i konsideruar në vetvete mund të jetë ose mund të mos jetë ushtrim i një të drejte ose detyre përbërëse institucionale të postit në fjalë. Por cili është ky arsyetim që do ta bënte veprimin të korruptuar? Arsyetimi në fjalë është ai që „nuk mund të përligjet si koherent me kushtet e mandatit të pushtetit të postit të tij“. Nocioni kyç këtu është ai i koherencës me mandatin e pushteteve të postit. Këtu pushtetet e postit janë me sa duket thjesht të drejtat dhe detyrat institucionale përbërëse të një posti, p.sh., e drejta e ligjvënësve për të votuar mbi legjislacionin, detyra për të mos marrë ryshfete. Pra, përmbledhtazi, korrupsioni përfshin kryerjen e një veprimi (ose veprimesh) arsyeja motivuese e të cilit nuk përputhet në mënyrë koherente me mandatin që autorizon të drejtat dhe detyrat e një mbajtësi posti në cilësinë e mbajtësit të postit.

Ceva & Ferretti argumentojnë më tej se marrëdhëniet midis roleve organizative gjenerojnë një dimension deontik. Për shembull, ato thonë: „Përgjegjshmëria e postit qeveris marrëdhëniet institucionale midis mbajtësve të posteve. Si pjesëmarrës në këto marrëdhënie, mbajtësit e posteve janë të pajisur me autoritetin për të kërkuar që secili ‘të japë llogari’ për veprimet e veta“ (Ceva & Ferretti 2021: 25). Ato ofrojnë shembullin e një mjekeje: „Duke ndjekur këtë rrjedhë veprimi, mjekja është gjithashtu në pozicionin e justifikimit të sjelljes së saj para kolegëve të saj duke iu referuar kushteve të mandatit të saj të pushtetit, duke përmbushur kështu përgjegjshmërinë e postit. Me veprimin e saj, mjekja është llogaridhënëse jo vetëm para mjekëve të tjerë… por edhe para stafit të spitalit“ (Ceva & Ferretti 2021: 26).

Ceva & Ferretti trajtojnë gjithashtu pyetjen: Çfarë ka të gabuar korrupsioni? Duke bërë këtë, ato ofrojnë një teori dalluese. Sipas tyre, korrupsioni politik është thelbësisht i gabuar (në dallim nga të qenit i gabuar në sajë të pasojave të tij) sepse është „një formë specifike e padrejtësisë ndërvepruese që konsiston në një shkelje të detyrës së përgjegjshmërisë së postit“ (Ceva & Ferretti 2021: 122). Kështu, del se korrupsioni politik është thelbësisht i gabuar sepse është i padrejtë. Më konkretisht, korrupsioni politik përfshin një veprim nga një anëtar institucional i cili është i padrejtë ndaj kolegëve të tij, meqë secili anëtar ia ka borxh çdo anëtari tjetër kryerjen e detyrës së tij.

Një pyetje mund të lindë në këtë pikë në lidhje me shtrirjen e nocionit të institucionit që Ceva & Ferretti përdorin në shpjegimin e tyre të korrupsionit politik (të kuptuar si korrupsion i institucioneve publike). Për shembull, a janë ata që kanë të drejtë vote në një demokraci vetë mbajtës të roleve institucionale të institucionit të qeverisjes? A janë pacientët në një spital publik vetë mbajtës rolesh të spitalit apo nxënësit në një shkollë publike mbajtës rolesh të shkollës? Ceva & Ferretti përdorin një shpjegim të një institucioni publik sipas të cilit përgjigjja për këto pyetje është në secilin rast negative. Sepse në shpjegimin e tyre mbi korrupsionin e institucioneve publike duhet të ketë një mbajtës posti të pajisur me një mandat i cili përfshihet në korrupsion. Por qytetarët, pacientët e spitaleve dhe nxënësit e shkollave nuk janë mbajtës postesh me mandate. Në të vërtetë, qytetarët janë burimi i mandatit, ashtu siç, me sa duket (duke supozuar se ka një mandat), janë pacientët dhe, nëse jo nxënësit, të paktën prindërit e tyre (në emër të nxënësve). Një pasojë e padëshirueshme e kësaj pikëpamjeje është se me sa duket qytetarët, pacientët dhe studentët nuk mund të përfshihen vetë drejtpërdrejt në akte korrupsioni (të kuptuara si korrupsion i institucioneve publike) ose, të paktën, nëse munden, veprimet e tyre do të binin jashtë teorisë së Ceva & Ferretti-t mbi korrupsionin institucional.

