Përmasat shoqërore të dijes shkencore

Botuar për herë të parë të premten, më 12 prill 2002; rishikim thelbësor të premten, më 24 janar 2025

Burimi:https://plato.stanford.edu/entries/scientific-knowledge-social/

Studimi i përmasave shoqërore të dijes shkencore përfshin efektet e kërkimit shkencor mbi jetën njerëzore dhe marrëdhëniet shoqërore, efektet e marrëdhënieve dhe vlerave shoqërore mbi kërkimin shkencor, si dhe aspektet shoqërore të vetë kërkimit. Disa faktorë janë ndërthurur për t’i bërë këto pyetje të spikatura për filozofinë bashkëkohore të shkencës. Këta faktorë përfshijnë shfaqjen e lëvizjeve shoqërore, si ambientalizmi dhe feminizmi, kritike ndaj shkencës dominuese; shqetësimet rreth efekteve shoqërore të teknologjive të bazuara në shkencë; pyetjet epistemologjike të bëra të dukshme nga Shkenca e Madhe (Big Science); prirjet e reja në historinë e shkencës, veçanërisht largimin nga historiografia internaliste; qasjet antinormative në sociologjinë e shkencës; si dhe kthimet në filozofi drejt natyralizmit dhe pragmatizmit. Ky zë shqyrton sfondin historik të kërkimit aktual në këtë fushë, veçoritë e shkencës bashkëkohore që ftojnë vëmendjen filozofike, dhe përgjigjet filozofike ndaj këtyre veçorive.

Puna filozofike mund të klasifikohet përafërsisht në dy kampe. Njëri pranon se kërkimi shkencor në fakt kryhet në mjedise shoqërore dhe pyet nëse dhe si duhet të plotësohet epistemologjia standarde për të trajtuar këtë veçori. Tjetri e trajton shoqëroritetin si një aspekt thelbësor të dijes dhe pyet se si duhet të modifikohet ose reformohet epistemologjia standarde nga kjo perspektivë gjerësisht shoqërore. Të dyja qasjet merren me pyetje që lidhen me marrëdhëniet midis vlerave shoqërore dhe kërkimit shkencor. Shqetësimet në qasjen plotësuese përfshijnë çështje të tilla si besimi dhe llogaridhënia të ngritura nga autorësia e shumëfishtë, ndarja e punës kognitive, besueshmëria e vlerësimit nga kolegët (peer review), sfidat e shkencës së financuar privatisht, si dhe shqetësimet që lindin nga roli i kërkimit shkencor në shoqëri. Qasja reformiste thekson sfidën ndaj filozofisë normative nga studimet shoqërore, kulturore dhe feministe të shkencës, ndërsa kërkon të zhvillojë modele filozofike të karakterit shoqëror të dijes dhe kërkimit shkencor. Ajo i trajton pyetjet e ndarjes së punës kognitive, ekspertizës dhe autoritetit, ndërveprimeve të shkencës dhe shoqërisë etj., nga perspektiva e modeleve filozofike të karakterit të pareduktueshëm shoqëror të dijes shkencore. Filozofët përdorin si teknikat e modelimit formal, ashtu edhe analizën konceptuale në përpjekjet e tyre për të identifikuar dhe analizuar aspektet shoqërore të shkencës që kanë rëndësi epistemologjike.

Sfondi historik
Shkenca e Madhe, besimi dhe autoriteti
Shkenca në shoqëri
Studimet shoqërore, kulturore dhe feministe të shkencës
Modelet e karakterit shoqëror të dijes
Drejtimi shoqëror i shkencës
Përfundim

Bibliografia
- Veprat e cituara
- Lexime të mëtejshme
Mjetet akademike
Burime të tjera në internet
Zëra të ndërlidhur

1. Sfondi historik

Filozofët që studiojnë karakterin shoqëror të dijes shkencore mund ta gjurmojnë prejardhjen e tyre të paktën deri te John Stuart Mill, Charles Sanders Peirce dhe Karl Popper. Të gjithë e konsideronin njëfarë lloji ndërveprimi kritik midis personave si thelbësor për vlefshmërinë e pretendimeve të dijes.

Argumentet e Mill-it shfaqen në esenë e tij të mirënjohur politike Mbi lirinë (Mill 1859) e jo në kontekstin e shkrimeve të tij logjike dhe metodologjike, por ai e bën të qartë se ato duhet të zbatohen për çdo lloj pretendimi për dije apo të vërtetë. Mill argumenton se një shoqëri duhet të ofrojë mundësi të lirë dhe të hapur për diskutimin kritik të ideve, sepse aftësitë kognitive njerëzore janë të gabueshme. Vetëm një diskutim i tillë kritik mund të na sigurojë për justifikueshmërinë e besimeve (të vërteta) që kemi dhe mund të na ndihmojë të shmangim falsitetin ose njëanshmërinë e besimit apo opinionit të formuar brenda kontekstit të vetëm një këndvështrimi. Ndërveprimi kritik ruan freskinë e arsyeve tona dhe është instrumental në përmirësimin si të përmbajtjes, ashtu edhe të arsyeve për besimet tona. Arritja e dijes, pra, është një çështje shoqërore ose kolektive, jo individuale.

Ndihmesa e Peirce-it në epistemologjinë shoqërore të shkencës zakonisht merret si teoria e tij konsensuale e së vërtetës: „Opinioni i paracaktuar që të bihet përfundimisht dakord nga të gjithë ata që hetojnë është ajo që nënkuptojmë me të vërtetë, dhe objekti i përfaqësuar është realja“ (Peirce 1878, 133). Ndonëse shpesh lexohet sikur nënkupton se e vërteta është çfarëdo që bashkësia e kërkuesve konvergon në plan afatgjatë, nocioni mund të interpretohet më saktësisht ose sikur do të thotë se e vërteta (dhe „realja“) varet nga marrëveshja e bashkësisë së kërkuesve, ose se është një efekt i reales që në fund do të prodhojë marrëveshje midis kërkuesve. Cilido qoftë leximi i saktë i kësaj deklarate të veçantë, Peirce e bën të qartë gjetkë se, sipas këndvështrimit të tij, e vërteta është si e arritshme, ashtu edhe përtej mundësive të çdo individi të vetëm. „Ne individualisht nuk mund të shpresojmë të arrijmë filozofinë përfundimtare që ndjekim; ne mund ta kërkojmë atë vetëm për bashkësinë e filozofëve“ (Peirce 1868, 40). Peirce i jep vlerë të madhe nxitjes së dyshimit dhe ndërveprimit kritik si mjete drejt dijes. Kështu, qoftë teoria e tij e së vërtetës konsensualiste apo realiste, pikëpamja e tij për praktikat përmes të cilave e arrijmë atë i jep një vend qendror dialogut dhe ndërveprimit shoqëror.

Popper-i shpesh trajtohet si një pararendës i epistemologjisë shoqërore për shkak të theksit të tij mbi rëndësinë e kritikës në zhvillimin e dijes shkencore. Dy koncepte të kritikës gjenden në veprat e tij (Popper 1963, 1972) dhe këto mund të përshkruhen si kuptime logjike dhe praktike të falsifikimit. Kuptimi logjik i falsifikimit është thjesht struktura e një argumenti modus tollens, në të cilin një hipotezë falsifikohet nga demonstrimi se një nga pasojat e saj logjike është e rreme. Ky është një nocion i kritikës, por është çështje marrëdhëniesh formale midis pohimeve. Kuptimi praktik i falsifikimit i referohet përpjekjeve të shkencëtarëve për të demonstruar papërshtatshmëritë e teorive të njëri-tjetrit duke treguar mangësi vëzhguese ose mospërputhje konceptuale. Ky është një aktivitet shoqëror. Për Popper-in, metodologjia e shkencës është falsifikacioniste si në kuptimin e saj logjik, ashtu edhe në atë praktik, dhe shkenca përparon përmes demonstrimit me anë të falsifikimit të paqëndrueshmërisë së teorive dhe hipotezave. Falsifikacionizmi logjik i Popper-it është pjesë e një përpjekjeje për të demarkuar shkencën e mirëfilltë nga pseudoshkenca, dhe ka humbur besueshmërinë e tij si një përshkrim i metodologjisë shkencore teksa projekti i demarkacionit është sfiduar nga qasjet natyraliste dhe historike në filozofinë e shkencës. Ndonëse kritika luan vërtet një rol të rëndësishëm në disa qasje aktuale të epistemologjisë shoqërore, vetë pikëpamjet e Popper-it përafrohen më shumë nga epistemologjia evolucionare, veçanërisht ai version që e trajton përparimin kognitiv si efekt të përzgjedhjes kundër teorive dhe hipotezave të pasakta. Në kontrast me pikëpamjet e Mill-it, për Popper-in funksioni i kritikës është të eliminojë teoritë e rreme e jo t’i përmirësojë ato.

Vepra e Mill-it, Peirce-it dhe Popper-it është një burim për filozofët që aktualisht eksplorojnë përmasat shoqërore të dijes shkencore. Megjithatë, debatet aktuale kornizohen në kontekstin e zhvillimeve si në filozofinë e shkencës, ashtu edhe në historinë dhe studimet shoqërore të shkencës pas rënies së konsensusit empirist logjik. Filozofët e Rrethit të Vjenës lidhen konvencionalisht me një formë jokritike të pozitivizmit dhe me empirizmin logjik që zëvendësoi pragmatizmin amerikan në vitet 1940 dhe 1950. Sipas disa studiuesve, megjithatë, ata e shihnin shkencën natyrore si një forcë të fuqishme për ndryshim shoqëror përparimtar (Cartwright, Cat, dhe Chang 1996; Giere dhe Richardson, red., 1996; Uebel 2005). Me mbështetjen e saj në vëzhgim dhe format publike të verifikimit, shkenca për ta përbënte një alternativë superiore ndaj asaj që ata e shihnin si obskurantizëm metafizik, një obskurantizëm që çonte jo vetëm në mendim të gabuar, por edhe në politikë të keqe. Ndërsa një zhvillim i këtij këndvështrimi çon në shkencizëm (scientism), pikëpamja se çdo pyetje kuptimplote mund të marrë përgjigje përmes metodave të shkencës; një zhvillim tjetër çon në hetimin se cilat kushte shoqërore nxisin rritjen e dijes shkencore. Empirizmi logjik, versioni i filozofisë së Rrethit të Vjenës që u zhvillua në Shtetet e Bashkuara, u përqendrua në aspekte logjike, të brendshme të dijes shkencore dhe dekurajoi kërkimin filozofik mbi përmasat shoqërore të shkencës. Këto u bënë sërish të spikatura pas botimit të veprës së Thomas Kuhn-it Struktura e revolucioneve shkencore (Kuhn 1962). Një brez i ri sociologësh të shkencës, mes tyre Barry Barnes, Steven Shapin dhe Harry Collins, e çuan theksin e Kuhn-it mbi rolin e faktorëve jokomunitarë joprovojësorë në ndryshimin shkencor akoma më tej nga sa kishte bërë ai dhe argumentuan se gjykimi shkencor përcaktohej nga faktorë shoqërorë, si interesat profesionale dhe ideologjitë politike (Barnes 1977, Shapin 1982, Collins 1983). Kjo familje qëndrimesh, të cilën filozofët e morën si minim të besimit te dija shkencore, nxiti një kundërpërgjigje. Këto përgjigje shënohen nga një përpjekje për të pranuar disa përmasa shoqërore të dijes shkencore, ndërsa në të njëjtën kohë ruajnë legjitimitetin e saj epistemologjik.

2. Shkenca e Madhe, besimi dhe autoriteti

Gjysma e dytë e shekullit të njëzetë pa shfaqjen e asaj që njihet si Shkenca e Madhe (Big Science): organizimi i një numri të madh shkencëtarësh që sjellin trupa të ndryshëm ekspertize dhe janë të lidhur me institucione të ndryshme në një projekt të përbashkët kërkimor. Modeli origjinal ishte Projekti Manhattan, i ndërmarrë gjatë Luftës së Dytë Botërore për të zhvilluar një armë bërthamore në Shtetet e Bashkuara. Fizikanë teorikë dhe eksperimentues të vendosur në vende të ndryshme anembanë vendit, ndonëse kryesisht në Los Alamos, New Mexico, punuan mbi nënprobleme të projektit nën drejtimin e përgjithshëm të J. Robert Oppenheimer-it. Ndërsa kërkimi akademik dhe ai ushtarak që atëherë janë ndarë deri diku, pjesa më e madhe e kërkimit eksperimental në fizikë, veçanërisht në fizikën e grimcave me energji të lartë, vazhdon të ndiqet nga ekipe të mëdha kërkuesish të organizuara në mënyrë të ngjashme. Kërkimi edhe në fusha të tjera të shkencës, për shembull puna e përfshirë nën ombrellën e Projektit të Gjenomit Njerëzor, ka marrë disa nga vetitë e Shkencës së Madhe, përfshirë investimin e madh financiar, personelin e shumtë që mishëron forma të shumta ekspertize, dhe qendra të specializuara për kryerjen dhe organizimin e kërkimit. Përveç shfaqjes së Shkencës së Madhe, kalimi nga shkenca universitare në shkallë të vogël apo madje amatore drejt kërkimit të institucionalizuar me ndikime madhore ekonomike, i mbështetur nga organe kombëtare financimi dhe i lidhur përtej kufijve ndërkombëtarë, ka kërkuar mendim të ri etik dhe epistemologjik. Për më tepër, varësia pasuese e kërkimit nga organet qendrore të financimit dhe, gjithnjë e më shumë, nga fondacionet private apo entitetet tregtare, nxit pyetje rreth shkallës së pavarësisë së dijes shkencore bashkëkohore nga konteksti i saj shoqëror dhe ekonomik. Së fundi, Shkencës së Madhe i shtohen Të Dhënat Masive (Big Data), të bëra të mundura nga fitimet e mëdha në aftësinë llogaritëse të arritura që nga viti 2000 (shih Leonelli 2020).

John Hardwig (1985) artikuloi një dilemë filozofike të paraqitur nga ekipet e mëdha të kërkuesve, si ato të angazhuara në fizikën eksperimentale të grimcave me energji të lartë. Çdo anëtar ose nëngrup që merr pjesë në një projekt të tillë kërkohet sepse secili ka një pjesë thelbësore ekspertize që nuk zotërohet nga asnjë anëtar apo nëngrup tjetër. Kjo mund të jetë njohuri për një pjesë të aparatit eksperimental, aftësia për të kryer një lloj të caktuar llogaritjeje, aftësia për të bërë një lloj të caktuar matjeje ose vëzhgimi. Anëtarët, secili specialist në disiplinën e vet, nuk janë në gjendje të vlerësojnë rezultatet e punës së anëtarëve të tjerë, dhe për rrjedhojë, të gjithë duhet t’i marrin rezultatet e njëri-tjetrit me mirëbesim. Pasojë e kësaj është një rezultat eksperimental (për shembull, matja e një vetie si shkalla e zbërthimit ose spini i një grimce të caktuar), dëshmia për të cilën nuk kuptohet plotësisht nga asnjë pjesëmarrës i vetëm në eksperiment. Kjo e çon Hardwig-un të shtrojë dy pyetje: një mbi statusin provues të dëshmisë (testimony), dhe një mbi natyrën e subjektit njohës në këto raste. Lidhur me këtë të fundit, Hardwig thotë se ose grupi si një i tërë, por asnjë anëtar i vetëm, di, ose është e mundur të dish në mënyrë të zëvendësuar/tërthortë (vicariously). Asnjëra prej këtyre nuk është e pranueshme për të. Të flasësh për grupin ose bashkësinë që di të kujton superorganizmat dhe entitetet transcendente, dhe Hardwig zbythet nga ajo zgjidhje. Dija e tërthortë, të dish pa zotëruar vetë dëshminë për vërtetësinë e asaj që di, kërkon, sipas Hardwig-ut, një largim shumë të madh nga konceptet tona të zakonshme të dijes.

Pyetja e parë është, siç vëren Hardwig, pjesë e një diskutimi më të përgjithshëm rreth vlerës epistemike të dëshmisë. Pjesa më e madhe e asaj që kalon si dije e përbashkët fitohet nga të tjerët. Ne varemi nga ekspertët për të na treguar se çfarë nuk shkon apo çfarë është në rregull me pajisjet tona shtëpiake, makinat tona, trupat tanë. Në të vërtetë, pjesa më e madhe e asaj që arrijmë të dimë më vonë varet nga ajo që kemi mësuar më parë si fëmijë nga prindërit dhe mësuesit tanë. Ne fitojmë dije për botën përmes institucioneve të arsimit, gazetarisë dhe kërkimit shkencor. Filozofët nuk pajtohen rreth statusit të besimeve të përftuara në këtë mënyrë. Ja pyetja: Nëse A di se p mbi bazën e dëshmisë e, B ka arsye të mendojë se A është i besueshëm dhe B beson se p mbi bazën e dëshmisë së A-së se p, a di gjithashtu B se p? Disa filozofë, siç duket se kanë bërë Locke dhe Hume, argumentojnë se vetëm ajo që njeriu ka vëzhguar vetë mund të llogaritet si një arsye e mirë për besim, dhe se dëshmia e një tjetri, për rrjedhojë, nuk është kurrë e mjaftueshme më vete si mbështetje për besimin. Kështu, B nuk di thjesht mbi bazën e dëshmisë së A-së, por duhet të ketë dëshmi shtesë rreth besueshmërisë së A-së. Ndërsa ky rezultat është konsistent me empirizmin dhe racionalizmin tradicional filozofik, të cilët theksonin përvojën shqisore të individit ose rrokjen racionale si themele të dijes, ai ka pasojën se ne nuk dimë pjesën më të madhe të asaj që mendojmë se dimë.

Një numër filozofësh kanë ofruar analiza alternative duke u përqendruar në njërin apo tjetrin element të problemit. Disa argumentojnë se dëshmia nga një ekspert i kualifikuar është vetë provuese (Schmitt 1988); të tjerë se dëshmia e ekspertit përbën arsye të mirë për, por nuk është vetë provuese për marrësin e dëshmisë (Hardwig 1985, 1988); të tjerë se ajo që transmetohet në dëshmi është dije dhe jo thjesht përmbajtje propozicionale dhe kështu pyetja e llojit të arsyes që ka një marrës i dëshmisë nuk është me vend (Welbourne 1981).

Sido që të zgjidhet ky mosmarrëveshje, pyetjet e besimit dhe autoritetit lindin në një mënyrë veçanërisht të mprehtë në shkenca, dhe dilema e Hardwig-ut për eksperimentin e fizikës që ai përshkruan është gjithashtu një version specifik i një dukurie më të përgjithshme. Një konceptim popullor i shkencës, i ushqyer pjesërisht nga falsifikacionizmi i Popper-it, është se shkenca eksperimentale është epistemikisht e besueshme sepse rezultatet e eksperimenteve dhe studimeve vëzhguese kontrollohen përmes përsëritjes së pavarur. Në praktikë, megjithatë, vetëm disa rezultate kontrollohen në këtë mënyrë dhe shumë pranohen thjesht me mirëbesim. Jo vetëm që rezultatet pozitive duhet të pranohen me mirëbesim, por pretendimet për dështimin e përsëritjes si dhe kritikat e tjera duhet të pranohen po ashtu. Kështu, ashtu si në botën joshkencore informacioni pranohet me mirëbesim, po ashtu në shkencë dija rritet duke u mbështetur te dëshmia e të tjerëve. Cilat janë implikimet e pranimit të këtij fakti për konceptimet tona rreth besueshmërisë së dijes shkencore?

Filozofi i biologjisë, David Hull, argumentoi në veprën e tij (1988) se për shkak se struktura e përgjithshme e shpërblimit dhe ndëshkimit në shkenca është një nxitje e fuqishme për të mos mashtruar, analiza e mëtejshme epistemologjike e shkencave është e panevojshme. Ajo që shkencëtarët kanë për të humbur është reputacioni i tyre, i cili është thelbësor për qasjen e tyre në grante, bashkëpunime, çmime etj. Kështu që vetë struktura garanton vërtetësinë e raporteve kërkimore. Por disa ngjarje të bujshme, si prodhimi i supozuar i „fuzionit të ftohtë“, u karakterizuan nga dështimi i përpjekjeve për përsëritje për të prodhuar të njëjtën dukuri. Dhe, ndërsa mbrojtësit e fuzionit të ftohtë ishin të bindur se eksperimentet e tyre kishin prodhuar dukurinë, ka pasur gjithashtu raste mashtrimi të hapur. Rasti i falsifikimit nga Cyril Burt i të dhënave mbi klasën dhe inteligjencën/sjelljen u soll në vëmendje të gjerë nga Stephen J. Gould (Gould 1981 [1996]). Më vonë, pretendimet e Andrew Wakefield-it të vitit 1998 për të treguar një lidhje midis vaksinës MMR dhe autizmit nuk u rrëzuan veçse pas 12 vitesh (Eggerton 2010). Kështu, edhe nëse struktura e shpërblimit dhe ndëshkimit është një nxitje për të mos mashtruar, ajo nuk garanton vërtetësinë e çdo raporti kërkimor.

Sipas këndvështrimit të Hull-it, bashkësia shkencore kërkon teori të vërteta ose modele adekuate. Merita, ose njohja, i takon individëve në masën që ata perceptohen se kanë kontribuar në atë qëllim të bashkësisë. Domethënë, shkencëtarët individualë kërkojnë reputacion dhe njohje, që puna e tyre të citohet si e rëndësishme dhe e domosdoshme për përparimin e mëtejshëm shkencor. Mashtrimi, përmes raportimit të gabuar të rezultateve eksperimentale ose sjelljeve të tjera të pahijshme, do të ndëshkohet me humbje të reputacionit. Por kjo varet nga garanci të forta të zbulimit. Në mungesë të garancive të tilla, ekziston një nxitje po aq e fortë për të mashtruar, për t’u përpjekur të marrësh merita pa bërë domosdoshmërisht punën, sa për të mos mashtruar. Shqetësimet rreth përsëritjes dhe riprodhueshmërisë, të diskutuara më poshtë, e kanë minuar më tej besimin në këtë strukturë nxitëse.

Si Alvin Goldman (Goldman, 1995, 1999) ashtu edhe Philip Kitcher (1993) e kanë trajtuar potencialin e raportimit të parakohshëm apo ndryshe (të papërshtatshëm) të interesuar të rezultateve për të korruptuar shkencat si një pyetje që duhet të marrë përgjigje përmes modeleve të teorisë së vendimmarrjes. Qasja e teorisë së vendimmarrjes ndaj problemeve të besimit dhe autoritetit i trajton si meritën ashtu edhe të vërtetën si dobi (utilities). Sfida atëherë është të hartohen formula që tregojnë se veprimet e projektuara për të maksimizuar meritën maksimizojnë gjithashtu të vërtetën, për shembull duke vendosur ndëshkimet për sjellje të keqe aq lart sa askush të mos rrezikojë. Kitcher, në veçanti, zhvillon formula të synuara për të treguar se madje edhe në situata të populluara nga individë të motivuar jo-epistemikisht (domethënë, individë të motivuar më shumë nga dëshira për merita sesa nga dëshira për të vërtetën), struktura e shpërblimit të bashkësisë mund të organizohet në një mënyrë të tillë që të maksimizojë të vërtetën dhe të nxisë përparimin shkencor. Një disavantazh i kësaj qasjeje është trajtimi i mashtrimit shkencor dhe i shkencës së mbushur me vlera ose interesa si i njëjti problem. Një përparësi është se ajo përfshin motivimin për të mashtruar brenda zgjidhjes së problemit të mashtrimit. Por njeriu mund të pyesë se sa efektive është realisht kjo zgjidhje. Gjithnjë e më shumë, mësojmë për sjellje problematike në industritë e bazuara në shkencë, si industria farmaceutike. Rezultatet mbahen të fshehura ose shtrembërohen, autorësia manipulohet (Kukla 2012). Fusha të nxehta, si kërkimi mbi qelizat staminale, klonimi, apo modifikimi gjenetik, janë njollosur nga kërkime mashtruese, të pakujdesshme, ose të raportuara para kohe (Ioannidis 2005a). Kështu, madje edhe nëse struktura e shpërblimit dhe ndëshkimit është një nxitje në parim për të mos mashtruar, rastet e lartpërmendura tregojnë se ajo nuk garanton besueshmërinë e çdo raporti kërkimor. Modeli i teorisë së vendimmarrjes duhet të përfshijë të paktën edhe një parametër tjetër, përkatësisht mundësinë e parashikuar të zbulimit brenda një kuadri kohor përkatës.

Çështjet e bashkësisë janë trajtuar gjithashtu nën flamujt e etikës së kërkimit dhe vlerësimit nga kolegët (peer review). Njeriu mund të mendojë se të vetmet kërkesa etike mbi shkencëtarët janë mbrojtja e subjekteve të tyre kërkimore nga dëmi dhe, si shkencëtarë profesionistë, kërkimi i së vërtetës mbi çdo qëllim tjetër. Kjo presupozon se kërkimi i së vërtetës është një udhërrëfyes i mjaftueshëm për vendimmarrjen shkencore. Heather Douglas, në studimin e saj kritik të idealit të çlirimit nga vlerat (value-free ideal) (Douglas 2009), e hedh poshtë këtë nocion. Douglas mbështetet mbi studimin e saj të mëparshëm të rrezikut induktiv (Douglas 2000) për të theksuar pikën se vendime të panumërta metodologjike të kërkuara gjatë kryerjes së një kërkimi të vetëm janë të nënpërcaktuara nga elementet faktike të situatës dhe duhet të udhëhiqen nga një vlerësim i pasojave të të qenit gabim. Shkenca nuk është e lirë nga vlerat, por mund të mbrohet nga efektet e dëmshme të vlerave nëse shkencëtarët marrin masa për të zbutur ndikimin e vlerave të papërshtatshme. Një hap i propozuar nga Douglas është të bëhet dallimi midis roleve të drejtpërdrejta dhe të tërthorta të vlerave; një tjetër është artikulimi i udhëzuesve për shkencëtarët individualë. Vlerat luajnë një rol të drejtpërdrejtë kur ofrojnë motivim të drejtpërdrejtë për të pranuar ose hedhur poshtë një teori; ato luajnë një rol të tërthortë kur luajnë një rol në vlerësimin e pasojave të pranimit ose hedhjes poshtë të një pretendimi, duke ndikuar kështu mbi atë se çfarë do të llogaritet si dëshmi e mjaftueshme për të pranuar ose hedhur poshtë. Përgjegjësia e shkencëtarëve është të sigurohen që vlerat të mos luajnë një rol të drejtpërdrejtë në punën e tyre dhe të jenë transparentë rreth roleve të tërthorta të vlerave. Një numër autorësh e kanë vënë në dyshim qëndrueshmërinë e dallimit të Douglas-it midis të drejtpërdrejtës dhe të tërthortës. Steel dhe Whyte (2012) shqyrtojnë udhëzuesit e testimit të zhvilluar nga kompanitë farmaceutike për të vënë në dukje se i njëjti vendim mund të motivohet nga vlerat që luajnë një rol të drejtpërdrejtë ose që luajnë një rol të tërthortë. Nëse qëllimi është të ndalohen praktika të tilla si fshehja e rezultateve negative, atëherë nuk duhet të ketë rëndësi nëse praktika motivohet nga vlerat drejtpërdrejt apo tërthorazi. Elliott (2011) pyet nëse duhen marrë parasysh vetëm pasojat e dëmshme. Nëse shkenca synon t’u shërbejë politikëbërësve, atëherë pyetjet e përfitimit relativ shoqëror duhet të lejohen gjithashtu të luajnë një rol. Së fundi, veprimtaritë kognitive të kërkuara nga parashkrimet etike të Douglas-it për shkencëtarët duken përtej kapaciteteve të shkencëtarëve individualë.

Torsten Wilholt (2013) argumenton se situata kërkimore është më e ndërlikuar sesa kompromisi epistemik kundrejt atij joepistemik i nënkuptuar nga qasja e teorisë së vendimmarrjes. Pjesërisht për shkak të vështirësive në arritjen e shkallës së dijes së kërkuar për të realizuar parashkrimet etike të Douglas-it, ai argumenton se mbështetja e ndërsjellë e kërkuar midis kërkuesve shtrihet përtej vërtetësisë së rezultateve të raportuara te vlerat udhërrëfyese mbi të cilat mbështeteshin hetuesit. Pjesa më e madhe e kërkimit përfshin si rezultate të shprehura statistikisht (gjë që kërkon zgjedhjen e pragut të rëndësisë dhe balancimin e shanseve të gabimit pozitiv të rremë kundrejt atij negativ të rremë) ashtu edhe hapa të shumtë ku secili kërkon vendime metodologjike. Këto vendime, argumenton Wilholt, përfaqësojnë kompromise midis besueshmërisë së rezultateve pozitive, besueshmërisë së rezultateve negative, dhe fuqisë statistikore të hetimit. Në bërjen e këtyre kompromiseve, hetuesi udhëhiqet domosdoshmërisht nga një vlerësim i pasojave të rezultateve të ndryshme të mundshme të studimit. Wilholt i shtrin argumentet rreth rrezikut induktiv të ofruara fillimisht nga Richard Rudner dhe të shtjelluara nga Heather Douglas për të propozuar se, duke u mbështetur te rezultatet e një tjetri, njeriu mbështetet jo vetëm te kompetenca dhe vërtetësia e tij, por edhe te marrja prej tij e vendimeve metodologjike të informuara nga të njëjtat vlerësime të rezultateve si të vetat. Ky qëndrim është më shumë se mbështetje epistemike, por një qëndrim më i thellë: një qëndrim besimi se ne udhëhiqemi nga të njëjtat vlera në një sipërmarrje të përbashkët. Për Wilholt-in, pra, kërkimi shkencor angazhon norma etike po aq sa norma epistemike. Zgjidhjet formale ose mekanike si ato të sugjeruara nga zbatimi i modeleve të teorisë së vendimmarrjes nuk janë të mjaftueshme, nëse bashkësia duhet të mbahet e bashkuar nga vlera të përbashkëta etike.

Shumë filozofë të shkencës e konsiderojnë të mbyllur pyetjen e vlerave në shkencë. Çështja nuk duhet të jetë nëse shkenca është e lirë nga vlerat apo jo, por se kur dhe cilat vlera pengojnë përparimin e kuptimit shkencor, dhe kur e cilat e lehtësojnë një përparim të tillë. Ky është quajtur „Problemi i Ri i Demarkacionit“ (Holman dhe Wilholt, 2022; shih gjithashtu Koskinen dhe Rolin, 2022).

Një çështje që filozofët sapo kanë filluar ta trajtojnë është hendeku midis idealit të përsëritjes që rezulton në konfirmim, modifikim ose tërheqje dhe realitetit të praktikës bashkëkohore shkencore. Ky ideal qëndron pas supozimeve të efikasitetit të strukturave të shpërblimit dhe ndëshkimit (shih Menon & Stegenga, 2023). Vetëm nëse kërkuesit besojnë se raportet e tyre kërkimore do të hetohen përmes përpjekjeve për përsëritje, kërcënimi i ndëshkimeve kundër kërkimit me defekt ose mashtrues do të jetë realist. John Ioannidis dhe bashkëpunëtorët (Tatsioni, Bonitsis, dhe Ioannidis 2007; Young, Ioannidis, dhe Al-Ubaydli 2008) kanë treguar se sa rrallë bëhen realisht përpjekje për përsëritje dhe, akoma më habitshëm, se si rezultatet e kundërshtuara vazhdojnë të mbeten në literaturë. Kjo është një çështje që shkon përtej individëve dhe përtej bashkëpunimeve të mëdha kërkimore te bashkësia shkencore në përgjithësi. Ajo nënvizon pohimin e Wilholt-it se bashkësia shkencore duhet të mbahet e bashkuar nga lidhjet e mirëbesimit, por nevojitet shumë më tepër punë empirike dhe filozofike për të trajtuar se si të procedohet kur një mirëbesim i tillë nuk është i justifikuar. Demonstrimi i mungesës së përhapur të riprodhueshmërisë në studimet në psikologji dhe në kërkimin biomjekësor ka nxitur debat rreth shkaqeve dhe seriozitetit të së ashtuquajturës krizë e përsëritshmërisë (Loken dhe Gelman 2017; Ioannidis 2005a; Redish, Kummerfeld, Morris, dhe Love 2018). Ndërsa njeriu mund të mendojë se meta-analiza (kolacionimi parimor i studimeve të shumta statistikore të së njëjtës pyetje) do të ndihmonte bashkësinë kërkimore të shmangte dhënien e meritave studimeve me defekt, Stegenga (2011) ekspozon supozimet e shumta që mbështesin meta-analizat dhe stekën shumë të lartë që duhet kaluar që një analizë e tillë të jetë e besueshme.

Përveç përsëritjes (ose presupozimit të saj) bashkësia shkencore, në të vërtetë bota kërkimore në përgjithësi, përdor vlerësimin nga kolegët (peer review) për t’u siguruar konsumatorëve të kërkimit shkencor se puna është e besueshme. Vlerësimi nga kolegët si i propozimeve kërkimore ashtu edhe i raporteve kërkimore të dorëzuara për botim filtron për cilësinë, përfshin kompetencën dhe përshtatshmërinë metodologjike si dhe origjinalitetin e rëndësinë, ndërsa përsëritja synon të hetojë qëndrueshmërinë e rezultateve kur eksperimentet e raportuara kryhen në laboratorë të ndryshëm dhe me ndryshime të lehta në kushtet eksperimentale. Studiuesit e vlerësimit nga kolegët kanë vërejtur forma të ndryshme të njëanshmërisë që hyjnë në këtë proces. Në një përmbledhje të literaturës, Lee, Sugimoto, Zhang dhe Cronin (2013) raportojnë njëanshmëri të dokumentuar përgjatë gjinisë, gjuhës, kombësisë, prestigjit dhe përmbajtjes, si dhe probleme të tilla si mungesa e qëndrueshmërisë së besueshmërisë ndërmjet recenzuesve, njëanshmëria e konfirmimit dhe konservatorizmi i recenzuesve. Lee (2012) argumenton se një perspektivë kuhniane mbi vlerat në shkencë e interpreton mungesën e qëndrueshmërisë ndërmjet recenzuesve si variacion në interpretim, zbatueshmëri dhe peshë të caktuar vlerave të përbashkëta nga anëtarë të ndryshëm të bashkësisë shkencore. Lee dhe kolegët (2013) argumentojnë se redaktorët e revistave duhet të ndërmarrin shumë më tepër veprime nga sa merren aktualisht për të kërkuar që kërkuesit t’i bëjnë të dhënat e tyre të papërpunuara dhe informacionet e tjera relevante të provave të disponueshme për t’u mundësuar recenzuesve ta kryejnë punën e tyre siç duhet. Vazhdimësia e rezultateve të rreme ose të falsifikuara (të kaluara nga peer review) në literaturë nënvizon rëndësinë e rolit të redaktorëve të revistave dhe protokolleve të tyre të recenzimit dhe kërkon hetim të vazhdueshëm nga filozofët e interesuar për të identifikuar kriteret e besueshmërisë shkencore.

Winsberg, Huebner dhe Kukla (2014) tërheqin vëmendjen ndaj një lloji të ndryshëm të çështjes etike supra-empirike të ngritur nga situata bashkëkohore e autorësisë së shumëfishtë. Ajo që ata e quajnë „kërkim rrënjësisht bashkëpunues“ përfshin hetues me forma të ndryshme ekspertize, si në shembullin e Hardwig-ut, dhe siç është e zakonshme tashmë në shumë fusha, duke bashkëpunuar për të gjeneruar një rezultat eksperimental. Për Winsberg, Huebner dhe Kukla, pyetja nuk është thjesht besueshmëria, por llogaridhënia. Kush mund të flasë për integritetin e kërkimit kur ai është kryer nga kërkues me një larmi jo thjesht interesash, por standardesh metodologjike, shumica të errëta për njëri-tjetrin? Winsberg, Huebner dhe Kukla argumentojnë se një model i bashkëpunimit shoqëror nevojitet po aq sa një model i të dhënave apo i instrumenteve. Ata argumentojnë më tej se modeli laissez-faire i Diturisë së Turmave (Wisdom of Crowds) (sipas të cilit dallimet lokale në standardet metodologjike do ta anulojnë njëra-tjetrën), ndonëse ndoshta adekuat nëse pyetja është ajo e besueshmërisë, nuk është adekuat për trajtimin e këtyre çështjeve të llogaridhënies. Ata vetë, megjithatë, nuk ofrojnë një model alternativ. Në një hap drejt një modeli të tillë, