Estetika e së përditshmes

Botuar për herë të parë të mërkurën, më 30 shtator 2015; rishikim thelbësor të shtunën, më 29 nëntor 2025

Burimi:https://plato.stanford.edu/entries/aesthetics-of-everyday/

Në historinë e estetikës perëndimore, lëndët që tërhoqën vëmendje varionin nga objektet dhe dukuritë natyrore, strukturat e ndërtuara, objektet utilitare dhe veprimet njerëzore, e deri tek ajo që sot konsiderohet si artet e bukura. Megjithatë, duke filluar nga shekulli i nëntëmbëdhjetë, ligjërimi u përqendrua gjithnjë e më shumë tek artet e bukura. Kjo ngushtim i vëmendjes ndodhi pavarësisht mbizotërimit të teorisë së qëndrimit estetik në estetikën moderne, sipas së cilës praktikisht nuk ka kufij për atë që mund të bëhet burim i përvojës estetike. Prirja për të barazuar estetikën me filozofinë e artit u bë e përhapur në estetikën e shekullit të njëzetë, veçanërisht brenda traditës anglo-amerikane.

Sfidat ndaj kësaj fushe mjaft të kufizuar të estetikës nisën gjatë gjysmës së dytë të shekullit të njëzetë me një interes të ripërtërirë për natyrën dhe mjedisin, të ndjekur nga eksplorimi i arteve popullore. Estetika e së përditshmes vazhdon këtë trajektore të zgjerimit të shtrirjes duke përfshirë objekte, ngjarje dhe aktivitete që përbëjnë jetën e përditshme të njerëzve. Megjithatë, është më e saktë të karakterizohet ky zhvillim i kohëve të fundit si një rivendosje e fushës së estetikës sesa si hapja e një arene të re.

Përveç kësaj, shumë tradita kulturore jashtë sferës perëndimore janë preokupuar prej kohësh me estetikën e jetës së përditshme. Në disa tradita kulturore, si inuit dhe navaho, konsideratat estetike janë të integruara plotësisht në aktivitetet e përditshme, duke përfshirë punimin e sendeve të tilla si veglat (Papanek 1995; Witherspoon 1996). Madje edhe në tradita të tjera, si ajo japoneze dhe kineze, me praktika të dallueshme të krijimit të artit në pikturë, letërsi, teatër e të ngjashme, praktikat estetike përshkojnë jetën e përditshme të njerëzve. Një nga gjetjet e estetikës krahasuese është se një theks më i madh vihet mbi estetikën e jetës së përditshme në shumë kultura joperëndimore sesa në Perëndim (Higgins 2005).

Kështu, perceptimi se estetika e së përditshmes është një kufi i ri i ligjërimit estetik duhet të vendoset në kontekstin e estetikës anglo-amerikane të fundit të shekullit të njëzetë. Domethënë, ajo u krijua si një reagim kundër asaj që u konsiderua si një kufizim i padrejtë i fushës së estetikës. Ajo synon t’i japë vëmendjen e duhur tërësisë së jetës së shumanshme estetike të njerëzve, duke përfshirë përbërës të ndryshëm të jetës së përditshme: objektet e përdorimit ditor, punët e shtëpisë, ndërveprimet me njerëzit e tjerë dhe aktivitetet e përditshme si ngrënia, ecja dhe larja. Estetika e së përditshmes kërkon gjithashtu të çlirojë kërkimin estetik nga një përqendrim pothuajse ekskluziv mbi bukurinë (dhe deri diku mbi të lartën) karakteristik për estetikën moderne perëndimore. Ajo përfshin brenda fushës së saj ato cilësi që përshkojnë përvojën e përditshme, si e bukur, e lezetshme, e rrëmujshme, e ngarkuar, me shije, e pistë, e gjallë, monotone, e neveritshme, e pështirë dhe shumë të tjera. Përveç ndriçimit të përmasave estetike, si pozitive ashtu edhe negative, të atyre gjërave që janë lënë pas dore në ligjërimin estetik si dhe në imagjinatën popullore, estetika e së përditshmes ndjek pasojat e tyre morale, shoqërore, politike dhe mjedisore në jetën e përditshme të njerëzve. Ky eksplorim tregon se shijet, preferencat dhe gjykimet estetike në dukje banale lidhur me jetën e përditshme mund të luajnë një rol domethënës në përcaktimin e cilësisë së jetës dhe gjendjes së botës.

Estetika e së përditshmes ngre gjithashtu çështje teorike që nuk kanë marrë vëmendjen e duhur nga estetika mbizotëruese perëndimore e rrymës kryesore. Këto përfshijnë: identitetin e papërcaktuar të objektit të përvojës estetike për shkak të mungesës së një kornizimi të rënë dakord institucionalisht; ndryshimet dhe modifikimet që kalojnë objektet e përditshme; anonimitetin e përgjithshëm të projektuesit dhe krijuesit, si dhe mungesën e ndonjë autorësie të qartë pas objekteve të përditshme; angazhimet trupore me objektet dhe aktivitetet dhe rezultatin e tyre praktik; mungesën e perceptuar të kritereve për gjykimet estetike. Duke ngritur këto çështje, estetika e së përditshmes sfidon supozimet e gjata që mbështesin ligjërimin estetik të përqendruar tek arti. Megjithatë, mbrojtësit e estetikës së së përditshmes nuk i parashtrojnë këto sfida si një mënyrë për të zhvlerësuar ligjërimin e vendosur estetik. Përkundrazi, ato synojnë të hedhin dritë të re mbi ligjërimin mbizotërues. Ashtu si format e reja të artit shpesh prezantojnë cilësi dhe vlera që nuk u konsideruan më parë dhe pasurojnë botën e artit, siç sugjerohet nga Arthur Danto, estetika e së përditshmes propozon të ndihmojë në zhvillimin e ligjërimit të përgjithshëm estetik duke shtuar rrugë të reja kërkimi. Për rrjedhojë, trajtimi i estetikës së së përditshmes që vijon do të përqendrohet në këto çështje që janë ngritur për të ndriçuar dhe sfiduar ligjërimin mbizotërues estetik në filozofinë bashkëkohore perëndimore.

Historia e kohëve të fundit
„E përditshmja“ dhe „estetika“ në estetikën e së përditshmes
Çfamiljarizimi i së njohurës
Estetika negative
Cilësitë estetike të së përditshmes
Estetika ambientale dhe estetika shoqërore
Estetika e orientuar drejt veprimit
Zbehja e vijës midis artit dhe jetës
Rëndësia e estetikës së së përditshmes
Zhvillime të reja dhe të ardhshme

Bibliografia
Mjetet akademike
Burime të tjera në internet
Zëra të ndërlidhur

1. Historia e kohëve të fundit

Me krijimin e estetikës mjedisore, përpjekjet për të hapur fushën e estetikës përtej arteve të bukura filluan gjatë gjysmës së dytë të shekullit të njëzetë. Pothuajse të gjithë shkrimtarët mbi estetikën e së përditshmes marrin frymëzim nga vepra e John Dewey-t Arti si përvojë (Art as Experience), botuar për herë të parë më 1934. Në veçanti, diskutimi i tij mbi „të pasurit e një përvoje“ dëshmon se përvoja estetike është e mundur në çdo aspekt të jetës së përditshme të njerëzve, duke filluar nga ngrënia e një vakti apo zgjidhja e një problemi matematikor e deri te kryerja e një interviste pune. Duke e vendosur ‘estetiken’ në karakterin e një përvoje dhe jo në një lloj të caktuar objekti apo situate, Dewey i hap rrugën ithtarëve të estetikës së së përditshmes për të eksploruar aspekte të ndryshme të jetës estetike të njerëzve pa një kufi të parakonfiguruar.

Nëse estetika e Dewey-t mund të konsiderohet si klasikja për ligjërimin e estetikës së së përditshmes, veprat e hershme të Arnold Berleant-it mbi fushën estetike dhe angazhimin vazhdojnë këtë trajektore. Pavarësisht përqendrimit në përvojën e artit dhe pa iu referuar posaçërisht termit ‘estetikë e së përditshmes’, veprat e hershme të Berleant-it ofrojnë një shpjegim fenomenologjik të përvojës estetike duke mohuar një ndarje midis objektit të përvojës dhe subjektit përjetues, ndërsa në vend të kësaj përqendrohen në marrëdhënien e tyre dhe theksojnë procesin bashkëpunues si angazhim (Berleant 1970, 1991). Ky nocion i ‘angazhimit’ si një model për estetikën është i zbatueshëm për përvojën e njeriut përtej artit. Në të vërtetë, veprat e tij të mëvonshme mbi estetikën mjedisore, si natyrore ashtu edhe të ndërtuar, dhe së fundmi mbi estetikën shoqërore dhe estetikën negative, kanë zgjeruar vazhdimisht fushën e kërkimit estetik dhe kanë rikthyer rolin e ligjshëm që angazhimi estetik luan me botën dhe në jetën njerëzore.

Përveç veprave mbi estetikën mjedisore që trajtojnë mjediset e ndërtuara (shih zërin mbi estetikën e mjedisit), vepra të tjera të shquara të hershme që trajtojnë posaçërisht çështjet e estetikës së së përditshmes përfshijnë Art and Human Values të Melvin Rader dhe Bertram Jessup (1976), Experience as Art: Aesthetics in Everyday Life të Joseph Kupfer (1983), The Boundaries of Art: A Philosophical Inquiry into the Place of Art in Everyday Life të David Novitz (1992), artikujt e Thomas Leddy-t „Everyday Surface Aesthetic Qualities: ‘Neat,’ ‘Messy,’ ‘Clean,’ ‘Dirty’“ (1995) dhe „Sparkle and Shine“ (1997), The Art of Living: Aesthetics of the Ordinary in World Spiritual Traditions (1995) dhe „Aesthetics of the Everyday“ (2003) të Crispin Sartwell-it, Undoing Aesthetics të Wolfgang Welsch-it (1997), Aesthetics of the Unavoidable: Aesthetic Variations in Human Appearance të Ossi Naukkarinen-it (1999), si dhe Aesthetics and the Good Life (1989) dhe Merit, Aesthetic and Ethical (2001) të Marcia Eaton-it.

Antologjia e parë mbi këtë temë, The Aesthetics of Everyday Life, redaktuar nga Andrew Light dhe Jonathan M. Smith, botuar më 2005, përfshin shumë artikuj që së bashku hedhin themelet për literaturën më të fundit mbi estetikën e së përditshmes. Shpesh citohen mes tyre „On the Aesthetics of the Everyday: Familiarity, Strangeness, and the Meaning of Place“ nga Arto Haapala dhe „The Nature of Everyday Aesthetics“ nga Tom Leddy.

Monografia e parë me titullin specifik Everyday Aesthetics, e shoqëruar nga nëntitulli Prosaics, the Play of Culture and Social Identities, u shkrua nga Katya Mandoki dhe u botua më 2007. Ajo ofron një kritikë të gjerë të ligjërimit mbizotërues të estetikës perëndimore të ngarkuar me atë që ajo e karakterizon si „fetishe“ lidhur me artin dhe bukurinë, si dhe një analizë të hollësishme semiotike të estetikës së përfshirë në fusha që variojnë nga feja dhe arsimi te familja dhe mjekësia. Pothuajse menjëherë pas botimit të librit të Mandokit, doli Everyday Aesthetics e Yuriko Saito-s. Këto vepra u pasuan nga The Extraordinary in the Ordinary: The Aesthetics of Everyday Life (2012) e Thomas Leddy-t. Ato së bashku siguruan pikëmbështetjen fillestare për zhvillimin pasues të estetikës së së përditshmes.

Paralelisht me këto vepra të hershme janë botuar monografi dhe antologji kushtuar aspekteve specifike të jetës së përditshme, si estetika e shijes (Korsmeyer 1999, 2005; Perullo 2016; van der Meulen dhe Wiese 2017), estetika shtëpiake (McCracken 2001), estetika e trupit (Shusterman 1999, 2013; Bhatt 2013; Irvin 2016), bukuria funksionale (Parsons dhe Carlson 2008), estetika e dizajnit (Forsey 2013), dhe estetika e nuhatjes (Drobnick 2005; Shiner 2020), si dhe një përmbledhje esesh që trajtojnë nocionin e „artifikimit“ në praktika që nisin nga biznesi dhe arsimi deri te shkenca dhe sportet (Naukkarinen dhe Saito, 2012).

Të gjitha këto punime së bashku kanë sjellë një debat gjithnjë e më të gjallë mbi temën në revista të tilla si Aesthetic Investigations, Aisthesis, The British Journal of Aesthetics, Contemporary Aesthetics, Espes, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, The Nordic Journal of Aesthetics, Popular Inquiry, Proceedings of the European Society for Aesthetics, dhe Studi di Estetica, për të përmendur vetëm disa që paraqesin ose përfshijnë artikuj në anglisht. Përveç kësaj, më shumë antologji mbi estetikën e së përditshmes janë botuar më pas, përkatësisht vëllimi i Aisthesis kushtuar temës së Objekteve të Përditshme (2014), Experiencing the Everyday (Friberg dhe Vasquez 2017), Paths from the Philosophy of Art to Everyday Aesthetics (Kuisma, et al. 2019), Applying Aesthetics to Everyday Life: Methodologies, History and New Directions (Giombini dhe Kvokačka 2023), vëllimi special i Aesthetic Investigations mbi rëndësinë estetike të së përditshmes (2024), vëllimi special i Contemporary Aesthetics mbi Dizajnin Atmosferik dhe Estetikën e së Përditshmes (2024), dhe Anuario Filosófico kushtuar pyetjes: „Çfarë është estetika e së përditshmes?“ (2025). Këto antologji dhe revista janë veçanërisht të dobishme për ata lexues anglishtfolës që nuk kanë lehtësi gjuhësore për t’u njohur me punimet e shumë estetëve evropianë, disa monografi, që janë shkruar në gjuhët e tyre. Mes tyre janë Elisabetta Di Stefano, Lisa Giombini, Gioia Iannilli, Adrián Kvokačka, Giovanni Matteucci, Dan Eugen Ratiu, Max Ryynänen dhe Zoltán Somhegyi, për të përmendur vetëm disa. Artikujt e tyre në gjuhën angleze të përfshirë në këto antologji dhe revista janë të vlefshëm për t’i bërë punimet e tyre të rëndësishme të qasshme për lexuesit anglishtfolës.

Për më tepër, me nismën e Elisabetta Di Stefano-s nga Universiteti i Palermos, një numër estetësh nga disa vende evropiane formuan një konsorcium në vitin 2022, Evanetwork, i cili i përkushtohet eksplorimit të estetikës së së përditshmes. Veprimtaria e tij përfshin organizimin e konferencave ndërkombëtare në institucione të ndryshme të anëtarëve të tij, shpesh të ndjekura nga botimi i antologjive të përbëra nga punimet e konferencave.

Ashtu siç ishte rasti me librin e saj Everyday Aesthetics, monografitë pasuese të Saito-s, Aesthetics of the Familiar: Everyday Life and World-Making (2017) dhe Aesthetics of Care: Practice in Everyday Life (2022) përfshijnë diskutime të gjera mbi estetikën japoneze. Megjithatë, eksplorimi i parë eksplicitisht dhe specifikisht multikulturor i estetikës së së përditshmes u shfaq në formën e një antologjie, Aesthetics of Everyday Life: East and West (2014), redaktuar nga Liu Yuedi dhe Curtis Carter, me një sërë shkrimesh mbi estetikën kineze. Kjo u pasua nga Comparative Everyday Aesthetics: East-West Studies in Contemporary Living, redaktuar nga Eva Kit Wah Man dhe Jeffrey Petts (2023). Ngjashëm me rastin e gjuhëve evropiane, shumicës së lexuesve anglishtfolës u mungon aftësia gjuhësore për të pasur qasje në shumë vepra mbi estetikën kineze të shkruara në kinezisht. Artikujt në gjuhën angleze të përfshirë në këto antologji dhe artikuj të tjerë të revistave nga studiues ofrojnë një hyrje të mirë në një trashëgimi të pasur të estetikës së jetesës në traditën kineze që po fiton një vëmendje të ripërtërirë sot. Së fundi, ndonëse nuk i përkushtohen posaçërisht estetikës së së përditshmes, shumë ese të mbledhura në vëllimin e posaçëm 3 të Contemporary Aesthetics (2011) mbi Estetikën dhe Artet e Azisë Juglindore, vëllimin e posaçëm 6 të po kësaj reviste (2018) mbi Ndërgjegjen Estetike në Azinë Lindore, dhe Artistic Visions and the Promise of Beauty: Cross Cultural Perspectives (Higgins, et al. 2017) ofrojnë burime të vlefshme për estetikën joperëndimore.

2. „E përditshmja“ dhe „estetika“ në estetikën e së përditshmes

Meqenëse estetika e së përditshmes fillimisht u propozua si një mënyrë për të zgjeruar atë që llogaritet si jeta estetike e njerëzve përtej kufizimeve të vendosura nga estetika filozofike moderne, fusha e saj nuk ka qenë e përcaktuar qartë, përveçse si përfshirëse e asaj që nuk është mbuluar nga estetika e përqendruar tek arti. Me zhvillimin e këtij ligjërimi, megjithatë, dolën pyetje se çfarë përbën ‘të përditshmen’ dhe ‘estetiken’ në estetikën e së përditshmes. Përfshirja jo vetëm e aktiviteteve ditore si ngrënia, krehja, veshja dhe pastrimi, por edhe e ngjarjeve të herëpashershme e madje të rralla si festat, ngjarjet sportive, pushimet, dasmat dhe udhëtimet, vë në pikëpyetje nëse ‘e përditshmja’ duhet kuptuar fjalë për fjalë.

Për më tepër, ajo që mund të llogaritet si një aktivitet i përditshëm për një person mund të jetë një rast i veçantë për njerëzit e tjerë. Puna në një fermë përbën jetën e përditshme të një fermeri, ndërsa është një përvojë e rrallë e kërkuar nga një banor qyteti që merr pjesë në një tur që përfshin përvojë pune, si një ditë pune në një vresht. Përveç profesionit dhe stilit të jetesës së njerëzve, mjedise të ndryshme jetese përcaktojnë atë që përfshihet në jetën e tyre të përditshme. Për ata banorë në një zonë urbane me popullsi të dendur dhe me një rrjet të zhvilluar të transportit publik, si dhe për ata që jetojnë në pjesë të ndryshme të botës, udhëtimi me makinë mund të jetë një rast i rrallë, ndërsa është një rutinë e përditshme për shumë njerëz që jetojnë në periferitë tipike amerikane. Jeta e përditshme e disa njerëzve përbëhet nga udhëtime të vazhdueshme, si në rastin e një dirigjenti të famshëm, Valery Gergiev (Puolakka 2019). Së fundi, traditat dhe praktikat kulturore e ndërlikojnë çështjen edhe më shumë, si dhe rrethanat jetësore të individëve të cilat karakterizohen si të pasigurta (prekare), një çështje e diskutuar më tej në Seksionin 10 (Berleant 2023b; Enroth 2021).

Nocioni i ‘së përditshmes’ bëhet kështu i pamenaxhueshëm, dhe është e pamundur të nxirret një listë objektesh dhe aktivitetesh që i përkasin asaj. Megjithatë, njeriu mund të veçojë disa aktivitete dhe objekte thelbësore që kapërcejnë dallimet individuale dhe kulturore, si ngrënia, veshja, higjiena personale, strehimi dhe objektet bazë utilitare, si veshjet, mobiljet dhe mjetet e ngrënies (Melchionne 2013). Faktori më i rëndësishëm për qëllimin e estetikës së së përditshmes, megjithatë, nuk është aq shumë një inventar objektesh dhe aktivitetesh, por më tepër qëndrimi tipik që mbajmë ndaj tyre. Ne priremi t’i përjetojmë këto objekte dhe aktivitete kryesisht me konsiderata praktike që lënë në hije potencialet e tyre estetike (Bullough 1912–13; Stolnitz 1969; Ziff 1997). Këto përvoja përgjithësisht konsiderohen si të zakonshme, të rëndomta dhe rutinë. Një karakterizim i tillë mund të jetë mënyra më e mirë për të kapur ‘të përditshmen’, duke lejuar profesione, stile jetese dhe mjedise jetese të ndryshme që sjellin përbërës të ndryshëm të jetës së përditshme.

Shumë mbrojtës të estetikës së së përditshmes, megjithatë, përfshijnë gjithashtu raste të rralla, të spikatura dhe më artistikisht të ngarkuara në fushën e saj. Për shembull, një festim pushimesh është i ngarkuar me të gjitha llojet e konsideratave estetike, duke filluar nga dekorimet e brendshme dhe të jashtme deri te pjatat e veçanta, një rregullim i kujdesshëm i tryezës dhe muzika festive. Shumë prej nesh i kushtojnë vëmendje posaçërisht këtyre aspekteve estetike si ofrues ashtu edhe si marrës, duke u dhënë konsideratave estetike një rol të spikatur në këto përvoja. Në dritën e këtyre llojeve të ndryshme të përvojave, disa sugjerojnë të lejohet një shkallëzim midis objekteve dhe aktiviteteve të ndryshme, ku njëri skaj tregon objektet dhe aktivitetet më të rëndomta që përjetohen kryesisht me një mendësi praktike, dhe skaji tjetër ato raste që shkëputen nga jeta e përditshme dhe shënohen nga një vëmendje shumë më e vetëdijshme ndaj përmasës estetike, duke e bërë përvojën më të ngjashme me vlerësimin e artit (Naukkarinen 2013; Leddy 2015).

Kështu, diskutimi i fundit mbi nocionin e së përditshmes thekson relacionalitetin dhe lëvizshmërinë, një kornizë të përkohshme që i përgjigjet kohës dhe vendit specifik, qoftë lidhur me rrjedhën e jetës së një individi (si një pikturë që bëhet pjesë e jetës së përditshme të dikujt pasi blihet dhe varet në murin e dhomës së ndenjes), ose një ndryshim i përgjithshëm shoqëror, si prania gjithnjë e më e madhe e botës digjitale sot. Për rrjedhojë, dallimi midis së zakonshmes/të jashtëzakonshmes, së njohurës/të panjohurës dhe ngjarjes/rutinës që mbizotërojnë diskutimin e së përditshmes nuk duhet të kuptohet si diçka e palëvizshme, statike dhe e ngulitur (Haapala 2017; Potgieter 2017).

Debatet që rrethojnë atë që përbën ‘estetiken’ në estetikën e së përditshmes nuk janë unike për këtë ligjërim. Natyra e estetikës ka qenë një pikë e përhershme mosmarrëveshjeje në estetikë në përgjithësi, qoftë lidhur me artet e bukura, natyrën, kulturën popullore apo objektet dhe aktivitetet e përditshme. Shumë mbrojtës të estetikës së së përditshmes nxisin rikthimin te kuptimi rrënjësor i ‘estetikës’ si perceptim shqisor i fituar me ndjeshmëri dhe imagjinatë. Duke vepruar kështu, ata theksojnë dy pika për vëmendje të veçantë: Së pari është statusi i ndjesive trupore. Ato mund të ndihen nga ne teksa marrim stimulim shqisor si aroma që vjen nga produktet e pjekura, ndjesia e mëndafshit mbi lëkurën tonë, shija e sushit, ose ndjesia e masazhit. Ato mund të vijnë gjithashtu nga aktivitetet trupore, si vrapimi, prerja e perimeve, përdorimi i veglave, ose kositja e lëndinës. Debati nëse këto ndjesi trupore i përkasin apo jo sferës së estetikës së mirëfilltë nuk është i ri. Trajtimi klasik më i njohur i kësaj çështjeje është dallimi i Immanuel Kant-it midis së bukurës dhe së këndshmes (the agreeable). Shumë projekte bashkëkohore arti e vënë në dyshim këtë dallim të supozuar përmes krijimit të artit nuhatës, ngjarjeve artistike (happenings) që përfshijnë gatimin dhe ngrënien, dhe artit pjesëmarrës që kërkon angazhimin trupor të audiencës. Megjithatë, çështja bëhet më e mprehtë me estetikën e së përditshmes sepse jeta jonë e përditshme përshkohet nga përvojat shqisore dhe aktivitetet trupore.

Pika e dytë e ngritur nga estetika e së përditshmes lidhur me termin ‘estetikë’ është dallimi midis përdorimit të tij nderues (honorific) dhe klasifikues. Si në ligjërimin estetik ashtu edhe në gjuhën e zakonshme, termi ‘estetik’ përgjithësisht përdoret në kuptimin nderues. Prandaj, diçka që shfaq një cilësi estetike përgjithësisht vlerësohet pozitivisht dhe fitimi i një përvoje estetike kuptohet sikur do të thotë se është një përvojë kuptimplote dhe e kënaqshme. Megjithatë, në jetën tonë të përditshme, disa gjëra na godasin me vlera të fuqishme pozitive estetike, si në një vepër të madhe arti apo një peizazh spektakolar, ndërsa gjëra të tjera nuk na prekin shumë sepse janë të mërzitshme, pa karakteristika të veçanta, ose të thjeshta. Pastaj janë ato objekte dhe dukuri që na ofendojnë ose na shqetësojnë thellësisht sepse pamja e tyre shqisore është e shëmtuar, e përbindshme, ose tronditëse, pa ndonjë vlerë shpërblyese të përgjithshme siç mund të jetë një mesazh artistik. Estetika e së përditshmes hedh një rrjetë të gjerë për të kapur këto përmasa të larmishme të jetës sonë estetike. Vlen të përmendet se në ligjërimet akademike jashtë estetikës filozofike analitike, ‘estetika’ shpesh merret në kuptimin klasifikues, si estetika e sjelljeve, e cila përfshin si sjelljet e sjellshme ashtu edhe ato të pasjellshme, dhe estetika e politikës e cila, mes të tjerash, i referohet ndërtimit shoqëror dhe politik të asaj që llogaritet si e ndijshme (Mandoki 2007; Rancière 2009; Vihalem 2018).

Disa shkrimtarë të kohëve të fundit propozojnë që estetika e së përditshmes do të shërbehet më mirë duke e karakterizuar estetiken si një mënyrë specifike perceptimi. Estetët e së përditshmes që theksojnë ndryshimin e përvojës estetike të së përditshmes nga një përvojë tipike e artit priren të karakterizojnë pasivitetin e së parës dhe të minimizojnë ndërmjetësimin e konsideratave të ndryshme konceptuale, përfshirjen emocionale dhe angazhimin imagjinativ që kërkohen tipikisht në përjetimin e artit. Ndërsa pranohet se përvoja estetike bazohet mbi perceptimin tonë shqisor, pa një përfshirje më aktive, krijuese dhe imagjinative, vënë në dukje ata kritikë, nuk ka asgjë posaçërisht estetike rreth ndjesive të thjeshta. Një zgjidhje e sugjeruar është karakterizimi i një përvoje estetike si një proces dinamik dhe dialektik i perceptimit shqisor dhe reflektueshmërisë që formojnë aisthesis-in, i cili çon në një marrëdhënie dialogjike me objektin që po perceptojmë (Matteucci 2017). Kjo teori më e përgjithshme e perceptimit estetik do të ndihmojë në kapërcimin e dy çështjeve të sipërpërmendura me të cilat po ndesheshin estetët e së përditshmes, përkatësisht përfshirjen e të gjitha mënyrave shqisore dhe bërjen e termit neutral ndaj vlerës (valence-neutral). Ata që mbrojnë modelin e vazhdimësisë argumentojnë se mënyra dialogjike e perceptimit që integron reflektueshmërinë siguron karakterin posaçërisht estetik për përvojën e përditshme (Nielsen 2005; Matteucci 2017; Potgieter 2017).

3. Çfamiljarizimi i së njohurës

Nëse ‘e përditshmja’ karakterizohet si e njohura, e zakonshmja, e rëndomta dhe rutina, pavarësisht nga përmbajtja specifike që ndryshon nga njeriu te njeriu në varësi të stilit të jetesës, profesionit, mjedisit jetësor dhe faktorëve të tjerë, çfarë e bën të mundur vlerësimin e saj estetik? Përgjigjja vijuese dominon ligjërimin e estetikës së së përditshmes: vlerësimi estetik i jetës së përditshme kërkon çfamiljarizim (defamiliarization), bërjen të huaj, ose hedhjen e një aureole mbi të. Për shkak se shumicën e kohës jemi të preokupuar nga detyra e çastit në jetën tonë të përditshme, konsideratat praktike maskojnë potencialin estetik të objekteve të zakonshme dhe aktiviteteve rutinë. Për më tepër, përvoja të tilla nuk kanë ndonjë strukturë koherente të përbërë nga uniteti, karakteri depërtues dhe një fillim e një fund i qartë. Shkurt, sipas Dewey-t, jeta jonë e përditshme monotone vazhdon mekanikisht pa ndonjë evolucion organik të brendshëm, kësisoj „anestetike“. Vetëm kur kemi një përvojë me të gjitha kërkesat strukturore të plotësuara, jeta jonë e përditshme fiton meritë estetike. Sapo kemi një përvojë me një qëndrim tjetër dhe me një marsh tjetër perceptues dhe/ose një strukturë të brendshme kohezive, ne mund të zbulojmë vlera të fshehura estetike në gjërat më të zakonshme dhe aktivitetet rutinë. Kjo pikëpamje mund të interpretohet si një zbatim besnik i pretendimit të bërë nga teoria e qëndrimit estetik se teorikisht çdo gjë mund të jetë objekt i përvojës estetike. Objektet monotone mund të fitojnë një lloj ‘aure’ që lartëson vlerën e tyre estetike (Leonhardt 1985; Tuan 1993; Visser 1997; Gumbrecht 2006; Leddy 2012a; Al Qudwa 2017). Sipas këtij interpretimi, ajo që është e re rreth estetikës së së përditshmes është ndriçimi i atyre aspekteve të jetës sonë që normalisht lihen pas dore ose shpërfillen sepse eklipsohen nga përvojat e spikatura estetike që shpesh kemi me veprat e artit dhe natyrën. Vëmendja më e kujdesshme dhe një mendësi tjetër mund të zbulojnë një përmasë çuditërisht të pasur estetike të pjesëve ndryshe të rëndomta, të paharrueshme dhe të zakonshme të jetës sonë ditore. Shumë vepra arti janë të dobishme për të na udhëhequr përmes labirinteve të jetës së përditshme drejt një përvoje shpërblyese estetike (Dillard 1974; Prose 1999; Stabb 2002; Martin 2004; Leddy 2012a, 2015; Nanay 2016, 2018). Kjo trajektore e estetikës së së përditshmes mirëpritet nga një numër mendimtarësh për ndihmesën e saj në pasurimin e përvojave jetësore, nxitjen e të jetuarit me vetëdije (mindful living) dhe lehtësimin e lumturisë pa pasojat problematike që shpesh shoqërojnë një stil jetese hedonist (Irvin 2008b; Shusterman 2013; Melchionne 2014; Leddy 2014).

Në të njëjtën kohë, disa vënë në dukje rrezikun e mbipërcaktimit të çfamiljarizimit si një parakusht për estetikën e së përditshmes. Domethënë, kjo mënyrë e shpjegimit të estetikës së së përditshmes rrezikon të humbasë pikërisht karakterin e përditshëm të përvojës së përditshme, duke u bërë kështu e paaftë për të kapur strukturën e vërtetë estetike të jetës së përditshme të karakterizuar nga cilësia e saj e njohur, e zakonshme dhe e rëndomtë (Felski 2002, 2009; Highmore 2004, 2011a; Haapala 2005; Saito 2017). Sfida bëhet atëherë se si të kapet karakteri tejet i zakonshëm i jetës së përditshme duke u angazhuar njëkohësisht estetikisht. Domethënë, përjetimi dhe vlerësimi i së zakonshmes si e jashtëzakonshme ndjek një rrugë mjaft të rrahur në ligjërimin estetik, ndërsa përjetimi dhe vlerësimi i së zakonshmes si e zakonshme paraqet një sfidë specifike për ligjërimin e estetikës së së përditshmes.

Disa përgjigje janë dhënë për të shpjeguar estetikën e së zakonshmes si të zakonshme. Një përgjigje e propozuar është konsiderimi i cilësive të tilla si e njohura dhe e zakonshmja si pozitivisht të vlerësueshme, si një homologe ndaj atyre cilësive që i bëjnë disa përvoja të spikasin për shkak të të qenit intensive dhe të jashtëzakonshme. Ndonëse jo mahnitëse apo intensive, ato cilësi që karakterizojnë jetën e zakonshme ofrojnë një qetësi të heshtur, rehati, qëndrueshmëri dhe siguri për përvojën tonë jetësore (Haapala 2005). Është e vështirë të imagjinohet se si mund të përballojmë, e lëre më të shijojmë, një seri të vazhdueshme përvojash të jashtëzakonshme e intensive pa asnjë periudhë pushimi. Shumë aspekte të jetës shtëpiake ofrojnë në vend të kësaj rehati, stabilitet dhe prehje, shkurt ngrohtësi shtëpiake (hominess), për shkak të natyrës së tyre tejet të zakonshme dhe të përsëritur, dhe cilësi të tilla janë të domosdoshme për jetën e mirë dhe të vlerësueshme në të drejtën e tyre (Highmore 2004, 2011a; Irvin 2008b; Melchionne 2014).

Megjithatë, kjo përgjigje sfidohet për dështimin për të shpjeguar se çfarë është posaçërisht estetike rreth ndjenjës së rehatisë dhe stabilitetit. Vlera e këtyre ndjenjave, sipas kritikëve, është më tepër e orientuar ekzistencialisht dhe me gjasë mbështetet mbi rolin instrumental që ato luajnë në sigurimin e një themeli të qëndrueshëm për jetën. Një zgjidhje alternative ndaj dilemës së propozuar është përqendrimi te përdorimi funksional i objekteve të jetës së përditshme që nuk është i ndarë nga menaxhimi dhe rrjedha jonë e jetës së përditshme ose konteksti kulturor dhe njohuritë e kërkuara për përdorimin e tij. Kur një objekt funksionon veçanërisht mirë, kënaqësia që fitojmë mbetet e ngulitur në jetën tonë të përditshme dhe nuk e nxjerr përvojën jashtë rrjedhës së jetës së përditshme (Forsey 2014).

Kjo lëvizje mund të karakterizohet gjithashtu si një variant i estetikës së orientuar kognitivisht, e diskutuar gjerësisht në estetikën mjedisore lidhur me natyrën. Në vend të shkencave natyrore që informojnë vlerësimin estetik të natyrës, sugjerimi është që përvoja estetike e së përditshmes të informohet nga njohuria e sensit të përbashkët rreth funksionit, rëndësisë dhe vendit të objektit në jetën tonë, gjë që siguron familjaritetin e kërkuar për të përjetuar estetikisht të njohurën si të njohur (Carlson 2014).

Këto zgjidhje trajtojnë familjaritetin e përjetuar si të njohur si një vlerë pozitive, qoftë lidhur me ngrohtësinë shtëpiake, qoftë me funksionalitetin e shkëlqyer. Megjithatë, ata që merren me zhvillimin e kuptimit klasifikues të estetikës theksojnë se mungesa e strukturës koherente, plogështia, monotonia dhe rutina që, sipas Dewey-t, gjenerojnë përvoja „anestetike“, karakterizojnë realisht gjithashtu strukturën estetike të jetës së përditshme (Highmore 2011a; Mollar 2014; Saito 2017). Mangësia në cilësi pozitive estetike, si intensiteti ngazëllyes, struktura koherente narrative, ose tema unifikuese depërtuese, nuk do të thotë domosdo mungesë e cilësive estetike. Ato aspekte të jetës sonë mund të konsiderohen përsëri si të përshkuara nga cilësi estetike, ndonëse negative, si zymtësia dhe monotonia e dhimbshme. Një karakterizim i tillë negativ i jetës së përditshme shpesh ka qenë objekt i interpretimeve marksiste të jetës së përditshme të punëtorëve dhe të së ashtuquajturës punë riprodhuese, qoftë në punë apo në shtëpi, duke siguruar një platformë për lëvizje rebele, si Situacionizmi Ndërkombëtar (Highmore 2010).

4. Estetika negative

Ky shpjegim i jetës së përditshme si e përshkuar nga cilësi negative estetike dhe jo si e zhveshur nga çdo cilësi estetike lind ‘estetikën negative’. Ky nocion fillimisht mund të duket si një oksimoron, nëse ‘estetika’ kuptohet në kuptimin e zakonshëm nderues. Katya Mandoki dhe Arnold Berleant theksojnë rëndësinë e kushtimit të vëmendjes ndaj këtij aspekti estetikisht negativ të jetës së njerëzve, i cili është fatkeqësisht tepër i zakonshëm (Mandoki 2007; Berleant 2010, 2012, 2023a). Cilësitë negative estetike si shëmtia, grotesku, neveria dhe pështirosja nuk kanë munguar në ligjërimin mbizotërues estetik, por nuk zënë një vend të spikatur (përjashtime të dukshme janë Korsmeyer 2011, Forsey 2016). Për më tepër, më shpesh se jo, këto cilësi negative justifikohen si një mjet i domosdoshëm për të lehtësuar një përvojë përfundimisht pozitive estetike. Për shembull, një përmbajtje e neveritshme e artit mund të jetë e nevojshme për të përcjellë një mesazh të përgjithshëm, si një ekspozim dhe kritikë e të këqijave shoqërore, ose një pamje e neveritshme në natyrë, si një grabitqar që shqyen prenë e tij, mund të vlerësohet si një pjesë përbërëse e procesit të natyrës.

Cilësitë negative estetike të përjetuara si negative, në krahasim me këtë, janë fatkeqësisht mjaft të përhapura në jetën e përditshme dhe ndikojnë drejtpërdrejt në cilësinë e jetës. Ato variojnë nga cilësi më pak të dukshme si e mërzitshmja, monotonja, e pazakonta, banalia dhe e vakëta, deri te „dhuna estetike“, „dhimbja estetike“, „helmimi estetik“ ose „sulmi estetik“, si e shëmtuara, fyerja, neveria dhe vulgariteti (Mandoki 2007). Këto cilësi më dramatikisht negative mund të përjetohen në një hapësirë urbane të lënë pas dore, zhurmë shurdhuese, tabela reklamash të mbingarkuara me pamje të çrregullta, erë të keqe nga një fabrikë aty pranë, e të ngjashme. Në dritën e faktit se estetika ka prirur ta kufizojë fushën e saj në cilësitë dhe përvojat pozitive, estetika e së përditshmes na sfidon t’u kushtojmë vëmendje serioze aspekteve estetikisht negative të jetës sonë për shkak të ndikimit të tyre të menjëhershëm mbi cilësinë e jetës.

Përqendrimi tek estetika negative është veçanërisht i rëndësishëm në ligjërimin e estetikës së së përditshmes sepse çon në atë që mund të konsiderohet si përmasa e saj aktiviste. Kur përballemi me cilësi negative estetike, ne përgjithësisht nuk mbetemi spektatorë të thjeshtë, por hidhemi në veprim për t’i eliminuar, zvogëluar ose shndërruar ato. Madje edhe nëse nuk veprojmë ose nuk mund të veprojmë, dëshirojmë të mund ta bënim dhe mendojmë se duhet ta bëjmë. Sipas mënyrës mbizotëruese të analizës estetike lidhur me artin, dhe deri diku me natyrën, jeta jonë estetike karakterizohet kryesisht nga këndvështrimi i një spektatori. Ne nuk kryejmë një aktivitet me objektin përveç angazhimit estetik. Madje edhe nëse frymëzohemi për të vepruar nga arti apo natyra, veprimi pasues është përgjithësisht i tërthortë, si bashkimi me një lëvizje politike ose dhënia e një ndihme për një organizatë.

Në krahasim me këtë, veprimi që ndërmarrim të motivuar nga estetika negative në jetën e përditshme ka një ndikim të drejtpërdrejtë mbi jetën. Në nivel personal, lajmë një këmishë me njolla dhe e hekurosim atë, pastrojmë qilimin e ndotur nga vera e derdhur, rilyejmë murin e dhomës së ndenjes, hapim një dritare për të marrë ajër të pastër pas gatimit të peshkut brenda, rregullojmë dhomën e miqve, riformatojmë një dokument për një pamje më të qartë, dhe lista vazhdon (Forsey 2016; Saito 2017). Këto veprime ndërmerren kryesisht në përgjigje të reagimit tonë negativ estetik ndaj njollës, rrudhës, ngjyrës së pakëndshme të murit, erës së peshkut, rrëmujës dhe pamjes së çorganizuar. Në nivel komuniteti, strukturat e braktisura që vrasin syrin prishen ose rimodelohen, një lagje e lënë pas dore pastrohet, dhe krijohen rregullore për të eliminuar erën e keqe të fabrikave dhe tabelat e mbingarkuara të reklamave. Të paktën ne shpesh punojmë, ose besojmë se duhet të punojmë, drejt përmirësimit të estetikës së mjedisit dhe jetës së përditshme.

Në të njëjtën kohë, estetika e së përditshmes na nxit gjithashtu të shqyrtojmë në mënyrë kritike, dhe mundësisht të transformojmë, reagimet tona të zakonshme negative estetike ndaj gjërave dhe mjediseve që nuk përputhen me normat mbizotëruese shoqërore, atë që Sherri Irvin e quan „plagë estetike“ (aesthetic blight), si trupat njerëzorë të formësuar ndryshe ose me aftësi të kufizuara, kopshtet me lule të egra, dhe objektet që shfaqin konsumim nga koha. Kjo ndodh sepse gjykime të tilla negative estetike shpesh çojnë në trajtime të padrejta të këtyre njerëzve, promovimin e mjediseve ekologjikisht të paqëndrueshme dhe përkeqësimin e kulturës së hedhjes së sendeve të nxitur nga konsumizmi. Përvojat negative estetike janë kështu të dobishme dhe të domosdoshme për të zbuluar atë që është e dëmshme për cilësinë e jetës dhe mjedisin, dhe ofrojnë një shtysë për përmirësim (Berleant 2012, 2023a; Irvin 2025; shih Seksionin 9 për diskutim të mëtejshëm).

5. Cilësitë estetike të së përditshmes

Megjithatë, mund të ngrihen pyetje nëse cilësi të tilla si rrëmuja dhe çrregullimi i përkasin ligjërimit të estetikës. Vlerësimi i cilësive më tipike estetike, si bukuria, e larta, eleganca, hiri, përsosmëria artistike, shprehja e fuqishme e të ngjashme, mendohet se kërkon njëfarë shkalle të ndjeshmërisë estetike ose ‘shijes’ që duhet kultivuar. Për më tepër, vlerësimi i tyre shpesh kërkon njëfarë kuptimi konceptual të gjërave, si konteksti historik dhe kulturor i objektit, vepra e përgjithshme e artistit dhe disa informacione themelore lidhur me natyrën, mes të tjerash. Përvoja estetike, në fund të fundit, pritet të promovojë një proces dialogjik midis agjentit përjetues dhe objektit, duke zgjeruar dhe thelluar kështu kapacitetin shqisor, emocional, imagjinativ dhe intelektual të njeriut. Ndonjëherë e karakterizuar si Bildung (formim kulturor), ajo duhet të jetë një përvojë edukative dhe fuqizuese.

Në krahasim me këtë, sipas kësaj linje të menduari, zbulimi i cilësive estetike të së përditshmes në fjalë, si rrëmuja, vjetërsia, lezetshmëria dhe bukuria sipërfaqësore, duket se vjen nga një reagim pothuajse i menjëhershëm pa ndonjë njohuri paraprake, sofistikim estetik apo proces reflektues, dhe, si e tillë, nuk përbën një temë të denjë për estetikën.

Dy përgjigje janë dhënë ndaj kësaj sfide. Së pari, madje edhe nëse disa cilësi mund të përjetohen pa të njëjtin lloj dhe shkallë të ndjeshmërisë apo sofistikimit estetik të kërkuar për vlerësimin e artit, kjo më vete nuk i nxjerr ato jashtë sferës së estetikës. Madje edhe një reagim në dukje joreflektues ndaj cilësive — si e pista, e rrëmujshmja dhe e çorganizuara — nuk është i lirë nga një kornizë kulturore dhe kontekstuale (Douglas 2002; Saito 2007). Së dyti, është e mundur të ofrohet një lloj shkallëzimi ku njëri skaj kërkon ndjeshmëri maksimale të fituar shpesh pas edukimit dhe praktikës së gjerë, si aftësia për të vlerësuar muzikën dymbëdhjetë-tonëshe, romanet e Joyce-it, teatrin japonez Noh dhe kënetat, dhe skaji tjetër kërkon shumë pak edukim dhe praktikë, si pikturat e Norman Rockwell-it, një ninullë, një bizhuteri që shkëlqen dhe një kopsht me lule plot ngjyra. Disa cilësi estetike mund të konsiderohen të ‘kategorisë së parë’ ose me peshë të rëndë, ndërsa cilësi të tjera estetike janë të ‘kategorisë së dytë’ ose me peshë të lehtë, pa e skualifikuar këtë të fundit nga sfera e së境界層es estetike krejtësisht. Në fund të fundit, ato i referohen përgjigjes sonë cilësore ndaj përvojës shqisore të objekteve dhe dukurive dhe disa përvoja janë më intensive dhe më të thella se të tjerat, pa mohuar kësisoj përmasën estetike të përvojave më të thjeshta dhe të lehta (Leddy 1995, 1997, 2012a, 2012b; Harris 2000; Ngai 2012; Postrel 2013; Mollar 2014).

Nëse cilësive estetike të kategorisë së dytë u mungon sofistikimi dhe thellësia krahasuar me cilësitë estetike të kategorisë së parë, mund të pretendohet se ato e kompensojnë këtë mungesë përmes përhapjes së tyre në jetën e përditshme me pasoja serioze. Ndonëse përjetojmë bukuri dhe madhështi sublime në jetën tonë të përditshme, raste të tilla janë mjaft të rralla. Më shpesh se jo, në jetën tonë të përditshme, ne i përjetojmë gjërat si të këndshme, të mira, interesante, të lezetshme, të ëmbla, të adhurueshme, të mërzitshme, të thjeshta, të vakëta, të vjetruara, të ngarkuara, mendjemëdha, dhe të ngjashme. Është veçanërisht e rëndësishme t’u kushtohet vëmendje këtyre cilësive sepse, falë përhapjes së tyre dhe njohjes relativisht të lehtë, ato ushtrojnë një ndikim të fuqishëm mbi vendimet dhe veprimet tona lidhur me çështjet e rëndomta. Në të vërtetë, strategjitë në reklama, fushatat politike dhe propaganda shpesh përdorin këto cilësi për të drejtuar sjelljen e njerëzve (Postrel 2003; Böhme 2003, 2017; Mandoki 2007; Sartwell 2010; Saito 2017, 2018). Ata që janë të shqetësuar si me përhapjen ashtu edhe me pranimin jokritik të estetizimit të jetës argumentojnë për një mënyrë perceptimi më aktive, të angazhuar dhe reflektuese në vend të përjetimit pasiv dhe të qenit i ndikuar nga kurthet e estetizimit, duke kultivuar kështu shkrim-lexim dhe vigjilencë estetike (Vihalem 2016; Matteucci 2017; Potgieter 2017; Berleant 2023a).

Një shqetësim tjetër është ngritur rreth vlerës estetike, ose „kredencialeve estetike“, të disa përvojave (Dowling 2010). Ai ka të bëjë me përgjigjet thjesht trupore si ndjesia e kruarjes së një kruajtjeje, marrja e një masazhi, pirja e çajit, ose nuhatja e erës së peshkut (Irvin 2008a,b). Ekziston një shqetësim se ato janë tepër private dhe subjektive për të lejuar ndonjë diskutim ndërsubjektiv dhe ligjërim kritik, duke rezultuar në relativizëm subjektiv dhe duke komprometuar mundësinë e sensus communis. Dallimi i Kant-it midis së bukurës dhe së këndshmes thirret shpesh për të mbështetur këtë kritikë (Parsons dhe Carlson 2008; Soucek 2009; Dowling 2010).

Si përgjigje, disa mendimtarë vënë në dukje se është gabim të trajtohen këto ndjesi trupore si një përvojë shqisore e izoluar dhe e veçantë. Sipas tyre, në jetën e zakonshme, ne pothuajse kurrë nuk kemi një përvojë të erës, shijes apo prekjes më vete. Në vend të kësaj, përvojat tona janë zakonisht shumëshqisore ose sinestetike dhe ndodhin në një kontekst specifik (Howes 2005; Howes dhe Classen 2014). Kruarja e një kruajtjeje mund të jetë pjesë e përjetimit të një kënete të mbushur me mushkonja, ose e përjetuar si një bezdi e shkaktuar nga etiketa e ngurtë e qepur në pjesën e brendshme të jakës së një këmishë të re. Shija e çajit nuk mund të ndahet nga aroma e tij, pamja vizuale dhe ndjesitë e prekjes së strukturës dhe ngrohtësisë teksa njeriu mban filxhanin dhe mbështet buzët në buzën e tij. Të gjitha këto përvoja shqisore ndodhin në një rrethinë dhe situatë të caktuar me atmosferën e vet, si dhe brenda rrjedhës specifike të jetës së përditshme të njeriut. Dikush mund të rrëmbejë një filxhan çaj me nxitim dhe ta pijë me një frymë për të marrë goditjen e kafeinës teksa nxiton për në një mbledhje, ose të shijojë çdo gllënjkë duke u çlodhur para një oxhaku, ose të marrë pjesë në ceremoninë japoneze të çajit. Madje edhe sikur vetë çaji të mbetet i njëjtë, përvoja që rrethon konsumimin e tij ndryshon, duke ndikuar ndonjëherë edhe përvojën tonë të vetë shijes së çajit (Irvin 2009a; Melchionne 2011, 2014; Perullo 2016; Saito 2017). Kështu, ndjesia thjesht trupore mund të paloset në atmosferën ose ambientin e krijuar nga shumë përbërës. Atëherë ajo që vlerësojmë nuk është thjesht një ndjesi e veçantë trupore e izoluar si ndjesia e prekjes apo era, por përshtatshmëria ose, madje mund të thuhet, ‘qëllimshmëria’ kantiane, ose mungesa e saj, e krijuar nga marrëdhënia midis faktorëve që përbëjnë atmosferën.

Relativizmi i supozuar subjektiv lidhur me një ndjesi thjesht trupore, prandaj, mund të zbutet të paktën deri diku nëse konsiderohet si një nga përbërësit e shumtë që përbëjnë një të tërë më të madhe të përshkuar nga një atmosferë e unifikuar, si një ndjenjë mirëqenieje, kënaqësie, rehatie, ose negativisht, një ndjenjë izolimi, parehatie, shqetësimi ose ankthi. Një vlerësim (ose zhvlerësim) i tillë lejon njëfarë shkalle të komunikimit dhe ndarjes ndërsubjektive; në të vërtetë shumë tregime letrare ofrojnë një rezervuar të pasur përvojash të tilla.

6. Estetika ambientale dhe estetika shoqërore

Kjo vëmendje ndaj atmosferës ose ambientit të një situate të caktuar të përbërë nga përbërës të ndryshëm ka një traditë të gjatë në estetikën japoneze (Saito 2005). Ajo ishte gjithashtu pika kryesore e estetikës asociacioniste të mbrojtur nga Archibald Alison (1757–1839). Sot estetika ambientale po fiton një vëmendje të ripërtërirë kryesisht falë punimeve të Gernot Böhme-s, i cili sugjeron se atmosfera duhet të jetë fokusi qendror i estetikës së re. Në jetën tonë të përditshme, shpesh përjetojmë karakterin atmosferik të një situate: të tensionuar ose të relaksuar, të gëzuar ose melankolike, të harlisur ose të përmbajtur, mikpritëse ose tjetërsuese, elektrizuese ose të shurdhët. Ndonjëherë një karakter i veçantë i një situate orkestrohet qëllimisht, shpesh në një rast të veçantë si një dasmë apo një funeral, me muzikë të zgjedhur posaçërisht, dekorime, veshje dhe lëvizje të koreografuara, për të përmendur disa (Z. Wang dhe Brubaker 2024). Herë të tjera, një atmosferë e unifikuar lind spontanisht kur elementë të ndryshëm që përbëjnë mjedisin fizik dhe ndërveprimet e lëvizjet njerëzore brenda tij rastisin të bashkohen në mënyrë harmonike (Böhme 1993, 1998; Miyahara 2014; Di Stefano 2017).

Ndonëse në jetën tonë të përditshme përjetojmë dhe vlerësojmë (ose zhvlerësojmë) njëfarë atmosfere mjaft shpesh, ajo nuk ka marrë vëmendjen e duhur në ligjërimin estetik kryesisht për shkak të mungesës së një ‘objekti’ të përcaktuar dhe të kufizuar qartë të përvojës. Pa një ‘kornizë’ të qartë rreth objektit të përvojës, sugjerojnë kritikët, diskutimi ndërsubjektiv i estetikës së tij nuk është i mundur. As nuk ka kritere të qarta, si konventat historike të artit, që janë të dobishme në përcaktimin e asaj që është dhe nuk është pjesë e përvojës estetike (Parsons dhe Carlson 2008). Fryma, ajri, ose atmosfera është me të vërtetë e orientuar subjektivisht në kuptimin që përvoja e njeriut ngjyroset në përputhje me të. Megjithatë, duhet theksuar gjithashtu se ajo nuk është thjesht subjektive ose private, siç pretendohet nga kritikët, për aq sa i referohet veçorive të identifikueshme objektivisht të mjedisit dhe situatës. Për më tepër, disa vepra bashkëkohore arti synojnë posaçërisht krijimin e një atmosfere të caktuar që mbështjell audiencën, ku Gesamtkunstwerk (vepra e plotë e artit) është një pararendëse (Z. Wang 2018).

Estetika ambientale hedh dritë gjithashtu mbi rolin e rëndësishëm të luajtur nga përvojat shqisore jopamore që përshkojnë jetën tonë të jetuar. Relevanca e të ashtuquajturave shqisa më të ulëta në estetikën e së përditshmes tashmë është përmendur (Seksioni 5). Megjithatë, me një përjashtim të mundshëm të shijes, përvojat shqisore jopamore, përkatësisht ato dëgjimore, nuhatëse dhe të prekjes, priren të lihen në hije nga ajo pamore, ndonëse ndihmesa e tyre në përvojën tonë estetike të përditshme është e pamohueshme (Ackerman 1991; Tuan 1993; Brady 2005; Howes 2014; Korsmeyer 2017; Shiner 2020). Ndonjëherë ato pasurojnë një ambient të përgjithshëm, si një tingull qetësues mjedisor dhe një sipërfaqe e lëmuar nga koha e një ndërtese, ndërsa herë të tjera përbëjnë estetikë negative, si zhurma çjerrëse e një stereofonie makine dhe era e keqe nga një fabrikë pranë. Për më tepër, mungesa e tingujve dhe erës mund të jetë një lehtësim i mirëpritur ndërsa herë të tjera mund ta bëjë përvojën të mangët (Drobnick 2005; Anderson 2020). Estetika e së përditshmes inkurajon vëmendjen ndaj këtyre elementeve jopamorrë të përvojave, gjë që ndihmon në mprehjen e ndjeshmërisë sonë. Vëmendja ndaj këtyre përvojave shqisore është gjithashtu kritike në praktikën arkitekturore dhe planifikimin urban, të cilat priren të dominohen nga orientimi pamor (Pearson 1991; Pallasmaa 1999).

Pjesë e asaj që përcakton ambientin ose atmosferën janë ndërveprimet njerëzore. Karakteri i ndërveprimeve të tilla përbëhet nga personaliteti i pjesëmarrësve dhe marrëdhëniet me të tjerët që u nënshtrohen konsideratave estetike. Përveç asaj që njeriu bën dhe thotë, ai mund të konsiderohet i ngrohtë, i ftohtë, formal, i tërhequr, miqësor, frikësues, i butë e kështu me radhë, kryesisht për shkak të faktorëve estetikë si toni i zërit, mënyra e të folurit, shprehja e fytyrës, gjesti dhe qëndrimi trupor, dhe paraqitja e jashtme si veshja, modeli i flokëve, stolitë e të ngjashme. Ndonjëherë karakteri moral i veprimit të dikujt vlerësohet nga përmasat estetike mbi dhe përtej asaj që veprimi arrin. Për shembull, dikush mund të hajë me lakmi dhe shkujdesje një vakt të përgatitur me dashuri dhe të rregulluar me përpikëri, ose mund të marrë kohë dhe të shijojë çdo kafshatë me respekt dhe vetëdije për të treguar respektin e tij për ushqimin dhe vlerësimin për kuzhinierin. Dikush mund të mbyllë një derë me forcë, duke bërë një zhurmë të madhe dhe duke trembur të tjerët, ose mund ta mbyllë atë butësisht dhe me kujdes në mënyrë që të mos shqetësojë të tjerët. Së fundi, njeriu mund të ndihmojë një person në nevojë me mëri dhe ngurrim ose ta bëjë këtë me kujdes dhe humor të mirë (Buss 1999; Sherman 2005; Naukkarinen 2014; Shusterman 2016; Saito 2016, 2022).

Në këta shembuj, kërkesat e rëndësishme në përvojat estetike mund të konsiderohen gjithashtu si të dëshirueshme në marrëdhëniet njerëzore: mendjehapurësia për të pranuar dhe vlerësuar larminë, respekti dhe reciprociteti, angazhimi i plotë dhe i sinqertë, mes të tjerash. E krijuar si një nënkategori e estetikës së së përditshmes nga Arnold Berleant, estetika shoqërore tërheq vëmendjen ndaj faktit se estetika luan një rol befasues dhe shpesh të panjohur në përcaktimin e karakterit moral të veprimeve, personave dhe ndërveprimeve njerëzore (Eaton 2001; Berleant 2010, 2012, 2023a; Saito 2022).

Për më tepër, estetika shoqërore promovon kultivimin e virtyteve përmes praktikës së përditshme. Mirësia, dhembshuria, vëmendja dhe respekti i dikujt kërkojnë shprehje të përshtatshme të udhëhequra nga ndjeshmëria dhe aftësitë estetike, përveç arritjes së një veprimi të caktuar. Ndërveprimi harmonik dhe bashkëpunues me të tjerët kërkon gjithashtu jo vetëm njohuri të përshtatshme kulturore, por edhe ndjeshmëri estetike për të kuptuar dinamikat e grupit dhe për të përcaktuar se si të ndihmohet më mirë në krijimin e një atmosfere të caktuar (Naukkarinen 2014). Një kuptim i thjeshtë konceptual i rëndësisë së konsideratave estetike në këto ndërveprime nuk është i mjaftueshëm. Kërkohet praktikë e trupëzuar për të kontribuar në ndërveprime shoqërore me vetëdije estetike (Saito 2022).

7. Estetika e orientuar drejt veprimit

Estetika shoqërore hedh dritë gjithashtu mbi një rrugë tjetër të re kërkimi të sjellë nga estetika e së përditshmes: shpjegimin në vetën e parë të përmasës estetike të bërjes së gjërave në vend të, ose përveç, përvojës së fituar si spektator apo soditës. Mënyra tradicionale e kërkimit estetik merret kryesisht me analizimin e përvojës estetike të një spektatori që nxjerr kënaqësi estetike nga soditja e një objekti (ose e një dukurie apo ngjarjeje). Madje edhe në një përvojë të tillë, siç tregon karakterizimi i Dewey-t për ‘të pësuarit’ (undergoing) dhe ‘të bërit’ (doing) dhe modeli i angazhimit i Berleant-it, personi nuk është kurrë pasiv; ai është i angazhuar aktivisht me objektin përmes ushtrimit të imagjinatës dhe ndërvepron me të perceptivisht, intelektualisht dhe emocionalisht. Megjithatë, në kuptimin më të mirëfilltë, ai është ende një vëzhgues i objektit: një pikture, një simfonie, një tasi çaji, një shfaqjeje patinazhi artistik, një kopshti me lule, një mobiljeje, një automjeti, një shtëpie dhe një këmishë të sapolalarë.

Ndërsa estetika e së përditshmes përfshin një estetikë të tillë të orientuar drejt spektatorit, një pjesë madhore që përbën rrjedhën e jetës së përditshme është angazhimi ynë aktiv me bërjen e gjërave përmes mbajtjes së një objekti, ekzekutimit të një akti dhe prodhimit të rezultateve të caktuara, shpesh të motivuara nga konsiderata estetike. Deri kohët e fundit, shumë pak ishte eksploruar nga përmasat estetike të përfshirjes aktive në pikturimin e një pëlhure, rënien e violinës, patinimin, kopshtarinë, riparimin e një veshjeje, nderjen e rrobave jashtë dhe lindjen e fëmijës (Rautio 2009; Brook 2012; Lintott 2012; Saito 2025). Ndoshta estetika e ushqimit e ilustron këtë kontrast më qartë: Estetika e ushqimit përgjithësisht përqendrohet te shija e ushqimit dhe jo te përvoja e të ngrënit në vetvete apo aktiviteti i gatimit (përjashtime bëjnë Curtin dhe Heldke 1992; Visser 1997; Giard 1998; Korsmeyer 1999; Shusterman 2013; Perullo 2016; Saito 2026).

Vështirësia e shpjegimit të estetikës së përfshirë në këto aktivitete nga këndvështrimi i pjesëmarrësve është e njëjta vështirësi me të cilën përballet estetika ambientale: mungesa e përcaktimit të qartë të objektësisë (object-hood) së përvojës estetike. Përbërësit e një objekti estetik janë pak a shumë të qartë në rastin e një pikture apo të një kopshti me lule të vlerësuar nga këndvështrimi i spektatorit. Për më tepër, ekziston një objekt të cilit mund t’i drejtohet njeriu për ndërsubjektivitet. Megjithatë, nuk ka një ‘objekt’ ekuivalent të përvojës estetike kur bëhet fjalë për një aktivitet që njeriu ndërmerr. Kjo mungesë, sipas disa mendimtarëve, sinjalizon shuarjen e çdo diskutimi të arsyeshëm meqenëse lënda bëhet e pashpresë private me pak mundësi të ligjërimit ndërsubjektiv. Ndërsa mund të debatojmë kuptimplotë mbi meritën estetike të një pikture apo një kopshti me lule duke dhënë arsye për të justifikuar gjykimin tonë, është e vështirë të imagjinohet një diskutim ekuivalent i përvojës sime të angazhimit trupor gjatë pikturimit me bojë kineze ose hapjes së dheut dhe mbjelljes së luleve për kopshtin e luleve.

Nëse njeriu pranon nocionin e John Dewey-t për të pasurit e „një përvoje“ që i jep një karakter estetik çfarëdo përvoje që po kalon, bëhet një sfidë lehtësimi i një ligjërimi kritik për të përcaktuar nëse dikush po kalon vërtet „një përvojë“. Akti i mbjelljes së luleve përfshin një përvojë shumëshqisore dhe angazhim trupor, si dhe projektimin e planimetrisë së kopshtit. Këta përbërës mund të bashkohen në një mënyrë të unifikuar për t’i dhënë jetë një ndjenje gëzimi të ndier nga kopshtari me ardhjen e pranverës dhe parashikimin e luleve plotësisht të çelura. Është e vështirë të imagjinohet se si përvoja e këtij kopshtari mund t’i nënshtrohet një ligjërimi kritik në të njëjtën mënyrë siç vlerësohet shtrati i luleve estetikisht për dizajnin e tij. A mund të kemi një debat nëse përvoja e kopshtarit ishte vërtet estetike apo nëse ofroi një përvojë estetike të pasur apo vetëm mediokre? Nëse jo, a është ky aspekt i jetës sonë përgjithmonë i mbyllur ndaj çdo mënyre të kërkimit estetik?

Vështirësia e ndier këtu lidhur me estetikën e ambientit dhe veprimeve mund t’i vishet mënyrës së kërkimit estetik bashkëkohor perëndimor, i cili është mbizotërues i orientuar nga gjykimi (Böhme 1993). Pjesa më e madhe e debatit të rrymës kryesore estetike rrethon objektivitetin dhe justifikueshmërinë e gjykimit estetik. Një gjykim presupozon përcaktueshmërinë e një objekti dhe përvojën e tij të ndashme ndërsubjektivisht. Çdo gjë që bie jashtë tij konsiderohet e pashpresë subjektive dhe relativiste. Megjithatë, përshkrimet fenomenologjike të angazhimit trupor në gatim, sport dhe aktivitete të tjera të rëndomta janë të bollshme jo vetëm në shkrimet e estetikës përshkruese të disa estetëve, por edhe, ndoshta më shpesh, në shkrimet e praktikuesve dhe autorëve letrarë (Curtin dhe Heldke 1992; Giard 1998; Rautio 2009; Tainio 2015). Estetika e trupit po fiton gjithashtu më shumë vëmendje në filozofinë e fundit dhe një pjesë e madhe e shqetësimit të saj është angazhimi trupor në përvojën estetike (Bhatt 2013; Irvin 2016).

Për më tepër, disa bien dakord se praktika e aktiviteteve të rëndomta, e punëve të shtëpisë në veçanti, ofron një mundësi për njeriun që të ushtrojë imagjinatën dhe krijimtarinë për të frymëzuar një përvojë estetike (McCracken 2001; Lee 2010; Highmore 2011a; Saito 2025). Për shembull, aktiviteti i nderjes së rrobave jashtë mund të jetë një shans që personi t’i rregullojë dhe t’i varë sendet në një mënyrë estetikisht të këndshme për të shprehur respektin dhe kujdesin e tij ndaj fqinjëve dhe kalimtarëve që pashmangshmërisht ekspozohen ndaj paradës vizuale të sendeve të lara. Në të njëjtën kohë, ky aktivitet do të sjellë vlerësimin e tij për ardhjen e pranverës pas një dimri të gjatë, si dhe parashikimin e aromës së ëmbël dhe strukturës së freskët të sendeve të thara falë rrezeve të diellit dhe ajrit të pastër të sjellë nga flladi (Rautio 2009; Saito 2017). Hedhja poshtë e këtyre përvojave nga ligjërimi estetik sepse nuk i përshtaten formatit të pritur të analizës dhe nuk mund t’i nënshtrohen një ligjërimi të orientuar nga verdikti varfëron padrejtësisht përmbajtjen e pasur të jetës sonë estetike. Përveç kësaj, këto përvoja nuk janë të pashpresë private dhe është e mundur që ato të gjenerohen dhe të ndahen në bashkësi. Kopshtaria, gatimi dhe pjesëmarrja në aktivitete sportive mund të jenë një aktivitet grupi dhe pjesëmarrësit mund të ndajnë dhe të ndihmojnë njëri-tjetrin për të pasuruar reciprokisht përvojat estetike duke vënë në dukje ndihmesën estetike të disa aspekteve që të tjerët mund t’i kenë humbur.

Në të vërtetë, është thelbësore për estetikën e së përditshmes që këto përvoja private të jenë të komunikueshme ndërsubjektivisht. Nëse përmasat estetike të jetës sonë të përditshme janë të rëndësishme (dhe kjo bindje ishte ajo që solli në jetë estetikën e së përditshmes në radhë të parë), atëherë një nga detyrat e saj është të justifikojë vlerën e përvojave në dukje monadike duke lehtësuar atë që përvoja estetike në përgjithësi bën më mirë: nxitjen e hapjes përmes ndarjes së përvojave të të tjerëve, shikimit të botës nga këndvështrime të ndryshme nga të vetat, dhe zgjerimit të horizontit dhe vizionit të dikujt (Ratiu 2017a). Përvoja estetike e kuptuar në këtë mënyrë mbështet edukueshmërinë e saj, vlerën e saj edukative dhe ndihmesën në përmirësimin e jetës (Potgieter 2017).

8. Zbehja e vijës midis artit dhe jetës

Shfaqja e ligjërimit të estetikës së së përditshmes ecën paralelisht me përpjekjen në rritje për zbehjen e dallimit midis artit dhe jetës në botën e sotme të artit. Ndonëse ka pasur shumë shembuj përgjatë historisë së artit të përshkrimit të pjesëve të jetës së përditshme, si pikturat holandeze të natyrës së qetë, arti i shekullit të njëzetë prezantoi dhe eksperimentoi me mënyra të ndryshme të përvetësimit të jetës së përditshme, më së famshmi me përdorimin e readymades. Që atëherë, artistët janë përpjekur të kapërcejnë ndarjen e supozuar midis artit dhe jetës reale në disa mënyra: refuzimin e mjedisit institucional të artit si një vendndodhje për artin e tyre; mohimin e domosdoshmërisë së autoritetit autorësor; përqafimin e ndryshimeve të ndryshme të bëra në veprat e tyre si nga natyra ashtu edhe nga agjencia njerëzore; zbehjen e dikotomisë krijues/spektator duke bashkëpunuar me publikun e gjerë për të krijuar art si një sipërmarrje të përbashkët; ndryshimin e rolit të artistit nga krijues/koreograf në një lehtësues që siguron një rast ose një ngjarje që gjërat të ndodhin; përmirësimin e mirëfilltë të mjedisit dhe shoqërisë duke mbjellë pemë, duke pastruar një lumë, dhe duke luajtur rolin e një punonjësi social për të promovuar një dialog midis njerëzve në konflikt; dhe angazhimin në aktivitete të rëndomta si gatimi dhe bujqësia me produkte të prekshme për konsum. Këto përpjekje kanë sjellë një sërë zhanresh, përfshirë artin situacionist, artin konceptual, artin mjedisor, happenings, performancën, artin aktivist, artin e angazhuar shoqërisht dhe projektet e artit të karakterizuara si mishëruese të „estetikës relacionale“ ose „estetikës dialogjike“ (Kaprow 1993; Spaid 2002, 2012; Bourriaud 2002; Kester 2004, 2011; Dezeuze 2006; Johnstone 2008; Bishop 2012).

Paralelisht me lëvizjen e artit për të përqafuar jetën e përditshme, ekziston një lëvizje në drejtimin e kundërt: që jeta e përditshme të përqafojë artin. Ndërsa estetizimi i jetës nuk është një dukuri e re, ajo që vlen të përmendet në të ashtuquajturën estetikë organizative dhe strategji artifikimi është se ato përdorin artin dhe mënyrat e të menduarit e të vepruarit të ngjashme me artin në ato fusha të jetës që tradicionalisht nuk janë lidhur me artin apo estetikën: mjekësi, biznes, arsim, sporte dhe shkencë, mes të tjerash, si dhe në jetën organizative në përgjithësi (Darsø 2004; Naukkarinen dhe Saito 2012; Ratiu 2017b). Këto praktika profesionale tipikisht privilegjojnë ligjërimin racional të përbërë nga logjika dhe rregullat, por nuk mund të shpërfillin përmasat e tyre estetike. Arti dhe estetika në këtë kontekst nuk konsiderohen si lehtësira dekorative apo zbukurime sipërfaqësore. Përkundrazi, estetika organizative dhe strategjia e artifikimit bazohen mbi premisën se njerëzit e përballojnë jetën, sido që të jetë konteksti, përmes njohurive shqisore dhe përvojave afektive duke ndërvepruar me të tjerët dhe mjedisin. Si e tillë, puna me përmasat estetike të këtyre aktiviteteve dhe mjediseve profesionale nuk mund të mos ndihmojë në arritjen e qëllimeve përkatëse dhe, ndoshta më e rëndësishmja, të kontribuojë në mirëqenien e anëtarëve dhe pjesëmarrësve. Arti dhe estetika mund të jenë një aleat i fuqishëm në drejtimin e përpjekjeve dhe veprimeve njerëzore dhe përcaktimin e cilësisë së aktiviteteve dhe mjediseve. Efekte të tilla variojnë nga lehtësimi i krijimtarisë dhe imagjinatës në sipërmarrjet arsimore dhe të biznesit dhe sigurimi i mjediseve humane e shëruese për popullatat e cenueshme, si pacientët e spitaleve dhe banorët e shtëpive të të moshuarve, e deri te bërja e të dhënave shkencore lehtësisht të kapshme (Pine dhe Gilmore 1998; Linstead 2000; Postrel 2003; Howes 2005, 2013; Duncum 2007; Tavin 2007; Dee 2010, 2012; Schulze 2013; Moss dhe O’Neill 2013, 2014; Ratiu 2017b; Krawczyk 2019).

Siç u deklarua në fillim të këtij zëri, estetika e së përditshmes u propozua fillimisht si një mënyrë për të shpjeguar ato përmasa të ngarkuara estetikisht të jetës sonë që nuk qenë trajtuar siç duhet nga estetika e përqendruar tek arti. Megjithatë, veprat e hershme të estetikës së së përditshmes, si ato të dhëna nga Saito (2007), kritikohen për një karakterizim mjaft të vjetruar dhe tepër kufizues të së ashtuquajturës estetikë e përqendruar tek arti. Kushtet dalluese të supozuara të artit-estetikës, si një kornizë relativisht e qartë, privilegjimi i shqisave më të larta, identiteti autorësor, identiteti i qëndrueshëm i objektit dhe mënyra e përvojës së spektatorit, nuk janë më të zbatueshme për shumë shembuj arti sot. Për rrjedhojë, kritikët nxisin estetikën e së përditshmes të shkojë përtej ofrimit të thjeshtë të një hapësire për të numëruar ato përmasa estetike të jetës së përditshme që më parë qenë anashkaluar dhe të sigurojë një themel konceptual. Në veçanti, ata mbrojnë konceptimin e estetikës së së përditshmes si një vazhdimësi të ligjërimit estetik që më parë ishte përqendruar tek arti. Ky debat përshkruhet në mënyra të ndryshme si midis formulimeve të dobëta dhe të forta, poleve vazhduese dhe jovazhduese, qëndrimeve të së jashtëzakonshmes dhe familjaritetit, ose modeleve monolitike dhe pluraliste (shih Dowling 2010; Ratiu 2013; Iannilli 2016; Matteucci 2016).

Ata që mbështesin modelin e vazhdimësisë janë posaçërisht të interesuar të sigurojnë një bazë për ndërsubjektivitetin dhe normativitetin për estetikën e së përditshmes duke iu referuar këtyre veçorive që mbështesin ligjërimin estetik në përgjithësi. Pa një kornizë të tillë, shqetësimi është se estetika e së përditshmes mund të degjenerojë në një çështje krejtësisht subjektive, të llojit laissez-faire, gjë që do ta bënte të gjithë projektin banal. Përveçse nëse presupozojmë mundësinë e një sensus communis, domethënë të komunikueshmërisë ndonëse jo domosdo të përbashkësisë, e cila bën të mundur ndarjen dhe kuptimin e përvojës së tjetrit, ne jemi të mbyllur në një izolim subjektiv e solipsist. Për më tepër, ata vënë në dukje se karakterizimi monadik i estetikës së së përditshmes brenda ligjërimit të përgjithshëm estetik nuk është i përshtatshëm për të shpjeguar frytshëm mënyrat se si jeta e përditshme dhe arti ndërveprojnë dhe formojnë një rrjedhë të vazhdueshme të përvojës së trupëzuar të njeriut në botën e jetuar. Format popullore dhe të angazhuara shoqërisht të artit përshkojnë jetën e përditshme të njerëzve më shumë se kurrë dhe nuk ka asnjë arsye për të mos e konsideruar përjetimin e tyre si një përmasë depërtuese të botës së tyre të jetuar. Përfundimisht, natyra e artit është e hapur dhe dinamike dhe është shumë pjesë përbërëse e jetës së njerëzve, dhe estetika e së përditshmes shërbehet më mirë duke marrë parasysh vazhdimësinë midis artit dhe së përditshmes. Me fjalë të tjera, mënyra fillestare reaksionare e estetikës së së përditshmes duhet të riformulohet si një mënyrë proaktive që trajton tërësinë e angazhimit tonë estetik me botën, e cila përfshin artin, natyrën dhe të përditshmen (Ratiu 2013; Potgieter 2017). Ndonëse duke iu afruar çështjes nga një kënd tjetër, një mundësi tjetër është të zhvillohet ndarja e së ndijshmes sipas Rancière-it dhe të eksplorohet se çfarë konsiderohet estetikisht relevante brenda një konteksti specifik kulturor/historik/shoqëror. Për shqyrtimin e regjimit të së ndijshmes, dallimi i supozuar midis artit dhe jetës bëhet i parëndësishëm (Vihalem 2018).

9. Rëndësia e estetikës së së përditshmes

Siç tregon dukuria gjithnjë e më e përhapur e estetizimit të jetës, estetika ka një fuqi të rëndësishme për të ndikuar, e ndonjëherë për të përcaktuar, cilësinë e jetës dhe shoqërisë. Ndërsa fuqia e estetikës së së përditshmes mund të shfrytëzohet për të përmirësuar cilësinë e jetës, ajo mund të përdoret gjithashtu për t’i shërbyer një axhende politike ose një qëllimi biznesi. Siç u deklarua në seksionet mbi Cilësitë Estetike të së Përditshmes dhe Estetikën e Orientuar drejt Veprimit më sipër, reagimet estetike të përditshme shpesh drejtojnë drejtpërdrejt veprimet e njerëzve. Nëse diçka na tërheq me hijeshinë e saj estetike, ne priremi ta mbrojmë atë, ta blejmë, ose të përpiqemi të ruajmë vlerën e saj estetike; nga ana tjetër, nëse nuk e shohim një objekt apo një mjedis estetikisht tërheqës, priremi të jemi indiferentë ndaj fatit të tij, ta hedhim poshtë, ose të përpiqemi ta bëjmë atë më tërheqës (Nassauer 1995; Orr 2002). Në veçanti, ekonomia e sotme globale kapitaliste ushqehet nga ‘vjetërimi i perceptuar’ (perceived obsolescence) lidhur me modën dhe stilin e produkteve me pak ose aspak përmirësim në vlerat e tyre funksionale. ‘Bindësit e fshehur’ estetikë shtesë përfshijnë markimin (branding), fushatat reklamuese dhe mjediset e dyqaneve të orkestruara estetikisht (Pine dhe Gilmore 1998, 2013; Postrel 2003; Schulze 2013; Böhme 2017). Këto vlera pozitive estetike të një produkti dhe rrethuese të tij shpesh fshehin shembuj të ndryshëm të ‘shëmtisë’ së përfshirë në procesin e prodhimit të tij dhe jetën pasuese të tij. Estetika negative e lidhur me prodhimin përfshin shkretimin mjedisor të shkaktuar nga nxjerrja e burimeve dhe ndotja, dhe kushtet e zymta të punës së punëtorëve të fabrikave, shpesh në vendet në zhvillim, të cilët detyrohen të durojnë dëmtime dhe privime estetike, për të mos përmendur rreziqet shëndetësore dhe të sigurisë. Estetika negative e jetës pasuese të produktit mund të shihet në vëllimin gjithnjë në rritje të sendeve të hedhura, që nuk konsiderohen më në modë, jo vetëm në vendgrumbullimet e mbeturinave por edhe në oqean. Mbeturina të tilla dërgohen gjithashtu në vendet në zhvillim ku pjesët e ripërdorshme, dhe shpesh toksike, mblidhen nga njerëzit vendas pa asnjë pajisje mbrojtëse (Saito 2018).

Pasojat negative të preferencës estetike të njerëzve mund të gjenden gjithashtu në pamjen uniformisht të përsosur të frutave dhe perimeve në raftin e dyqanit. Sendet e deformuara nganjëherë hidhen poshtë, duke shkaktuar jo vetëm mbeturina të mirëfillta, por edhe krijimin e gazit metan nga kalbja e prodhimeve. Tërheqja amerikane ndaj lëndinës pa barëra të këqija, të lëmuar si kadife dhe uniformisht të gjelbër ka pasoja serioze mjedisore, si përdorimi i tepërt i ujit, plehrave kimike, herbicideve dhe insekticideve. Kur nderja e rrobave jashtë dhe turbinat e erës gjykohen si vrasëse të syrit (eyesores), komunitetet krijojnë rregullore për t’i ndaluar ato, duke parandaluar mundësinë për të krijuar një mënyrë më të qëndrueshme jetese (Duerksen dhe Goebel 1999; Gipe 2002; Gray 2012; Saito 2017).

Në të kundërt, suksesi i dizajnit të qëndrueshëm dhe i mallrave të prodhuara nën kushte humane shpesh varet nga pranimi i paradigmave të reja estetike, si kopshtet e përbëra nga lulet e egra ose bimët e ngrënshme, veshjet dhe mobiljet e bëra me materiale të ricikluara ose të ripërdorura, dhe ndërtesat e gjelbra që zvogëlojnë gjurmët e mirëfillta në tokë si dhe gjurmët e karbonit (Walker 2006, 2017; Salwa 2019). Është bërë gjithashtu një punë për të eksploruar mënyrat se si virtytet morale si respekti, vëmendja dhe përulësia mund të shprehen jo vetëm nga personat, por edhe nga veçoritë estetike të objekteve dhe strukturave e mjediseve të ndërtuara (Norman 1990; Whiteley 1993, 1999; Sepänmaa 1995a, 1995b; Pallasmaa 1999; Taylor 2000; Orr 2002; Berleant dhe Carlson 2007; Berleant 2010, 2012; Saito 2017, 2022). Përveç kësaj, siç tregohet nga estetika shoqërore, kultivimi i ndjeshmërisë estetike dhe praktika e aftësive estetike mund të kontribuojnë në lehtësimin e ndërveprimeve shoqërore të respektueshme, të vëmendshme dhe humane.

Marrëdhënia midis estetikes dhe etikes ka qenë një nga çështjet e debatuara në ligjërimin estetik lidhur me artin. Debatet vazhdojnë lidhur me rëndësinë estetike të përmbajtjes morale të artit, karakterit të artistit apo interpretuesit dhe procesit të përfshirë në krijimin e një vepre arti. Pozicionet variojnë nga ndarja e tyre e plotë e mbështetur nga estetizmi ose autonomizmi deri te integrimi i tyre i përkrahur nga moralistët. Ashtu si në estetikën e përqendruar tek arti, ka pikëpamje të ndryshme nëse dhe në çfarë mase implikimet etike duhet të ndikojnë mbi vlerën estetike të objekteve të përdorimit ditor. Disa preferojnë t’i ndajnë ato dhe të mbrojnë sferën autonome të së境界層es estetike (Parsons dhe Carlson 2008; Forsey 2013). Të tjerë mbrojnë integrimin duke bërë thirrje për një ndryshim të paradigmës estetike (Orr 2002; Maskit 2011) jo vetëm duke përfshirë eksplicitisht përmasat morale të objekteve dhe mjediseve kur shqyrtohen vlerat e tyre estetike, por edhe duke rimenduar mënyrat thelbësore se si ne njerëzit ndërveprojmë me botën materiale. Të paktën sipas traditës perëndimore, botës materiale i mungon çdo agjenci në një kuptim moralisht relevant dhe vlera e saj ezaurohet nga dobia e saj instrumentale për njerëzit. Megjithatë, ashtu si qëndrimi i gjatë antropocentrik perëndimor ndaj natyrës është vënë nën shqyrtim kritik, disa mendimtarë propozojnë një qëndrim dhe ndërveprim më të respektueshëm ndaj botës materiale (Ingold 2000; Nielsen 2005; Brook 2012; Perullo 2016; Saito 2022).

Rëndësia morale, shoqërore dhe politike e estetikës së së përditshmes është ndoshta më e mprehta në estetikën e trupit. Standardet estetike të trupit njerëzor të ndërtuara kulturalisht dhe shoqërisht, dhe shpesh të pamundura për t’u arritur, i çojnë njerëzit të angazhohen në praktika të ndryshme bukurie, duke filluar nga kirurgjia kozmetike dhe dietat ekstreme deri te gëlltitja e substancave të rrezikshme dhe zbardhja e lëkurës, të cilat shpesh komprometojnë shëndetin (Brand 2000, 2012; Lintott 2003; Rhode 2010; Archer dhe Ware 2018; Widdows 2018). Estetika është gjithashtu e përfshirë si një instrument parësor i justifikimit të shtypjes shoqërore të trupave me aftësi të kufizuara, të seksizuar, me gjini të caktuar, ose të racizuar. Ata individë, trupat e të cilëve nuk plotësojnë standardin estetik, vuajnë nga një perceptim i pabazuar se pamja e tyre fizike korrespondon me kompetencën, inteligjencën dhe karakterin e tyre moral, dhe u nënshtrohen shumë formave të padrejtësisë dhe diskriminimit në punësim, pozitë shoqërore, marrëdhënie personale dhe status ekonomik. Kualifikimet estetike për një trup ideal mund të institucionalizohen eksplicitisht si në nazizëm ose politikat që kërkojnë një pamje të caktuar të punonjësve, ose të referohen në mënyrë implicite për të përforcuar stereotipin ekzistues të grupeve të shtypura (Garland-Thomson 2009; Siebers 2010; Irvin 2016; P. Taylor 2016).

Përdorimi i estetikës si një strategji për konsumizmin dhe axhendën politike ka qenë kështu një shqetësim për estetikën e së përditshmes. Tërheqja estetike mund t’i joshë njerëzit të përqafojnë, mbështesin dhe promovojnë kauza problematike që mund të jenë përfundimisht në kundërshtim me mirëqenien dhe cilësinë e jetës së tyre, si dhe me idealin e drejtësisë dhe demokracisë. Në vend të edukimit të qytetarëve dhe shoqërisë civile të angazhuar në një shkëmbim, diskutim dhe reflektime kritike të vëmendshme të ideve, estetizimi i jetës së përditshme shpesh përdoret për të kultivuar konsumatorë për tregun, audiencë për spektakle politike dhe bashkëpunëtorë në përjetësimin e shtypjes dhe padrejtësisë. Megjithatë, ky rrezik i estetizimit të jetës së përditshme nuk është domosdoshmërisht i pashmangshëm. Disa argumentojnë se është e mundur dhe në të vërtetë kritike që ne të inkurajojmë një strategji estetizimi në shërbim të promovimit të drejtësisë, demokracisë, qytetarisë dhe ligjërimit qytetar (Nielsen 2005; Matteucci 2017).

10. Zhvillime të reja dhe të ardhshme

Ndërsa estetika e së përditshmes është pjekur ndjeshëm që nga shfaqja e saj relativisht e fundit në ligjërimin estetik perëndimor, mbeten ende shumë detyra për t’u trajtuar. Në dritën e zhvillimeve të reja të përshkruara më poshtë, mundësitë janë të bollshme për të udhëhequr të ardhmen e estetikës së së përditshmes.

Së pari, shumë kritikë, si dhe mbështetës, të estetikës së së përditshmes theksojnë se ajo duhet të ankorohet në një themel të fortë teorik (Forsey 2013a; Ratiu 2013; Iannilli 2016). Mes mundësive të sugjeruara janë gjetja e rrënjëve në fenomenologji, strukturalizëm dhe poststrukturalizëm, përveç pragmatizmit që shpesh citohet si rrënja parësore (Potgieter 2017). Sugjerohet gjithashtu të kornizohet estetika e së përditshmes si një filozofi praktike me theksin e saj mbi dijen praktike që është kontingjente dhe relacionale, si dhe sigurimin e agjencisë për të vepruar për të mirën e përbashkët (Vihalem 2016; Ratiu 2017a). Një sugjerim tjetër është të sigurohet një teori e perceptimit estetik e bazuar mbi një mënyrë specifike të vëmendjes (Nanay 2016, 2018). Këto sugjerime bëhen posaçërisht për të trajtuar konfliktet dhe tensionet e perceptuara të debatuara nga estetët e së përditshmes midis së përditshmes dhe jopërditshmes, jetës dhe artit, teorisë dhe praktikës, së zakonshmes dhe së jashtëzakonshmes, rutinës dhe jorutinës, së njohurës dhe së panjohurës, dhe shqisave të orientuara nga trupi (më të ulëta) dhe shqisave të orientuara kognitivisht (më të larta). Një bazë e fortë teorike duhet gjithashtu të mbështesë ndërsubjektivitetin e përvojës estetike në mënyrë që të mos e bëjë estetikën e së përditshmes të pashpresë subjektive dhe banale, një nga kritikat e zakonshme të ngritura kundër saj. Përveç kësaj, një themel teorik mendohet se ndihmon në ndriçimin e përmasave politike të estetikës së së përditshmes, posaçërisht regjimit politikisht të ngarkuar të së ndijshmes dhe estetizimit në rritje të tregtisë dhe politikës që i trajton njerëzit më shumë si konsumatorë sesa si qytetarë.

Së dyti, siç u diskutua në Seksionin 2, ajo që llogaritet si e përditshme është një çështje e ndërlikuar, dhe një nga ndërlikimet është fakti se bota jonë e jetuar po ndryshon me shpejtësi për shkak të zhvillimit teknologjik dhe ndryshimeve klimatike. Ne nuk mund ta imagjinojmë jetën tonë të përditshme sot pa përdorimin e internetit, mediave sociale, kërkimit në Google, të dhënave masive, realitetit virtual e të ngjashme, të cilat ndryshuan rrënjësisht jetën e brezave të vjetër. Përveç kësaj, e ardhmja e parashikuar me shtëpi inteligjente, automjete vetëdrejtuese, teknologji të veshshme dhe inteligjencë artificiale është tashmë këtu, duke ndikuar në natyrën e jetës sonë të përditshme përmes integrimit të botës digjitale dhe realitetit virtual (Łukaszewicz dhe Petri 2022). Për më tepër, mjediset natyrore dhe të ndërtuara të shumë njerëzve janë të prirura të transformohen nga ndryshimet klimatike, duke komprometuar sigurinë dhe qëndrueshmërinë e ‘shtëpisë’ për shumë njerëz dhe duke ndryshuar rrënjësisht punët e tyre të përditshme dhe praktikat kulturore (Nomikos 2018). Ndërsa këto transformime të së përditshmes mund të jenë rritëse, disa ndryshime janë mjaft të menjëhershme dhe të papritura për shkak të një ngjarjeje të vetme si një katastrofë natyrore ose lufta. Së fundi, rrethanat jetësore të dikujt, si varfëria, mund ta bëjnë jetën e tij të përditshme të pasigurt (prekare), duke e privuar nga një spirancë e qëndrueshme për betejat e tij të vazhdueshme (Enroth 2021).

Mund të jetë rasti që normaliteti i ri për botën tonë të përditshme të bëhet një ndryshim i shpejtë dhe i vazhdueshëm. Ky parashikim i së ardhmes mund të kërkojë nga estetët e së përditshmes të rishikojnë disa nga presupozimet që kanë mbështetur mendimin e tyre, ku kryesori mes tyre është karakterizimi i së përditshmes si stabilitet, rutinë, siguri, familjaritet dhe rehati me një perspektivë të ardhme pak a shumë të parashikueshme. Sfida atëherë është të eksplorohet nëse dhe si përvojat që ndryshojnë të së përditshmes ndikojnë në natyrën e estetikës së së përditshmes. Disa punime tashmë kanë filluar, të treguara nga kërkimet mbi efektet e automjeteve vetëdrejtuese (Mladenović, et al. 2019), mjetet hartografike (Iannilli 2014; Lehtinen 2019), përhapjen e të gjitha llojeve të makinave në përgjithësi (Naukkarinen 2019), dhe efektet e IA-së mbi estetikën si një ligjërim (Iannilli dhe Naukkarinen 2025).

Ndërsa çështjet specifike për t’u trajtuar mund të ndryshojnë sipas asaj se si vetë bota dhe rrethanat jetësore të njeriut ndryshojnë, mund të argumentohet se çështjet e përgjithshme në estetikën e së përditshmes mbeten konstante. Një çështje e tillë është angazhimi estetik me botën përmes përvojës së trupëzuar. Kjo varion nga mënyra se si njeriu përdor teknologjinë digjitale në menaxhimin e jetës së përditshme deri te përvoja viscerale e shkatërrimit të mjedisit të jetesës së dikujt dhe përballjes me pasigurinë e vazhdueshme të perspektivave të jetës. Një çështje tjetër është fuqia e së境界層es estetike për të ndihmuar njeriun të përballojë rrethanat sfiduese të jetës, qoftë të shkaktuara nga sëmundja, varfëria, humbja e të dashurve, apo shkatërrimi i shtëpisë dhe komunitetit (Higgins 2024; Al Qudwa 2017).

Së treti, estetika e së përditshmes është bërë me ndikim në disiplina dhe praktika të ndryshme jashtë ligjërimit filozofik. Siç tregohet nga shumë vepra të përfshira në bibliografi, estetika e së përditshmes është përqafuar si ofruese e parimeve dhe strategjive nga fusha që nisin nga biznesi, konsumizmi, kujdesi shëndetësor, sportet, ligji, shkenca dhe arsimi deri te studimet urbane, qëndrueshmëria, moda dhe dizajni. Ky pranim dhe përdorim i gjerë i estetikës së së përditshmes vjen për shkak të depërtimit të saj lidhur me përhapjen e estetikës në botën e jetuar të secilit, si dhe aspiratës së saj që kultivimi i shkrim-leximit dhe ndjeshmërisë estetike do të kontribuojë në përmirësimin e mirëqenies së dikujt, ndërveprimeve shoqërore dhe gjendjes së shoqërisë e botës. Por sfida, si dhe mundësia, e paraqitur nga këto praktika heterogjene specifike të disiplinave është të hetohet nëse ekziston një nocion përbashkues gjithëpërfshirës i përvojës estetike dhe praktikës estetike. Madje edhe nëse ekziston një nocion unifikues, një pyetje e mëtejshme është nëse duhet të arrijmë në një nocion të tillë duke u mbështetur në studime rastesh nga këto disiplina të ndryshme (Vihalem 2016).

Së fundi, në dritën e një vëmendjeje në rritje ndaj natyrës specifike kulturore të ligjërimeve të ndryshme, estetika e së përditshmes përballet si me mundësinë ashtu edhe me sfidën për t’u vendosur në një kontekst global. Globalizimi i estetikës kërkohet aktivisht veçanërisht lidhur me artin, duke dekolonizuar ligjërimet e artit, historisë së artit dhe praktikës muzeale. U shpjegua në fillim të këtij zëri se shfaqja e estetikës së së përditshmes ishte e vendosur historikisht dhe kulturalisht për të sfiduar atë që konsiderohej të ishte estetika e përqendruar tek arti që dominoi estetikën perëndimore të shekullit të kaluar. Në shumë tradita kulturore, duke përfshirë ato që nuk kanë një koncept të barasvlershëm me nocionin perëndimor të artit, ekziston një trashëgimi e gjatë e interesave dhe shqetësimeve estetike që përshkojnë, informojnë dhe udhëheqin jetën e njerëzve, qoftë lidhur me menaxhimin e jetës së përditshme, marrëdhëniet shoqërore, ritet shpirtërore, aktivitetet kulturore, ose krijimin e objekteve (shih Higgins 1996 dhe Higgins, et al. 2017). Për shembull, tradita e hershme kineze e „estetikës së jetesës“ që është praktikuar si një mënyrë për të rritur cilësinë e përvojës së jetuar dhe për të kontribuar në lumturinë dhe mirëqenien e njerëzve, e jo e konceptuar si një teori abstrakte, po merr një vëmendje të ripërtërirë nga studiuesit kinezë që po punojnë për një dialog ndërkulturor (Liu 2014, 2017, 2018; Pan 2014; Q. Wang 2014). Ngjashëm, tradita kulturore japoneze po fiton një interes në rritje nga ata që po eksplorojnë se si interesat e saj estetike shkojnë përtej arteve të vendosura për të informuar jetën e përditshme të njerëzve (Ikegami 2005; Sasaki 2013; Otabe 2018). Hulumtimi se si tradita të ndryshme kulturore promovojnë praktikat e tyre përkatëse të estetikës së përditshme ndihmon në theksimin e natyrës kulturore të disa supozimeve të filozofisë dhe estetikës perëndimore, siç janë marrëdhëniet midis artit dhe jetës, teorikes dhe praktikes, subjektit dhe objektit, si dhe midis së境界層es estetike, morales, shoqërores, praktikes, ekzistenciales dhe shpirtërores.

Estetika e së përditshmes e nisi detyrën e saj në frymën e gjithëpërfshirjes duke zgjeruar materialet për shqyrtim. Ligjërimi vazhdon detyrën e tij me të njëjtën frymë gjithëpërfshirjeje duke inkurajuar eksplorime specifike kulturore, specifike të disiplinave dhe spekulative të së ardhmes, ndërsa në të njëjtën kohë kërkon një themel teorik që lejon shkëmbime ndërsubjektive, ndërkulturore dhe ndërdisiplinore.

Bibliografia

Kjo bibliografi përfshin vetëm vepra bashkëkohore në anglisht. Për vepra klasike filozofike dhe tradita joperëndimore, konsultoni zërat përkatës.

Ackerman, Diane, 1991, A Natural History of the Senses, New York: Vintage Books.
Al Qudwa, Salem Y., 2017, „Aesthetic Value of Minimalist Architecture in Gaza“, Contemporary Aesthetics, 15: article 14.
Ameel, Lieven and Sirpa Tani, 2011, „Everyday Aesthetics In Action: Parkour Eyes and the Beauty of Concrete Walls“, Emotion, Space and Society, 5(3): 164–173.
Anderson, Erik, 2020, „Aesthetic Appreciation of Silence“, Contemporary Aesthetics, 18.
Archer, Alfred and Lauren Ware, 2018, „Beyond the Call of Beauty: Everyday Aesthetic Demands Under Patriarchy“, The Monist, 101(1): 114–127.
Attfield, Judy, 2000, Wild Things: The Material Culture of Everyday Life, Oxford: Berg.
Bennett, Jane, 2010, Vibrant Matter: A Political Ecology of Things, Durham: Duke University Press.
Bennett, Jill, 2012, Practical Aesthetics: Events, Affects and Art after 9/11, London: I.B. Tauris.
Barthes, Roland, 1990, Mythologies, Annette Lavers (trans.), New York: The Noonday Press.
Berleant, Arnold, 1970, Aesthetic Field: A Phenomenology of Aesthetic Experience, Springfield: Thomas.
–––, 1991, Art and Engagement, Philadelphia: Temple University Press.
–––, 1992, The Aesthetics of Environment, Philadelphia: Temple University Press.
–––, 1997, Living in the Landscape: Toward an Aesthetics of Environment, Lawrence: University Press of Kansas.
–––, 2004, Re-thinking Aesthetics: Rogue Essays on Aesthetics and the Arts, Aldershot: Ashgate.
–––, 2010, Sensibility and Sense: The Aesthetic Transformation of the Human World, Exeter: Imprint Academic.
–––, 2012, Aesthetics Beyond the Arts: New and Recent Essays, Aldershot: Ashgate.
–––, 2023a, The Social Aesthetics of Human Environments, London: Bloomsbury.
–––, 2023b, „Whose Everyday? On the Cultural Aesthetics of Everyday Life“, in Applying Aesthetics to Everyday Life: Methodologies, History and New Directions, Lisa Giombini and Adrián Kvokačka (eds.), London: Bloomsbury Academic, pp. 65–69.
Berleant, Arnold and Allen Carlson (eds.), 2007, The Aesthetics of Human Environments, Peterborough: Broadview Press.
Besson, Anu Marjeana, 2017, „Everyday Aesthetics on Staycation as a Pathway to Restoration“, International Journal of Humanities and Cultural Studies, 4(3): 34–52.
Bhatt, Ritu (ed.), 2013, Rethinking Aesthetics: The Role of Body in Design, New York: Routledge.
Bishop, Claire, 2012, Artificial Hells: Participatory Art and the Politics of Spectatorship, London: Verso.
Böhme, Gernot, 1993, „Atmosphere as the Fundamental Concept of a New Aesthetics“, David Roberts (trans.), Thesis Eleven, 36: 113–126.
–––, 1998, „Atmosphere as an Aesthetic Concept“, Daidalos, 68: 112–115.
–––, 2003, „Contribution to the Critique of the Aesthetic Economy“, Thesis Eleven, 73: 71–92.
–––, 2010, „On Beauty“, The Nordic Journal of Aesthetics, 39: 22–33.
–––, 2017, Critique of Aesthetic Capitalism, Edmund Jephcott (trans.), Mimesis International.
Bourdieu, Pierre, 1984, Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste, Richard Nice (trans.), Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
Bourriaud, Nicolas, 2002, Relational Aesthetics, Simon Pleasance and Fronza Woods (trans.), Dijon: les presses du réel.
Brady, Emily, 2005, „Sniffing and Savoring: The Aesthetics of Smells and Tastes“, in The Aesthetics of Everyday Life, Andrew Light and Jonathan M. Smith (eds.), New York: Columbia University Press, pp. 177–193.
Brand, Peg Zeglin (ed.), 2000, Beauty Matters, Bloomington: Indiana University Press.
––– (ed.), 2012, Beauty Unlimited, Bloomington: Indiana University Press.
Brook, Isis, 2012, „Make, Do, and Mend: Solving Placelessness Through Embodied Environmental Engagement“, in Human-Environment Relations: Transformative Values in Theory and Practice, Emily Brady and Pauline Phemister (eds.), London: Springer, pp. 109–120.
Bullough, Edward, 1912–13, „‘Psychical Distance’ as a Factor in Art and an Aesthetic Principle“, The British Journal of Psychology, 5: 87–118.
Buss, Sarah, 1999, „Appearing Respectful: The Moral Significance of Manners“, Ethics, 109(4): 779–826.
Calhoun, Cheshire, 2000, „The Virtue of Civility“, Philosophy & Public Affairs, 29(3): 251–275.
Carlson, Allen, 2014, „The Dilemma of Everyday Aesthetics“, in Aesthetics of Everyday Life: East and West, Liu Yuedi and Curtis L. Carter (eds.), Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, pp. 48–64.
Chapman, Jonathan, 2006, Emotionally Durable Design: Objects, Experiences and Empathy, Sterling: Earthscan.
Curtin, Deane W. and Lisa M. Heldke (eds.), 1992, Cooking, Eating, Thinking: Transformative Philosophies of Food, Bloomington: Indiana University Press.
Cwerner, Saulo B. and Alan Metcalfe, 2003, „Storage and Clutter: Discourses and Practices of Order in the Domestic World“, Journal of Design History, 16(3): 229–239.
Danto, Arthur, 2003, The Abuse of Beauty: Aesthetics and the Concept of Art, Chicago: Open Court.
Darsø, Lotte, 2004, Artful Creation: Learning-Tales of Arts-in-Business, Frederiksberg: Samfundslitteratur.
Davies, David, 2015, „Sibley and the Limits of Everyday Aesthetics“, Journal of Aesthetic Education, 49(3): 50–65.
–––, 2016, „Applied Aesthetics“, in A Companion to Applied Philosophy, Kasper Lippert-Rasmussen, Kimberley Brownlee, and David Coady (eds.), Chichester: Wiley-Blackwell, pp. 487–500.
Davies, Stephen, Kathleen Marie Higgins, Robert Hopkins, Robert Stecker, and David E. Cooper (eds.), 2009, A Companion to Aesthetics, second edition, Malden: Blackwell Publishing.
De Certeau, Michel, 1988, The Practice of Everyday Life, Steven Rendall (trans.), Berkeley: University of California Press.
Dee, Catherine, 2010, „Form, Utility, and the Aesthetics of Thrift in Design Education“, Landscape Journal, 29(1–10): 21–35.
Dewey, John, 1958, Art as Experience, New York: Capricorn Press.
Dezeuze, Anna, 2006, „Everyday Life, ‘Relational Aesthetics’ and the ‘Transfiguration of the Commonplace’“, Journal of Visual Art Practice, 5(3): 143–152.
Dhillon, Pradeep, 2009, „Aesthetic Education“, in Davies et al. 2009: 114–117.
Di Stefano, Elisabetta, 2017, „Designing Atmospheres. The Role of Aesthetics in the Requalification of Space“, in Proceedings of the 2nd International Conference on Environmental Design, Milan: De Lettera Publishers, pp. 15–21.
–––, 2018, „Cosmetic Practices: The Intersection with Aesthetics and Medicine“, Studies in Somaesthetics, 1: 162–179.
–––, 2020, „The Rhythm of Time in Everyday Aesthetics“, in Zoltán Somhegyi and Max Ryynänen (eds.), Aesthetics in Dialogue: Applying Philosophy of Art in a Global World, Berlin: Peter Lang, pp. 29–38.
Diaconu, Madalina, 2015, „Longing for Clouds: Does Beautiful Weather Have To Be Fine?“, Contemporary Aesthetics, 13: article 16.
–––, 2024, Aesthetics of Weather, London: Bloomsbury Academic.
Dickie, George, 1969, „The Myth of the Aesthetic Attitude“, in John Hospers (ed.), Introductory Readings in Aesthetics, New York: The Free Press, pp. 28–44.
Dillard, Annie, 1974, „Seeing“, in Pilgrim at Tinker Creek, New York: Harper’s Magazine Press.
Douglas, Mary, 2002, Purity and Danger: An Analysis of Concept of Pollution and Taboo, London: Routledge.
Dowling, Christopher, 2010, „The Aesthetics of Daily Life“, British Journal of Aesthetics, 50(3): 225–242.
Drobnick, Jim, 2005, „Volatile Effects: Olfactory Dimensions of Art and Architecture“, in David Howes (ed.), Empire of the Senses: The Sensual Culture Reader, Oxford: Berg, pp. 265–280.
Duerksen, Christopher J. and R. Matthew Goebel, 1999, Aesthetics, Community Character, and the Law, Chicago: American Planning Association.
Duncum, Paul, 1999, „A Case for an Art Education of Everyday Aesthetic Experiences“, Studies in Art Education, 40(4): 295–311.
–––, 2007a, „Aesthetics, Popular Visual Culture, and Designer Capitalism“, Journal of Art and Design Education, 26(3): 285–295.
–––, 2007b, „Reasons for the Continuing Use of an Aesthetics Discourse in Art Education“, Art Education, 60(2): 46–51.
Eaton, Marcia Muelder, 1989, Aesthetics and the Good Life, Rutherford: Fairleigh Dickinson University Press.
–––, 2001, Merit, Aesthetic and Ethical, Oxford: Oxford University Press.
Elkington, Sam, 2015, „Disturbance and Complexity in Urban Places: The Everyday Aesthetics of Leisure“, in Landscapes of Leisure, Sean Gammon and Sam Elkington (eds.), Basingstoke: Palgrave, pp. 24–49.
Enroth, Petteri, 2021, „Challenging Everydays: On Precarity in Everyday Aesthetics“, Popular Inquiry: The Journal of Kitsch, Camp and Mass Culture, 2: 38–52.
Farías, Gabriela, 2011, „Everyday Aesthetics in Contemporary Art“, Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities, 3(3): 440–447.
Featherstone, Mike, 1991, Consumer Culture and Postmodernism, London: SAGE Publications.
Felski, Rita, 2002, „Introduction“, New Literary History, 33(4): 607–622.
–––, 2009, „Everyday Aesthetics“, The Minnesota Review, 71–72: 171–179.
Forsey, Jane, 2013a, The Aesthetics of Design, Oxford: Oxford University Press.
–––, 2013b, „Appraising the Ordinary–Tensions in Everyday Aesthetics“, Proceedings of the European Society for Aesthetics, 5: 237–245.
–––, 2014, „The Promise, the Challenge, of Everyday Aesthetics“, Aisthesis, 7(1): 5–21.
–––, 2016, „The Aesthetic Force of the Unpleasant“, Evental Aesthetics, 5(1): 15–24.
Friberg, Carsten and Raine Vasquez (eds.), 2017, Experiencing the Everyday, København: NSU Press.
Garland-Thomson, Rosemarie, 2009, Staring: How We Look, Oxford: Oxford University Press.
Giard, Luce, 1998, „Doing Cooking“, in The Practice of Everyday Life, Volume 2: Living & Cooking, Luce Giard (ed.), Timothy J. Tomasik (trans.), Minneapolis: University of Minnesota Press, pp. 149–247.
Gier, Nicholas F., 2001, „The Dancing Ru: A Confucian Aesthetics of Virtue“, Philosophy East & West, 51(2): 280–305.
Giombini, Lisa and Adrián Kvokačka (eds.), 2023, Applying Aesthetics to Everyday Life, London: Bloomsbury Academic.
Gipe, Paul, 2002, „Design As If People Matter: Aesthetic Guidelines for a Wind Power Future“, in Martin J. Pasqualetti, Paul Gipe, and Robert W. Righter (eds.), Wind Power in View: Energy Landscape in a Crowded World, San Diego: Academic Press, pp. 173–212.
Graves, Jane, 1998, „Clutter“, Issues in Architecture Art and Design, 5(2): 63–69.
Gray, Tyson-Lord J., 2012, „Beauty or Bane: Advancing an Aesthetic Appreciation of Wind Turbine Farms“, Contemporary Aesthetics, 10: article 11.
Gronow, Jukka, 1987, The Sociology of Taste, London: Routledge.
Gumbrecht, Hans Ulrich, 2006, „Aesthetic Experience in Everyday Worlds: Reclaiming an Unredeemed Utopian Motif“, New Literary History, 37: 299–318.
Haapala, Arto, 2005, „On the Aesthetics of the Everyday: Familiarity, Strangeness, and the Meaning of Place“, in Andrew Light and Jonathan M. Smith (eds.), The Aesthetics of Everyday Life, New York: Columbia University Press, pp. 39–55.
–––, 2017, „The Everyday, Building, and Architecture: Reflections on the Ethos and Beauty of our Built Surroundings“, Cloud-Cuckoo-Land: International Journal of Architectural Theory, 22(36): 171–182.
Hainic, Cristian, 2016, „Early Theoretical Models for the Aesthetic Analysis of Non-Art Objects“, Rivista di Estetica, 63: 188–202.
Harris, Daniel, 2000, Cute, Quaint, Hungry and Romantic: The Aesthetics of Consumerism, Cambridge: Da Capo Press.
Higgins, Kathleen M. (ed.), 1996, Aesthetics in Perspective, Fort Worth: Harcourt Brace & Company.
–––, 2005, „Comparative Aesthetics“, in The Oxford Handbook of Aesthetics, Jerrold Levinson (ed.), Oxford: Oxford University Press, pp. 679–692.
–––, 2024, Aesthetics in Grief and Mourning: Philosophical Reflections on Coping with Loss, Chicago: The University of Chicago Press.
Higgins, Kathleen and Joel Rudinow (eds.), 1999, „Special Issue: Aesthetics and Popular Culture“, Journal of Aesthetics and Art Criticism, 57(2).
Higgins, Kathleen, Shakti Maira, and Sonia Sikka (eds.), 2017, Artistic Visions and the Promise of Beauty: Cross-Cultural Perspectives, New York: Springer.
Highmore, Ben (ed.), 2002, The Everyday Life Reader, Oxon: Routledge.
–––, 2004, „Homework: Routine, Social Aesthetics and the Ambiguity of Everyday Life“, Cultural Studies, 18(2/3): 306–327.
–––, 2010, Everyday Life and Cultural Theory: An Introduction, Oxon: Routledge.
–––, 2011a, Ordinary Lives: Studies in the Everyday, Oxon: Routledge.
––– (ed.), 2011b, Everyday Life, Abingdon: Routledge.
Howes, David, 2005, „HYPERESTHESIA, or, the Sensual Logic of Late Capitalism“, in Empire of the Senses: The Sensual Culture Reader, David Howes (ed.), Oxford: Berg, pp. 281–303.
–––, 2013, „Selling Sensation“, New Scientist, 219(2934): 28–29.
Howes, David and Constance Classen, 2014, Ways of Sensing: Understanding the Senses in Society, London: Routledge.
Iannilli, Gioia Laura, 2014, „Inter-facing Everydayness from Distance to Use, through the Cartographic Paradigm“, Aisthesis, 7(1): 63–72.
–––, 2016, „Everyday Aesthetics: Institutionalization and ‘Normative Turn’“, Proceedings of the European Society for Aesthetics, 8: 269–287.
–––, 2017, „How Can Everyday Aesthetics Meet Fashion?“, Studi di Estetica, serie 7: 229–246.
––– (ed.), 2022, Co-operative Aesthetics: A Quasi-Manifesto for the 21st Century, Sesto San Giovanni: Mimesis International.
Iannilli, Gioia Laura and Ossi Naukkarinen (eds.), 2025, AI and Changing Aesthetics (Contemporary Aesthetics, Special Volume 13).
Ikegami, Eiko, 2005, Bonds of Civility: Aesthetic Networks and the Political Origins of Japanese Culture, New York: Cambridge University Press.
Ingold, Tim, 2000, The Perception of the Environment: Essays on Livelihood, Dwelling and Skill, London: Routledge.
Irvin, Sherri, 2008a, „Scratching an Itch“, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 66(1): 25–35.
–––, 2008b, „The Pervasiveness of the Aesthetic in Ordinary Experience“, British Journal of Aesthetics, 48(1): 29–44.
–––, 2009a, „Aesthetics and the Private Realm“, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 67(2): 226–230.
–––, 2009b, „Aesthetics of the Everyday“, in Davies et al. 2009: 136–139.
––– (ed.), 2016, Body Aesthetics, Oxford: Oxford University Press.
–––, 2025, „Aesthetic Blight, Aesthetic Agency, and Justice“, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 83(3): 211–224.
Johnstone, Stephen (ed.), 2008, The Everyday, Cambridge, MA: MIT Press.
Kaprow, Allan, 1993, Essays on the Blurring of Art and Life, Jeff Kelley (ed.), Berkeley: University of California Press.
Kester, Grant H., 2004, Conversation Pieces: Community and Communication in Modern Art, Berkeley: University of California Press.
–––, 2011, The One and the Many: Contemporary Collaborative Art in a Global Context, Durham: Duke University Press.
Kim, Kwang Myung, 2013, „The Aesthetic Turn in Everyday Life in Korea“, Open Journal of Philosophy, 3(3): 359–365.
Korsmeyer, Carolyn, 1999, Making Sense of Taste: Food and Philosophy, Ithaca: Cornell University Press.
–––, 2005, The Taste Culture Reader: Experiencing Food and Drink, Oxford: Berg.
–––, 2011, Savoring Disgust: The Foul & the Fair in Aesthetics, Oxford: Oxford University Press.
–––, 2017, „Taste and Other Senses: Reconsidering the Foundations of Aesthetics“, The Nordic Journal of Aesthetics, 26(54): 20–34.
–––, 2019, Things: In Touch with the Past, Oxford: Oxford University Press.
Krawczyk, Marcin M., 2019, „The Aesthetics and Financial Market: Beyond Mere Representing and Supporting“, Contemporary Aesthetics, 17.
Kuisma, Oiva, Sanna Lehtinen, and Harri Mäcklin (eds.), 2019, Paths from the Philosophy of Art to Everyday Aesthetics, Helsinki: The Finnish Society for Aesthetics.
Kupfer, Joseph, 1983, Experience as Art: Aesthetics in Everyday Life, Albany: SUNY Press.
Lefebvre, Henri, 1991, Critique of Everyday Life, John Moore (trans.), London: Verso.
Lehtinen, Sanna, and Vesa Vihanninjoki, 2019, „Seeing new in the familiar: intensifying aesthetic engagement with the city through new location-based technologies“, Behaviour and Information Technology, 38: 1–8.
Leddy, Thomas, 1995, „Everyday Surface Aesthetic Qualities: ‘Neat,’ ‘Messy,’ ‘Clean,’ ‘Dirty’“, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 53(3): 259–268.
–––, 1997, „Sparkle and Shine“, British Journal of Aesthetics, 37(3): 259–273.
–––, 2005, „The Nature of Everyday Aesthetics“, in Andrew Light and Jonathan M. Smith (eds.), The Aesthetics of Everyday Life, New York: Columbia University Press, pp. 3–22.
–––, 2012a, The Extraordinary in the Ordinary: The Aesthetics of Everyday Life, Peterborough: Broadview Press.
–––, 2012b, „Defending Everyday Aesthetics and the Concept of ‘Pretty’“, Contemporary Aesthetics, 10: article 8.
–––, 2014, „Everyday Aesthetics and Happiness“, in Aesthetics of Everyday Life: East and West, Liu Yuedi and Curtis L. Carter (eds.), Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, pp. 26–47.
–––, 2015, „Experience of Awe: An Expansive Approach to Everyday Aesthetics“, Contemporary Aesthetics, 13: article 8.
Lee, Jessica, 2010, „Home Life: Cultivating a Domestic Aesthetic“, Contemporary Aesthetics, 8: article 15.
Leonhardt, Gay, 1985, „An Eye for Peeling Paint“, Landscape, 28(2): 23–25.
Light, Andrew and Jonathan M. Smith (eds.), 2005, The Aesthetics of Everyday Life, New York: Columbia University Press.
Linstead, Stephen and Heather Höpfl (eds.), 2000, The Aesthetics of Organization, London: SAGE Publications.
Lintott, Sheila, 2003, „Sublime Hunger: A Consideration of Eating Disorders beyond Beauty“, Hypatia, 18(4): 65–86.
–––, 2012, „The Sublimity of Gestating and Giving Birth: Toward a Feminist Conception of the Sublime“, in Sheila Lintott and Maureen Sander-Staudt (eds.), Philosophical Inquiries Into Pregnancy, Childbirth, and Mothering: Maternal Subjects, New York: Routledge, pp. 237–250.
Liu, Yuedi, 2014, „‘Living Aesthetics’ from the Perspective of the Intercultural Turn“, in Aesthetics of Everyday Life: East and West, Liu Yuedi and Curtis L. Carter (eds.), Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, pp. 14–25.
–––, 2017, „The Aesthetics of Living: Rooted in Chinese Soil and Going Global“, Confucian Academy, 4(4): 126–131.
–––, 2018, „From ‘Practice’ to ‘Living’: Main Trends of Chinese Aesthetic in the Past 40 Years“, Frontiers of Philosophy in China, 13(1): 139–149.
Liu, Yuedi and Curtis L. Carter (eds.), 2014, Aesthetics of Everyday Life: East and West, Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing.
Livingston, Paisley, 2015, „New Directions in Aesthetics“, in Anna Christina Ribeiro (ed.), The Bloomsbury Companion to Aesthetics, London: Bloomsbury Academic, pp. 255–263.
Lopes, Dominic McIver, 2014, Beyond Art, Oxford: Oxford University Press.
Łukaszewicz, Anita and Jakub Petri, 2022, „Reshaping Aesthetics and Aesthetic Sensibility in a Hybrid Environment“, Contemporary Aesthetics, Special Volume 10.
Lynes, Russell, 1985, „Kudos for Clutter“, Architectural Digest, 41(3): 34–38.
Man, Eva Kit Wah and Jeffrey Petts (eds.), 2023, Comparative Everyday Aesthetics: East-West Studies in Contemporary Living, Amsterdam: Amsterdam University Press.
Mandoki, Katya, 2007, Everyday Aesthetics: Prosaics, the Play of Culture and Social Identities, Aldershot: Ashgate.
–––, 2010, „The Third Tear in Everyday Aesthetics“, Contemporary Aesthetics, 8: article 4.
–––, 2012, „The Sense of Earthiness: Everyday Aesthetics“, Diogenes, 59(1–2): 138–147.
Marini, Guillermo, 2021, „An Introduction to Everyday Aesthetics in Education“, Studies in Philosophy and Education, 40: 39–50.
Martin, Lois, 2004, „Patina of Cloth“, Surface Design Journal, 28(4): 16–21.
Maskit, Jonathan, 2011, „The Aesthetics of Elsewhere: An Environmentalist Everyday Aesthetics“, Aesthetic Pathways, 1(2): 92–107.
Matteucci, Giovanni, 2016, „The Aesthetic as a Matter of Practices: Form of Life in Everydayness and Art“, Comprendre, 18(2): 9–28.
–––, 2017, „Everyday Aesthetics and Aestheticization: Reflectivity in Perception“, Studi di Estetica, IV serie, 7: 207–227.
Maxwell, Robert, 1993, Sweet Disorder and the Carefully Careless: Theory and Criticism in Architecture, New York: Princeton Architectural Press.
May, Harvey, 2011, „Aestheticization of Everyday Life“, in Encyclopedia of Consumer Culture, Dale Southerton (ed.), pp. 15–19.
McCracken, Janet, 2001, Taste and the Household: The Domestic Aesthetic and Moral Reasoning, Albany: SUNY Press.
Melchionne, Kevin, 1998, „Living in Glass Houses: Domesticity, Interior Decoration, and Environmental Aesthetics“, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 56(2): 191–200.
–––, 2011, „Aesthetic Experience in Everyday Life: A Reply to Dowling“, British Journal of Aesthetics, 51(4): 437–442.
–––, 2013, „The Definition of Everyday Aesthetics“, Contemporary Aesthetics, 11: article 26.
–––, 2014, „The Point of Everyday Aesthetics“, Contemporary Aesthetics, 12: article 17.
–––, 2017, „Aesthetic Choice“, British Journal of Aesthetics, 57(3): 283–298.
Miyahara, Kojiro, 2014, „Exploring Social Aesthetics: Aesthetic Appreciation as a Method for Qualitative Sociology and Social Research“, International Journal of Japanese Sociology, 23(1): 63–79.
Mladenović, Miloš N., Sanna Lehtinen, Emily Sof, and Karel Martens, 2019, „Emerging Urban Mobility Technologies through the Lens of Everyday Urban Aesthetics: Case of Self-Driving Vehicle“, Essays in Philosophy, 20(2): Article 3, 1–25.
Mollar, Dan, 2014, „The Boring“, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 72(2): 181–191.
Moss, Hilary and Desmond O’Neill, 2013, „The Aesthetic and Cultural Interests of Patients Attending an Acute Hospital: A Phenomenological Study“, Journal of Advanced Nursing, 70(1): 121–129.
–––, 2014, „Aesthetic Deprivation in Clinical Settings“, The Lancet, 383(9922): 1032–1033.
Mullis, Eric, 2007, „The Ethics of Confucian Artistry“, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 65(1): 99–107.
Nanay, Bence, 2016, Aesthetics as Philosophy of Perception, Oxford: Oxford University Press.
–––, 2018, „The Aesthetic Experience of Artworks and Everyday Scenes“, The Monist, 101: 71–82.
Nassauer, Joan Iverson, 1995, „Messy Ecosystems, Orderly Frames“, Landscape Journal, 14(2): 161–170.
Naukkarinen, Ossi, 1999, Aesthetics of the Unavoidable: Aesthetic Variations in Human Appearance, Saarijärvi: Gummerus Kirjapaino Oy.
–––, 2013, „What is ‘Everyday’ in Everyday Aesthetics?“, Contemporary Aesthetics, 11: article 14.
–––, 2014, „Everyday Aesthetic Practices, Ethics and Tact“, Aisthesis, 7(1): 23–44.
–––, 2017, „Everyday Aesthetics and Everyday Behavior“, Contemporary Aesthetics, 15: article 12.
––– and Raine Vasquez, 2017, „Creating and Experiencing the Everyday Through Daily-Life“, in Experiencing the Everyday, Carsten Friberg and Raine Vasquez (eds.), København: NSU Press, pp. 166–189.
–––, 2019, „Feeling (with) Machines“, in Paths from the Philosophy of Art to Everyday Aesthetics, Oiva Kuisma, Sanna Lehtinen and Harri Mäcklin (eds.), Helsinki: The Finnish Society for Aesthetics, pp. 180–200.
Naukkarinen, Ossi and Arto Haapala (eds.), 2005, Aesthetics and Mobility, Special Volume 1 of Contemporary Aesthetics.
Naukkarinen, Ossi and Yuriko Saito (eds.), 2012, Artification, Special Volume 4 of Contemporary Aesthetics.
Ngai, Sianne, 2012, Our Aesthetic Categories: Zany, Cute, Interesting, Cambridge: Harvard University Press.
Nielsen, Henrik Kaare, 2005, „Totalizing Aesthetics? Aesthetic Theory and Aestheticization of Everyday Life“, The Nordic Journal of Aesthetics, 17(32): 60–75.
Nomikos, Ariane, 2018, „Place Matters“, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 76(4): 453–462.
Norman, Donald A., 1990, The Design of Everyday Things, New York: Doubleday.
–––, 2004, Emotional Design: Why We Love (or Hate) Everyday Things, New York: Basic Books.
Norton, Brian Michael, 2015a, „The Spectator and Everyday Aesthetics“, Lumen: Selected Proceedings from the Canadian Society for Eighteenth-Century Studies, 34: 123–136.
–––, 2015b, „The Spectator, Aesthetic Experience and the Modern Idea of Happiness“, English Literature, 2(1): 87–104.
Novitz, David, 1992, The Boundaries of Art: A Philosophical Inquiry into the Place of Art in Everyday Life, Philadelphia: Temple University Press.
Orr, David, 2002, The Nature of Design: Ecology, Culture, and Human Intention, Oxford: Oxford University Press.
Otabe, Tanehisa, 2018, „The ‘Aesthetic Life’: A Leitmotif in Modern Japanese Aesthetics“, Contemporary Aesthetics, Special Volume 6.
Paetzold, Heinz, 2012, „Aesthetics of Urban Design“, Diogenes, 59(1–2): 63–72.
–––, 2013, „The Aesthetics of City Strolling“, Contemporary Aesthetics, 11: article 23.
Pahl, Kate, 2014, „The Aesthetics of Everyday Literacies: Home Writing Practices in a British Asian Household“, Anthropology & Education Quarterly, 45(3): 293–311.
Pallasmaa, Juhani, 1999, „Toward an Architecture of Humility“, Harvard Design Magazine, Winter/Spring 1999: 22–25.
–––, 2005, The Eyes of the Skin: Architecture and the Senses, Chichester: Wiley-Academy.
Pan, Fan, 2014, „The Modern Issue of the Living Aesthetics of Traditional Chinese Scholars“, in Aesthetics of Everyday Life: East and West, Liu Yuedi and Curtis L. Carter (eds.), Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, pp. 165–172.
Papanek, Victor, 1992, Design for the Real World: Human Ecology and Social Change, Chicago: Academy Chicago Publishers.
–––, 1995, The Green Imperative: Natural Design for the Real World, New York: Thames and Hudson.
Parsons, Glenn and Allen Carlson, 2008, Functional Beauty, Oxford: Oxford University Press.
Paulson, Ronald, 1996, The Beautiful, Novel, and Strange: Aesthetics and Heterodoxy, Baltimore: The Johns Hopkins University Press.
Pearson, David, 1991, „Making Sense of Architecture“, Architectural Review, 1136: 68–70.
Pérez-Carreño, Francisca, 2019, „The Aesthetic Value of the Unnoticed“, in Paths from the Philosophy of Art to Everyday Aesthetics, Oiva Kuisma, Sanna Lehtinen and Harri Mäcklin (eds.), Helsinki: The Finnish Society for Aesthetics, pp. 148–166.
Perullo, Nicola (ed.), 2012, „Wineworld. New Essays on Wine, Taste, Philosophy and Aesthetics“, Rivista di Estetica, 51.
–––, 2016, Taste as Experience: The Philosophy and Aesthetics of Food, New York: Columbia University Press.
Petts, Jeffrey, 2024, Aesthetics and Design: The Value of Everyday Living, London: Bloomsbury Academic.
Pine, B. Joseph II and James H. Gilmore, 1998, „Welcome to the Experience Economy“, Harvard Business Review, July-August 1998: 97–105.
–––, 2013, „The Experience Economy: Past, Present and Future“, in Jon Sundbo and Flemming Sørensen (eds.), Handbook on the Experience Economy, Cheltenham: Edward Elgar Publishing, pp. 21–44.
Postrel, Virginia, 2003, The Substance of Style: How the Rise of Aesthetic Value is Remaking Commerce, Culture, & Consciousness, New York: Harper.
–––, 2013, The Power of Glamour: Longing and the Art of Visual Persuasion, New York: Simon & Schuster.
Poltrum, Martin, et al. (eds.), 2025, The Oxford Handbook of Mental Health and Contemporary Western Aesthetics, Oxford: Oxford University Press.
Potgieter, Frederick J., 2016a, „On Intersubjectivity in Art and Everyday Aesthetics“, De Arte, 51(2): 3–15.
–––, 2016b, „On Thinking about the Nexus between Art and Everyday Aesthetics“, Critical Arts, 30(5): 655–671.
–––, 2017, „An Educational Perspective and a Poststructural Position on Everyday Aesthetics and the Creation of Meaning“, The Journal of Aesthetic Education, 51(3): 72–90.
Prall, D. W., 1967, Aesthetic Judgment, New York: Thomas Y. Crowell Company.
Prose, Francine, 1999, „A Dirty Tablecloth, Deconstructed“, ARTnews, 98(9): 126–127.
Puolakka, Kalle, 2011, „Getting Rid of Bad Habits: The Proper Role of Imagination in Everyday Aesthetics“, Aesthetic Pathways, 1(2): 47–64.
–––, 2014, „Dewey and Everyday Aesthetics: A New Look“, Contemporary Aesthetics, 12: article 18.
–––, 2015, „The Aesthetic Pulse of the Everyday: Defending Dewey“, Contemporary Aesthetics, 13: article 5.
–––, 2017, „The Aesthetics of Conversation: Dewey and Davidson“, Contemporary Aesthetics, 15: article 20.
–––, 2018, „On Habits and Functions in Everyday Aesthetics“, Contemporary Aesthetics, 16: article 7.
–––, 2019, „Does Valery Gergiev Have An Everyday?“, in Paths from the Philosophy of Art to Everyday Aesthetics, Oiva Kuisma, Sanna Lehtinen and Harri Mäcklin (eds.), Helsinki: The Finnish Society for Aesthetics, pp. 132–147.
Quacchia, Russell, 2016, „The Aesthetic Experience of Aura, Awe, and Wonder: Reflections on Their Nature and Relationships“, Contemporary Aesthetics, 14: article 10.
–––, 2017, „A Conceptual Framework for the Aesthetics of Everyday Object Appreciation“, Contemporary Aesthetics, 15: article 18.
Rader, Melvin and Bertram Jessup, 1976, Art and Human Values, Englewood Cliffs: Prentice-Hall.
Rancière, Jacques, 2009, Aesthetics and Its Discontents, Steven Corcoran (trans.), Cambridge: Polity Press.
Ratiu, Dan Eugen, 2013, „Remapping the Realm of Aesthetics: On Recent Controversies about the Aesthetic and the Aesthetic Experience in Everyday Life“, Estetika: The Central European Journal of Aesthetics, 50(6): 3–26.
–––, 2017a, „Everyday Aesthetic Experience: Explorations by a Practical Aesthetics“, in Experiencing the Everyday, Carsten Friberg and Raine Vasquez (eds.), København: NSU Press, pp. 22–52.
–––, 2017b, „The Aesthetic Account of Everyday Life in Organizations: A Report on Recent Developments in Organizational Research“, The Journal of Arts Management, Law, and Society, 47(3): 178–191.
Rautio, Pauliina, 2009, „On Hanging Laundry: The Place of Beauty in Managing Everyday Life“, Contemporary Aesthetics, 7: article 7.
Rhode, Deborah L., 2010, Beauty Bias: The Injustice of Appearance in Life and Law, Oxford: Oxford University Press.
Roberdeau, Wood, 2011, „Affirming Difference: Everyday Aesthetic Experience after Phenomenology“, Contemporary Aesthetics, 9: article 8.
Rothenberg, Julia, 2011, „Aestheticization of Everyday Life“, in Encyclopedia of Consumer Culture, Dale Southerton (ed.), pp. 15–21.
Ruggerone, Lucia and Neil Jenkins, 2015, „Talking about Beauty: A Study of Everyday Aesthetics among Low-Income Citizens of Milan“, Symbolic Interaction, 38(3): 393–412.
Saito, Yuriko, 2005, „The Aesthetics of Weather“, in Andrew Light and Jonathan M. Smith (eds.), The Aesthetics of Everyday Life, New York: Columbia University Press, pp. 156–176.
–––, 2007, Everyday Aesthetics, Oxford: Oxford University Press.
–––, 2017, Aesthetics of the Familiar: Everyday Life and World-Making, Oxford: Oxford University Press.
–––, 2018, „Consumer Aesthetics and Environmental Ethics: Problems and Possibilities“, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 76(4): 429–439.
–––, 2022, Aesthetics of Care: Practice in Everyday Life, London: Bloomsbury Academic.
–––, 2025, „Cleaning: Practicing Everyday Aesthetics and Care“, Anuario Filosófico, 58(1): 167–193.
–––, 2026, „Everyday Foodscape: a Site for Practicing Care“, in Somaesthetics and Food, Dorota Koczanowicz and Nicola Perullo (eds.), Leiden: Brill.
Salwa, Mateusz, 2019, „Everyday Green Aesthetics“, in Paths from the Philosophy of Art to Everyday Aesthetics, Oiva Kuisma, Sanna Lehtinen and Harri Mäcklin (eds.), Helsinki: The Finnish Society for Aesthetics, pp. 167–179.
Sartwell, Crispin, 1995, The Art of Living: Aesthetics of the Ordinary in World Spiritual Traditions, Albany: SUNY Press.
–––, 2003, „Aesthetics of the Everyday“, in The Oxford Handbook of Aesthetics, Jerrold Levinson (ed.), Oxford: Oxford University Press, pp. 761–770.
–––, 2004, Six Names of Beauty, New York: Routledge.
–––, 2010, Political Aesthetics, Ithaca: Cornell University Press.
Sasaki, Ken’ichi, 2013, „Perspectives East and West“, Contemporary Aesthetics, 11.
Scarry, Elaine, 1999, On Beauty and Being Just, Princeton: Princeton University Press.
Schor, Juliet B., 2002, „Cleaning the Closet: Toward a New Fashion Ethic“, in Juliet B. Schor and Betsy Taylor (eds.), Sustainable Planet: Solutions for the Twenty-first Century, Boston: Beacon Press, pp. 45–60.
Schulze, Gerhard, 2013, „The Experience Market“, in Jon Sundbo and Flemming Sørensen (eds.), Handbook on the Experience Economy, Cheltenham: Edward Elgar Publishing, pp. 98–121.
Scruton, Roger, 2011, Beauty: A Very Short Introduction, Oxford: Oxford University Press.
Sepänmaa, Yrjö, 1995a, „Aesthetics in Practice: Prolegomenon“, in Practical Aesthetics in Practice and in Theory, Martti Honkanen (ed.), Helsinki: University of Helsinki, pp. 13–17.
–––, 1995b, „The Utilization of Environmental Aesthetics“, in Real World Design: The Foundation and Practice of Environmental Aesthetics, Yrjö Sepänmaa (ed.), Helsinki: University of Helsinki, pp. 7–10.
Sherman, Nancy, 2005, „Of Manners and Morals“, British Journal of Educational Studies, 53(3): 272–289.
Shiner, Larry, 2020, Art Scents: Exploring the Aesthetics of Smell and the Olfactory Arts, Oxford: Oxford University Press.
Shove, Elizabeth, Matthew Watson, Martin Hand, and Jack Ingram, 2007, The Design of Everyday Life, Oxford: Berg.
Shove, Elizabeth, Frank Trentmann, and Richard Wilk (eds.), 2013, Time, Consumption and Everyday Life, London: Bloomsbury Academic.
Shusterman, Richard, 1992, Pragmatist Aesthetics: Living Beauty, Rethinking Art, Oxford: Blackwell.
–––, 1999, „Somaesthetics: A Disciplinary Proposal“, Journal of Aesthetics and Art Criticism, 57(3): 299–313.
–––, 2006, „Aesthetic Experience: From Analysis to Eros“, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 64(2): 217–229.
–––, 2012, Thinking through the Body: Essays in Somaesthetics, Cambridge: Cambridge University Press.
–––, 2013, „Everyday Aesthetics of Embodiment“, in Rethinking Aesthetics: The Role of Body in Design, Ritu Bhatt (ed.), New York: Routledge.
–––, 2015, „Transactional Experiential Inquiry: From Pragmatism to Somaesthetics“, Contemporary Pragmatism, 12(1): 180–195.
–––, 2016, „Somaesthetics and the Fine Art of Eating“, in Body Aesthetics, Sherri Irvin (ed.), Oxford: Oxford University Press.
–––, 2019, „Pleasure, Pain, and the Somaesthetics of Illness: A Question for Everyday Aesthetics“, in Paths from the Philosophy of Art to Everyday Aesthetics, Oiva Kuisma, Sanna Lehtinen and Harri Mäcklin (eds.), Helsinki: The Finnish Society for Aesthetics, pp. 201–214.
Siebers, Tobin, 2010, Disability Aesthetics, Ann Arbor: The University of Michigan Press.
Simmel, Georg, 2000, Simmel on Culture: Selected Writings, David Frisby and Mike Featherstone (eds.), London: SAGE Publications.
Simpson, Zachary, 2012, Life as Art: Aesthetics and the Creation of Self, New York: Lexington Books.
Soucek, Brian, 2009, „Resisting the Itch to Redefine Aesthetics: A Response to Sherri Irvin“, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 67(2): 223–226.
Spaid, Sue, 2002, Ecovention: Current Art to Transform Ecologies, Cincinnati: The Contemporary Arts Center.
–––, 2012, Green Acres: Artists Farming Fields, Greenhouses and Abandoned Lots, Cincinnati: Contemporary Arts Center.
Sparke, Penny, 1995, As Long as It’s Pink: The Sexual Politics of Taste, New York: HarperCollins.
Spelman, Elizabeth, 2002, Repair: The Impulse to Restore in a Fragile World, Boston: Beacon Press.
Stabb, Jo Ann, 2002, „Transformations: Trash to Art“, Surface Design Journal, 26(2): 14–19.
Stecker, Robert, 2019, Intersections of Value: Art, Nature, and the Everyday, Oxford: Oxford University Press.
Stohr, Karen, 2012, On Manners, New York: Routledge.
Stolnitz, Jerome, 1969, „The Aesthetic Attitude“, in Introductory Readings in Aesthetics, John Hospers (ed.), New York: The Free Press, pp. 17–27.
–––, 1977, „On the Origins of ‘Aesthetic Disinterestedness’“, in George Dickie and R. J. Sclafani (eds.), Aesthetics: A Critical Anthology, New York: St. Martin’s Press, pp. 607–625.
Stroud, Scott, 2011, John Dewey and the Artful Life: Pragmatism, Aesthetics, and Morality, University Park: Penn State University Press.
Tainio, Matti, 2015, Parallel Worlds: Art and Sport in Contemporary Culture, Helsinki: Aalto ARTS Books.
Tavin, Kevin, 2007, „Eyes Wide Shut: The Use and Uselessness of the Discourse of Aesthetics in Art Education“, Art Education, March: 40–45.
Taylor, Nigel, 2000, „Ethical Arguments about the Aesthetics of Architecture“, in Ethics and the Built Environment, Warwick Fox (ed.), London: Routledge, pp. 193–206.
Taylor, Paul C., 2016, Black Is Beautiful: A Philosophy of Black Aesthetics, Chichester: Wiley Blackwell.
Tuan, Yi-Fu, 1974, Topophilia: A Study of Environmental Perception, Attitudes, and Values, Englewood Cliffs: Prentice-Hall.
–––, 1984, Dominance & Affection: The Making of Pets, New Haven: Yale University Press.
–––, 1993, Passing Strange and Wonderful: Aesthetics, Nature, and Culture, Washington, D. C.: Island Press.
van der Meulen, Nicolaj and Jörg Wiesel (eds.), 2017, Culinary Turn: Aesthetic Practice of Cookery, Bielefeld: transcript Verlag.
Vihalem, Margus, 2016, „What is at Stake in Everyday Aesthetics? Looking for a New Perspective on Aesthetic Experience“, Kunstiteaduslikke Uurimusi, 25(3/4): 38–61.
–––, 2018, „Everyday Aesthetics and Jacques Rancière: Reconfiguring the Common Field of Aesthetics and Politics“, Journal of Aesthetics & Culture, 10(1): 1–11.
Vihma, Susann, 2012, „Artification for Well-Being: Institutional Living as a Special Case“, in Ossi Naukkarinen and Yuriko Saito (eds.), Artification, Special Volume 4 of Contemporary Aesthetics, article 13.
Visser, Margaret, 1997, The Way We Are: Astonishing Anthropology of Everyday Life, New York: Kodansha International.
Walker, Stuart, 1995, „The Environment, Product Aesthetics and Surfaces“, Design Issues, 11(3): 15–27.
–––, 2006, Sustainable by Design: Explorations in Theory and Practice, London: Earthscan.
–––, 2017, Design for Life: Creating Meaning in a Distracted World, London: Routledge.
Wang, Que, 2014, „The Transition of Aesthetics in China and a New Paradigm of Living Aesthetics“, in Aesthetics of Everyday Life: East and West, Liu Yuedi and Curtis L. Carter (eds.), Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, pp. 173–182.
Wang, Zhoufei, 2018, „Atmospheric Design and Experience with an Exemplary Study of Olafur Eliasson’s ‘The Weather Project’“, in Contemporary Aesthetics, 16: article 15.
Wang, Zhuofei and David Brubaker (eds.), 2024, Atmospheric Design and Everyday Aesthetics, Contemporary Aesthetics (Special Volume 12).
Welsch, Wolfgang, 1997, Undoing Aesthetics, Andrew Inkpin (trans.), London: SAGE Publications.
–––, 2005, „Sport Viewed Aesthetically, and Even as Art?“, in Andrew Light and Jonathan M. Smith (eds.), The Aesthetics of Everyday Life, New York: Columbia University Press, pp. 135–155.
–––, 2014, „Schiller Revisited: ‘Beauty is Freedom in Appearance’: Aesthetics as a Challenge to the Modern Way of Thinking“, Contemporary Aesthetics, 12: article 16.
Whiteley, Nigel, 1993, Design for Society, London: Reaktion Books.
–––, 1999, „Utility, Design Principles and the Ethical Tradition“, in Utility Reassessed: The Role of Ethics in the Practice of Design, Judy Attfield (ed.), Manchester: Manchester University Press, pp. 190–202.
Widdows, Heather, 2018, Perfect Me: Beauty as an Ethical Ideal, Princeton: Princeton University Press.
Wiseman, Mary, 2014, „Damask Napkins and the Train from Sichuan: Aesthetic Experience and Ordinary Things“, in Aesthetics of Everyday Life: East and West, Liu Yuedi and Curtis L. Carter (eds.), Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, pp. 134–144.
Witherspoon, Gary, 1996, „Navajo Aesthetics: Beautifying the World through Art“, in Aesthetics in Perspective, Kathleen M. Higgins (ed.), Fort Worth: Harcourt Brace College Publishers, pp. 736–742.
Zande, Robin, 2007, „Chairs, Cars, and Bridges: Teaching Aesthetics from the Everyday“, Art Education, 60(1): 39–42.
Ziff, Paul, 1997, „Anything Viewed“, in Susan L. Feagin and Patrick Maynard (eds.), Aesthetics, Oxford: Oxford University Press, pp. 23–30.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

Blog