Sidoqoftë, për t’u kthyer te pyetja e gabueshmërisë së korrupsionit, pamë më sipër se sipas pikëpamjes së Ceva & Ferretti-t kjo konsiston në faktin se korrupsioni është një formë e padrejtësisë ndërvepruese. Për rrjedhojë, drejtësia ndërvepruese shkon dorë për dore me përgjegjshmërinë e postit. Sipas kësaj pikëpamjeje, një mësuese që ngel në klasë nxënësit të cilët nuk i ofrojnë favore seksuale, dhe u jep nota të larta atyre që i ofrojnë, po kryen veprime korruptive në sajë të trajtimit të saj të padrejtë ndaj kolegëve të saj mësimdhënës. Ceva & Ferretti argumentojnë se burimi normativ (me rëndësi për gabueshmërinë e brendshme të veprimeve korruptive) i parimit të paanshmërisë në praktikën e vlerësimit nga mësuesit të punës së nxënësve të tyre qëndron në marrëdhëniet e bazuara në rol që mësuesja ka me kolegët e saj mësues (dhe stafin tjetër të shkollës) (Ceva & Ferretti 2021: 98). Kështu që veprimi i kësaj mësueseje nuk është i korruptuar në sajë të padrejtësisë së bërë ndaj nxënësve (ndonëse Ceva & Ferretti pajtohen se kjo do të ishte e padrejtë për nxënësit), por më tepër në sajë të padrejtësisë së bërë ndaj kolegëve të mësueses. Në kundërshtim me Ceva & Ferretti-n, mund të pretendohet me arsye se forma parësore e korrupsionit institucional e përfshirë këtu qëndron në korruptimin e marrëdhënies mësues-nxënës (dhe pasojave të saj të dëmshme). Më përgjithësisht, teoria e Ceva & Ferretti-t mbi korrupsionin politik dukshëm favorizon marrëdhëniet midis mbajtësve të posteve në kurriz të atyre të cilëve ata u shërbejnë.

3. Korrupsioni për kauzë fisnike (Noble Cause Corruption)

Siç e pamë më parë, në rastet paradigmatike veprimet korruptive janë një lloj veprimesh moralisht të gabuara, të kryera nga shprehia. Ç’të themi për motivin e veprimeve korruptive? Pamë më sipër se ka shumë motive për veprime korruptive, përfshirë dëshirat për pasuri, status dhe pushtet. Megjithatë, me sa duket ekziston të paktën një motiv që mund të mendojmë se nuk duhet të lidhet me korrupsionin, përkatësisht veprimi për hir të së mirës. Këtu duhet të jemi të kujdesshëm. Sepse ndonjëherë veprimet që bëhen për hir të së mirës janë, megjithatë, veprime moralisht të gabuara. Vërtet, disa veprime që bëhen nga dëshira për të arritur të mirën janë veprime korruptive, përkatësisht aktet e të ashtuquajturit korrupsion për kauzë fisnike.

Ky nuk është vendi për të ofruar një trajtim të hollësishëm të dukurisë së korrupsionit për kauzë fisnike (Kleinig 2002; Miller 2016: Kapitulli 3). Përkundrazi, le të vërejmë thjesht se madje edhe në rastet e korrupsionit për kauzë fisnike — në kundërshtim me atë që mendon personi që kryen veprimin — mund të jetë fare mirë rasti që veprimi korruptiv moralisht nuk duhet të kryhet; ose të paktën veprimi korruptiv është pro tanto moralisht i gabuar, edhe nëse është moralisht i lejueshëm kur merren parasysh të gjitha gjërat (all things considered). Për rrjedhojë, personi që e kryen atë mund të jetë duke gënjyer veten, ose thjesht duke gabuar kur gjykon se veprimi moralisht duhet të kryhet. Kështu që motivi i tij, d.m.th., të vepruarit për hir të asaj që është e drejtë, ka një mangësi morale. Ai po vepron vetëm për hir të asaj që beson se është moralisht e drejtë, por në fakt nuk është moralisht e drejtë; besimi i tij është një besim i rremë. Kështu që mund të nxjerrim përfundimin se veprimet korruptive janë veprime të zakonshme nga shprehia që janë të paktën pro tanto moralisht të gabuara dhe krejt mundësisht moralisht të gabuara kur merren parasysh të gjitha gjërat, dhe për këtë arsye sipas të gjitha gjasave nuk motivohen nga besimi i vërtetë se janë moralisht të drejta.

Këtu ka justifikime dhe shfajësime më komplekse të disponueshme për atë që në fillim mund të duket si një akt i korrupsionit për kauzë fisnike. Ndoshta një oficer policie nuk e dinte se një formë e caktuar prove nuk ishte e pranueshme. Besimi i rremë i oficerit të policisë se një veprim është i drejtë (paraqitja e provës në një gjykatë) varej racionalisht nga një besim jomoral i rremë (se prova ishte e pranueshme); dhe oficeri i policisë arriti ta mbante atë besim jomoral si rezultat i një procesi racional (ai u informua, ose të paktën u keqinformua, se prova ishte e pranueshme nga një oficer epror). Kjo do të na prire të thoshim se akti i supozuar i korrupsionit për kauzë fisnike nuk ishte realisht një akt korrupsioni — ndonëse mund të shërbente për të minuar një proces institucional moralisht legjitim — dhe për pasojë jo një akt i korrupsionit për kauzë fisnike. Ky intuitë është në përputhje me shpjegimin shkakor të korrupsionit në veçanti. Oficeri i policisë në fjalë kreu një veprim që minoi një proces legjitim të drejtësisë penale. Megjithatë, veprimi i tij nuk ishte i korruptuar sepse ai nuk është një korruptues. Ai nuk synonte të minonte procesin, ai nuk parashikoi se procesi do të minohej, dhe (le të supozojmë) nuk mund të pritej arsyeshëm prej tij që të parashikonte se ai do të minohej. As veprimi i tij nuk është shprehje e një karakteri të korruptuar.

Më parë u sugjerua se aktet e korrupsionit për kauzë fisnike janë pro tanto moralisht të gabuara dhe se kjo është zakonisht në kundërshtim me atë që beson aktori. Megjithatë, është e imagjinueshme që disa akte të korrupsionit për kauzë fisnike të jenë moralisht të justifikuara kur merren parasysh të gjitha gjërat. Ndoshta akti i korrupsionit për kauzë fisnike, ndonëse i gabuar në vetvete, megjithatë ishte moralisht i justifikuar nga një këndvështrim i marrjes parasysh të të gjitha gjërave. Nëse po, mund të nxjerrim përfundimin se veprimi nuk ishte një akt korrupsioni (dhe për pasojë jo një akt i korrupsionit për kauzë fisnike). Përndryshe, mund të nxjerrim përfundimin se ai ishte një akt korrupsioni, por një nga ata pak akte korrupsioni që ishin të justifikuara në ato rrethana. Ndoshta të dyja opsionet janë mundësi.

Supozoni se një oficer policie i fshehtë i ofron një „ryshfet“ një gjyqtari të korruptuar me qëllimin, kinse, për ta shtyrë gjyqtarin të japë një dënim të butë për një bos të njohur të krimit mafioz. Oficeri i policisë është i përfshirë realisht në një të ashtuquajtur operacion kurth (sting operation) si pjesë e një strategjie antikorrupsion. Gjyqtari e pranon ryshfetin dhe dënohet siç duhet për një vepër penale dhe burgoset. (Le të supozojmë gjithashtu se gjyqtari është tashmë aq i korruptuar sa nuk do të korruptohet më tej duke iu ofruar ryshfeti.) Oficeri i policisë ofron ryshfetin me qëllim arritjen e një të mire morale, d.m.th., dënimin e një zyrtari të korruptuar. Megjithatë, ne ngurrojmë ta quajmë këtë një rast korrupsioni. Me sa duket arsyeja për këtë është se në këtë kontekst „ryshfeti“ nuk ka një efekt korruptues; në veçanti, ai nuk arrin të minojë procesin gjyqësor të dënimit të bosit të krimit. Kështu që ky është një rast në të cilin një akt prima facie i korrupsionit për kauzë fisnike rezulton të mos jetë akt korrupsioni, dhe për rrjedhojë jo një akt i korrupsionit për kauzë fisnike. Një rast më pak i thjeshtë është ai ku veprimi realisht ka një efekt korruptues. Shqyrtoni dy mundësi: (i) Operacioni kurth vazhdon për pak kohë (për të kapur gjyqtarë të tjerë të korruptuar) dhe vendimet e paguara (përmes ryshfeteve) zbatohen përkohësisht gjatë operacionit; (ii) Procesi i shqyrtimit dhe pranimit të parave të ofruara nga oficeri i policisë i maskuar shkatërron më tej karakterin e gjyqtarit, por nuk ka efekt të mëtejshëm mbi procedurat gjyqësore (sepse gjyqtari arrestohet brenda pak minutash). Në të dyja rastet, mund të argumentohet se oficeri që kreu operacionet kurth kreu një akt korrupsioni.

Ç’të themi për aktet moralisht të justifikuara të korrupsionit për kauzë fisnike? Supozoni se dikush korrupton me ryshfet një zyrtar të imigracionit për të siguruar që miku i tij — i cili nuk kualifikohet për të hyrë në Australi — të mund të hyjë realisht në Australi, dhe përmes kësaj të ketë qasje në trajtim spitalor shpëtues për jetën. Ky akt ryshfeti është qartazi një akt i korrupsionit institucional; një proces legjitim institucional është përmbysur. Megjithatë, personi veproi për hir të kryerjes së asaj që besonte se ishte moralisht e drejtë; veprimi i tij ishte një rast i korrupsionit për kauzë fisnike. Për më tepër, nga këndvështrimi i marrjes parasysh të të gjitha gjërave — dhe veçanërisht, në dritën e forcës së detyrimeve morale që i detyrohemi miqve të ngushtë kur jeta e tyre është në rrezik — veprimi i tij mund të jetë fare mirë moralisht i justifikuar. Për rrjedhojë, akti i tij i korrupsionit mund të mos ketë një efekt korruptues mbi vetë atë. Në mënyrë të besueshme, kjo shpjegon çdo prirje që mund të kemi për të mos e përshkruar veprimin e tij si një veprim korrupsioni. Por nga fakti se personi nuk u korruptua, nuk rrjedh se akti nuk korruptoi. Për më tepër, nuk rrjedh as se ndonjë person tjetër nuk u korruptua. Qartazi, në shembullin tonë, zyrtari i imigracionit u korruptua dhe, për këtë arsye, veprimi ishte pro tanto moralisht i gabuar, edhe nëse veprimi ishte moralisht i drejtë kur merren parasysh të gjitha gjërat.

Në këtë seksion janë parashtruar propozicionet e mëposhtme: (a) dukuria e korrupsionit për kauzë fisnike është një lloj korrupsioni, dhe shihet si i tillë veçanërisht në dritën e shpjegimit shkakor të korrupsionit; (b) është e imagjinueshme që disa akte të korrupsionit për kauzë fisnike të jenë moralisht të justifikuara kur merren parasysh të gjitha gjërat; (c) rastet e korrupsionit strukturor të favorizuara nga Lessig-u dhe/ose Thompson-i janë potencialisht raste të korrupsionit për kauzë fisnike, por kjo nuk ndodh domosdo.

4. Sistemet e integritetit

Deri më tani preokupimi ynë ka qenë teorizimi i korrupsionit institucional. Vërtet, pjesa më e madhe e punës filozofike të ndërmarrë deri më sot ka konsistuar në një teorizim të tillë. Megjithatë, ka disa përjashtime të spikatura ndaj kësaj. Për shembull, Pogge ka sugjeruar minimin e privilegjeve ndërkombëtare të huamarrjes të qeverive autoritare që kanë rrëzuar qeveritë demokratike (Pogge 2002 [2008]: Kapitulli 10); Wenar (2016) argumenton për zbatimin e të drejtave pronësore (sovranitetit popullor mbi burimet) në lidhje me mallkimin e burimeve natyrore; Lessig-u (Lessig 2011) ka shtjelluar një varg masash specifike për të reformuar sistemin e kontributeve të fushatës në ShBA; Alexandra dhe Miller (2010) kanë skicuar mënyra për të përdorur mekanizma të reputacionit në disa sektorë ku humbja e reputacionit dëmton bilancin përfundimtar financiar (shih gjithashtu Brennan & Pettit 2005 për një shpjegim të themeleve teorike të reformave të tilla praktike).

Megjithatë, në një nivel më të përgjithshëm ekziston një nevojë e dukshme nga ana e filozofëve për të konceptualizuar nocionin e një sistemi antikorrupsion ose, më gjerësisht, të një sistemi të integritetit për institucionet (Klitgaard 1988; Pope 1997; Anechiarico & Jacobs 1998; Klitgaard et al. 2000; Preston & Sampford 2002; Baker 2005; Miller 2017). Një sistem integriteti është një rregullim institucional qëllimi i të cilit është të promovojë qëndrime dhe sjellje etike dhe, në mënyrë thelbësore, të parandalojë ose, të paktën, të zvogëlojë korrupsionin institucional. Për shembull, një sistem integriteti për një organizatë policore mund të përbëhet nga një grup ligjesh dhe rregulloresh, një departament i punëve të brendshme i përbërë nga hetues të korrupsionit, një organ i jashtëm mbikëqyrës, mekanizma raportimi profesional, një kod etike i zbatueshëm, një proces ankesash dhe disipline, e kështu me radhë. Kontributi i filozofëve ndaj sistemeve të integritetit ka qenë i trefishtë: Së pari, ata kanë ofruar vështrime sinoptike ose panoramike të arkitekturës së sistemeve të tilla dhe, duke vepruar kështu, kanë përcaktuar nëse ato janë të përshtatshme për qëllimin normativ institucional. Natyrisht, kjo punë presupozon teori të qëllimeve normative institucionale të institucioneve në fjalë (Lessig 2011; Thompson 1995). Së dyti, ata kanë trajtuar një larmi çështjesh etike që kanë lindur në projektimin dhe zbatimin e sistemeve të integritetit dhe komponentëve të tyre të ndryshëm institucionalë. Shqyrtoni, për shembull, gamën e çështjeve etike që lindin në lidhje me sistemet antikorrupsion për organizatat policore, p.sh., futjen në kurth (entrapment), privatësinë/mbikëqyrjen (Miller 2016). Së treti, ata kanë identifikuar bazën themelore shkakore dhe/ose racionale të korrupsionit dhe, në dritën e kësaj, kanë projektuar masa të përshtatshme antikorrupsion (Pogge 2002 [2008]: Kapitulli 6; Lessig 2011; van den Hoven, Miller, & Pogge 2017). Një grup i rëndësishëm problemesh strukturore që lehtësojnë korrupsionin janë problemet e veprimit kolektiv, p.sh., arbitrazhi rregullator në sistemin financiar global dhe parajsat fiskale (Obermayer & Obermaier 2016; Rothstein & Varraich 2017). Një lloj zgjidhjeje e propozuar është ajo e një skeme bashkëpunuese të zbatueshme në nivel ndërkombëtar (Eatwell & Taylor 2000).

Sistemet e integritetit mund të mendohen si kryesisht reaktive ose kryesisht parandaluese, ndonëse dallimi është disi artificial pasi ekziston gjithmonë nevoja si për elemente reaktive, p.sh., hetimet e veprimeve korruptive, ashtu edhe për elemente parandaluese, p.sh., trajnimi etik dhe mekanizmat e transparencës. Sistemet reaktive janë thelbësisht lineare. Ato hartojnë ligje dhe rregullore që përcaktojnë një seri shkeljesh, presin për shkeljet, hetojnë, gjykojnë dhe marrin masa ndëshkuese. Në shumë fusha, përfshirë korrupsionin institucional, burimet janë të kufizuara dhe, kësisoj, duhet të merren vendime të bazuara etikshëm lidhur me prioritizimin e veprimtarisë korruptive që do të hetohet dhe në ç’masë. Ky problem etik duhet dalluar nga problemi i mungesës së burimeve i motivuar nga dëshira për të penguar nismat antikorrupsion. Për më tepër, të dyja këto probleme duhen dalluar nga debati midis atyre që favorizojnë shtimin e ligjeve dhe rregulloreve për të luftuar, për shembull, korrupsionin financiar, dhe atyre që argumentojnë për zvogëlimin e ligjeve dhe rregulloreve të tilla meqenëse ato rrisin pa nevojë koston e të bërit biznes.

Mekanizmat e brendshëm institucionalë parandalues për luftimin e korrupsionit mund të ndahen në katër kategori: Mekanizma të projektuar për të zvogëluar motivimin për t’u përfshirë në korrupsion, p.sh., programet e edukimit etik; mekanizma për të zvogëluar kapacitetin e atyre që janë të motivuar të përfshihen në korrupsion, p.sh., legjislacioni për zvogëlimin e oligopoleve për të parandaluar kartelet (Rose-Ackerman 1999), shfrytëzimi i mungesës së besimit midis korruptuesve (Lambsdorff 2007), demokratizimi dhe ndarja e pushteteve („pushteti korrupton“ (Acton 1887 [1948: 364])) për të frenuar qeveritë e fuqishme e të korruptuara (Johnston 2014); mekanizma për të eliminuar ose reduktuar mundësinë për t’u përfshirë në korrupsion, p.sh., dispozitat për konfliktin e interesit; mekanizma për të ekspozuar sjelljen korruptive, p.sh., organet mbikëqyrëse, organizatat mediatike (Pope 1997; Spence et al. 2011).

Është e vetëkuptueshme se ekziston nevoja si për elemente reaktive ashtu edhe për ato parandaluese nëse një sistem integriteti synon të jetë adekuat. Kjo pikë vlen pavarësisht nëse sistemi i integritetit në fjalë i përket një organizate të vetme, një industrie, një grupi profesional apo një shoqërie të tërë. Megjithatë, elementet reaktive dhe parandaluese duhet të jenë koherente në një sistem të përgjithshëm holistik integriteti (Miller 2017). Një pikë e mëtejshme që shpesh anashkalohet është se, që një sistem integriteti të jetë efektiv, ai presupozon një kornizë normash shoqërore të pranuara në kuptimin e parimeve morale të pranuara shoqërisht. Normat shoqërore ofrojnë standardet që përcaktojnë se çfarë llogaritet si korrupsion. Për më tepër, duke bërë këtë, ato përcaktojnë nëse një sjellje e tillë do të tolerohet apo jo. Zbulimi i korrupsionit ka shumë pak efekt nëse komuniteti i gjerë para të cilit zbulohet korrupsioni është tolerant ose ndryshe pranues ndaj tij.

5. Përfundim

Korrupsioni është një dukuri jashtëzakonisht e larmishme, që përfshin ryshfetin, nepotizmin, dëshminë e rreme, mashtrimin, keqpërdorimin e autoritetit e kështu me radhë. Për më tepër, korrupsioni merr forma të ndryshme në të gjithë spektrin e institucioneve, duke sjellë korrupsion politik, korrupsion financiar, korrupsion policor, korrupsion akademik e kështu me radhë. Teoria shkakore e korrupsionit është një përpjekje e qëndrueshme për të ofruar një shpjegim që akomodon këtë larmi. Duke bërë këtë, ajo thekson përmasën shkakore si dhe atë normative të korrupsionit institucional. Teoritë filozofike bashkëkohore më me ndikim të korrupsionit politik janë ato të Dennis Thompson-it dhe Lawrence Lessig-ut. Për më tepër, nocioni i Lessig-ut për korrupsionin e varësisë duket të jetë i përgjithësueshëm deri diku për institucione të ndryshme nga institucionet politike. Po ashtu, mekanizmi që qëndron në thelb të teorisë së Thompson-it mund të jetë i përgjithësueshëm deri diku për institucione të ndryshme nga ato politike. Megjithatë, ashtu siç qëndrojnë, asnjëra nga këto teori nuk ofron një teori të përgjithshme ose gjithëpërfshirëse të korrupsionit institucional (dhe teoria e Lessig-ut, të paktën, nuk ka për qëllim ta bëjë këtë). Larmia e gjerë e veprimeve korruptive nënkupton se mund të ketë fare mirë nevojë për një gamë përkatësisht të gjerë dhe të larmishme masash specifike antikorrupsion për të luftuar korrupsionin në format e tij të ndryshme, dhe vërtet në kontekstet e tij potencialisht shumë të ndryshme. Dekadat e fundit kanë dëshmuar ngritjen e sistemeve të tëra mekanizmash antikorrupsion të mbështjellë në ato që quhen sisteme të integritetit. Këtu mund të dallojmë elementet reaktive nga ato parandaluese të një sistemi integriteti apo antikorrupsion dhe, me shumë gjasë, një sistem efektiv integriteti duhet të integrojë elementet reaktive dhe parandaluese në një sistem të përgjithshëm holistik.

Bibliografia

Abed, George T. and Sanjeev Gupta (eds.), 2003, Governance, Corruption, and Economic Performance, Washington DC: International Monetary Fund.
Aßländer, Michael S. and Sarah Hudson (eds.), 2017, Handbook of Business and Corruption, Bingley, UK: Emerald Publishing.
Acton, Lord [John Emerich Dalberg Acton], 1887 [1948], Letter to Mandell Creighton, 5 April 1887, printed in Acton’s Essays on Freedom and Power, Gertrude Himmelfarb (ed.), Glencoe, IL: The Free Press, pp. 358–367.
Alexandra, Andrew and Seumas Miller, 2010, Integrity Systems for Occupations, London: Routledge.
Althusser, Louis, 1971, Lenin and Philosophy and Other Essays (Lénine et la philosophie), Ben Brewster (trans.), London: New Left Books.
Anechiarico, Frank and James B. Jacobs, 1998, The Pursuit of Absolute Integrity: How Corruption Control Makes Government Ineffective, Chicago: University of Chicago Press.
Aristotle [fourth century BCE], The Politics, any edition.
–––, Nicomachean Ethics, any edition.
Baker, Raymond W., 2005, Capitalism’s Achilles Heel: Dirty Money and How to Renew the Free-Market System, Indianapolis: Wiley.
Bellow, Adam, 2003, In Praise of Nepotism: A History of Family Enterprise from King David to George W. Bush, New York: Doubleday.
Blau, Adrian, 2009, „Hobbes on Corruption“, History of Political Thought, 30(4): 596–616.
–––, 2018, „Cognitive Corruption and Deliberative Democracy“, Social Philosophy and Policy, 35(2): 198–220.
Bowden, Mark, 2012, Killing Pablo: The Hunt for the World’s Greatest Outlaw, New York: Atlantic Books.
Bratman, Michael E., 2016, Shared Agency: A Planning Theory of Acting Together, Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/acprof:oso/9780199897933.001.0001
Brennan, Geoffrey and Philip Pettit, 2005, The Economy of Esteem: An Essay on Civil and Political Society, Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/0199246483.001.0001
Ceva, Emanuela and Maria Paola Ferretti, 2017, „Political Corruption“, Philosophy Compass, 7(2): 1–10. doi:10.1111/phc3.12461
–––, 2018, „Political Corruption, Individual Behavior and the Quality of Institutions“, Politics, Philosophy & Economics, 17(2): 216–231. doi:10.1177/1470594X17732067
–––, 2021, Political Corruption, New York: Oxford University Press.
Cocking, Dean and Jeroen van den Hoven, 2018, Evil Online, Hoboken, NJ: Wiley Blackwell.
Cohen, Elliott D. (ed.), 2005, News Incorporated: Corporate Media Ownership and Its Threat to Democracy, Amherst, New York: Prometheus.
Crank, John and Michael A. Caldero, 2004, Police Ethics: The Corruption of Noble Cause, Cincinnati: Anderson Publishing.
Dobel, J. Patrick, 2002, Public Integrity, Baltimore: Johns Hopkins Press.
Dobos, Ned, Christian Barry, and Thomas Pogge (eds.), 2011, Global Financial Crisis: The Ethical Issues, London: Palgrave Macmillan. doi:10.1057/9780230306950
Eatwell, John and Lance Taylor, 2000, Global Finance at Risk: The Case for International Regulation, New York: New Press.
Elliott, Deni and Edward H. Spence, 2018, Ethics for a Digital Era, Chichester, UK: Wiley-Blackwell. doi:10.1002/9781118968888
Friedman, Milton, 1970, „The Social Responsibility of Business is to Increase its Profits“, New York Times Magazine, 13 September 1970.
French, Peter A., 1979, „The Corporation as a Moral Person“, American Philosophical Quarterly, 16(3): 207–15.
Giddens, Anthony, 1984, The Constitution of Society, Cambridge, UK: Polity.
Green, Stuart P., 2006, Lying, Cheating and Stealing: A Moral Theory of White-Collar Crime, Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/acprof:oso/9780199225804.001.0001
Harré, Rom, 1979, Social Being: A Theory for Social Psychology, Oxford: Blackwell.
Heidenheimer, Arnold J. and Michael Johnston (eds.), 2002, Political Corruption: Concepts and Contexts, third edition, London: Transaction Publishers.
Heywood, Paul (ed.), 2018, Routledge Handbook of Political Corruption, London: Routledge.
Hindess, Barry, 2001, „Good Government and Corruption“, in Larmour and Wolanin 2001: 1–10.
Johnston, Michael, 2014, Corruption, Contention, and Reform: The Power of Deep Democratization, Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139540957
Kleinig, John, 2002, „Rethinking Noble Cause Corruption“, International Journal of Police Science and Management, 4(4): 287–314. doi:10.1350/ijps.4.4.287.10877
Klitgaard, Robert E., 1988, Controlling Corruption, Berkeley: University of California Press.
Klitgaard, Robert, Ronald Maclean-Abaroa, and H. Lindsey Parris, 2000, Corrupt Cities: A Practical Guide to Cure and Prevention, Oakland, CA: ICS Press.
Kolstad, Ivar, 2012, „Corruption as a Violation of Distributed Ethical Obligations“, Journal of Global Ethics, 8(2–3): 239–250. doi:10.1080/17449626.2012.716076
Kurer, Oskar, 2005, „Corruption: An Alternative Approach to its Definition and Measurement“, Political Studies, 53(1): 222–39. doi:10.1111/j.1467-9248.2005.00525.x
Lambsdorff, Johann, Graf, 2007, Institutional Economics of Corruption and Reform: Theory, Evidence and Reform, Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9780511492617
Langford, John W. and Allan Tupper (eds.), 1994, Corruption, Character and Conduct: Essays on Canadian Government Ethics, Toronto: Oxford University Press.
Larmour, Peter and Nick Wolanin (eds.), 2001, Corruption and Anti-Corruption, Canberra: Asia Pacific Press.
Lessig, Lawrence, 2011, Republic Lost: How Money Corrupts—and a Plan to Stop it, New York: Twelve.
–––, 2013a, „Institutional Corruptions“, Edward J. Safra Working Papers 1. doi:10.2139/ssrn.2233582
–––, 2013b, „‘Institutional Corruption’ Defined“, Journal of Law, Medicine and Ethics, 41(3): 553–555. doi:10.1111/jlme.12063
–––, 2014, „What an Originalist Would Understand ‘Corruption’ to Mean“, California Law Review, 102(1): 1–24. doi:10.15779/z38df8d
Lévi-Strauss, Claude, 1962 [1966], La pensée sauvage, Paris: Plon. Translated as The Savage Mind, Chicago: University of Chicago Press.
Light, Donald W., Joel Lexchin, and Jonathan J. Darrow, 2013, „Institutional Corruption of Pharmaceuticals and the Myth of Safe and Effective Drugs“, Journal of Law, Medicine and Ethics, 14(3): 590–600. doi:10.1111/jlme.12068
Lynch, Michael, 2017, The Internet of Us, New York: Liveright.
List, Christian and Philip Pettit, 2011, Group Agency: The Possibility, Design, and Status of Corporate Agents, Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/acprof:oso/9780199591565.001.0001
Ludwig, Kirk, 2017, From Plural to Institutional Agency: Collective Action II, Oxford: Oxford University Press.
Machiavelli, Niccolò, 1532, The Prince (Il Principe), any edition.
–––, c.1517, Discourses on Livy (Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio), any edition.
Miller, Seumas, 2010, Moral Foundations of Social Institutions: A Philosophical Study, New York: Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9780511818622
–––, 2016, Corruption and Anti-Corruption in Policing: Philosophical and Ethical Issues, Dordrecht: Springer. doi:10.1007/978-3-319-46991-1
–––, 2017, Institutional Corruption: A Study in Applied Philosophy, New York: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781139025249
Miller, Seumas, Peter Roberts, and Edward Spence, 2005, Corruption and Anti-Corruption: An Applied Philosophical Approach, New Jersey: Prentice Hall.
Miller, Seumas and Terry Bossomaier, 2023, Cybersecurity, Ethics and Collective Responsibility, New York: Oxford University Press.
Montesquieu, 1748, The Spirit of the Laws (De l’esprit des lois), any edition.
Munger, Michael, 2018, „On the Contingent Vice of Corruption“, Social Philosophy and Policy, 35(2): 158–181.
Newhouse, M.E., 2014, „Institutional Corruption: A Fiduciary Theory“, Cornell Journal of Law and Public Policy, 23(3): Article 2.
Noonan, John T. Jr, 1984, Bribes, New York: Macmillan.
Nozick, Robert, 1974, Anarchy, State, and Utopia, New York: Basic Books.
Nye, Joseph S., 1967, „Corruption and Political Development: A Cost-benefit Analysis“, American Political Science Review, 61(2): 417–427. doi:10.2307/1953254
Obermayer, Bastian and Frederik Obermaier, 2016, Panama Papers. Die Geschichte einer weltweiten Enthüllung, Köln: Kiepenheuer & Witsch. Translated in the same year as The Panama Papers: Breaking the Story of How the Rich & Powerful Hide Their Money, London: Oneworld.
Olson, Mancur, 1965, The Logic of Collective Action: Public Goods and the Theory of Groups, Cambridge, MA: Harvard University Press.
Pearson, Zoe, 2001, „An International Human Rights Approach to Corruption“, in Larmour and Wolanin 2001: 30–61.
Pei, Minxin, 2016, China’s Crony Capitalism: The Dynamics of Regime Decay, Boston, MA: Harvard University Press.
Pettit, Philip, 1997, Republicanism: A Theory of Freedom and Government, Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/0198296428.001.0001
Philp, Mark, 1997, „Defining Political Corruption“, Political Studies, 45(3): 436–462. doi:10.1111/1467-9248.00090
–––, 2018, „Corruption of Politics“, Social Philosophy and Policy, 35(2): 73–93.
Philp, Mark and Elizabeth David-Barrett, 2015, „Realism about Political Corruption“, Annual Review of Political Science, 18: 387–402.
Plato [fourth century BCE], Gorgias, any edition.
–––, The Republic, any edition.
Pogge, Thomas, 2002 [2008], World Poverty and Human Rights, London: Polity; second edition, 2008.
Pope, Jeremy, 1997, National Integrity Systems: The TI Source Book, Berlin: Transparency International.
Preston, Noel and Charles Sampford, 2002, Encouraging Ethics and Challenging Corruption, Sydney: Federation Press.
Pritchard, Michael S., 1998, „Bribery: The Concept“, Science and Engineering Ethics, 4(3): 281–286. doi:10.1007/s11948-998-0019-9
Reich, Robert B., 2015, Saving Capitalism: For the Many, Not the Few, New York: Alfred A. Knopf.
Resnik, David B., 2007, The Price of Truth: How Money Affects the Norms of Science, New York: Oxford University Press. doi:10.1093/acprof:oso/9780195309782.001.0001
Rose-Ackerman, Susan, 1999, Corruption and Government: Causes, Consequences and Reform, Cambridge: Cambridge University Press.
Rothstein, Bo and Aiysha Varraich, 2017, Making Sense of Corruption, Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781316681596
Sandel, Michael J., 2012, What Money Can’t Buy: The Moral Limits of Markets, London: Penguin.
Schmidtz, David (ed.), 2018, Social Philosophy and Policy, 35(2).
Sharman, J.C., 2017, The Despot’s Guide to Wealth Management: On the International Campaign Against Grand Corruption, Ithaca, NY: Cornell University Press.
Sparling, Robert, 2019, Political Corruption, Pennsylvania: University of Pennsylvania Press.
Spence, Edward H., Andrew Alexandra, Aaron Quinn, and Anne Dunn, 2011, Media, Markets and Morals, Chichester: Wiley-Blackwell.
Thompson, Dennis F., 1995, Ethics in Congress: From Individual to Institutional Corruption, Washington DC: Brookings Institute.
–––, 2013, „Two Concepts of Corruption: Individual and Institutional“, Edward J. Safra Working Papers 16. doi:10.2139/ssrn.2304419
–––, 2018, „Theories of Institutional Corruption“, Annual Review of Political Science, 21: 495–513. doi:10.1146/annurev-polisci-120117-110316
Van den Hoven, Jeroen, Seumas Miller and Thomas Pogge (eds.), 2017, Designing-in Ethics, New York: Cambridge University Press. doi:10.1017/9780511844317
Walsh, Adrian and Richard Giulianotti, 2006, Ethics, Money and Sport, London: Routledge.
Warren, Mark E., 2004, „What Does Corruption Mean in a Democracy“, American Journal of Political Science, 48(2): 328–343. doi:10.2307/1519886
–––, 2006, „Political Corruption as Duplicitous Exclusion“, PS: Political Science and Politics, 39(4): 803–807. doi:10.1017/S1049096506060975
Wenar, Leif, 2016, Blood Oil: Tyrants, Violence and the Rules that Run the World, Oxford: Oxford University Press.
Wheatley, Martin, 2012, The Wheatley Review of LIBOR, London: HM Treasury.
Woolley, Samuel and Philip Howard, 2019, Computational Propaganda, Oxford: Oxford University Press.
World Bank, 1997, Helping Countries Combat Corruption: The Role of the World Bank, Washington DC: World Bank.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

Blog

1. Llojet e korrupsionit

2. Korrupsioni institucional

2.1 Karakteristikat e përgjithshme të korrupsionit institucional

2.1.1 Korrupsioni personal dhe korrupsioni institucional

2.1.2 Gërryerja institucionale dhe korrupsioni strukturor

2.1.3 Aktorët institucionalë dhe korrupsioni

2.2 Teoria shkakore e korrupsionit institucional

2.3 Teoritë e korrupsionit politik

2.3.1 Teoritë procedurale të korrupsionit politik

2.3.2 Thompson: Korrupsioni individual kundrejt atij institucional

2.3.3 Korrupsioni i varësisë sipas Lessig-ut

2.3.4 Ceva & Ferretti: Përgjegjshmëria e postit (Office Accountability)

3. Korrupsioni për kauzë fisnike (Noble Cause Corruption)

4. Sistemet e integritetit

5. Përfundim

Bibliografia

Mjetet akademike

Burime të tjera në internet

Zëra të ndërlidhur

John of Salisbury – Gjoni i Salisburit

Ndikimi i Luther-it në filozofi

Leave your thought here Cancel reply

Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet – Sami Frashëri

Martin Heidegger

Zonja Sekretare – Madeleine Albright

About

Links

Support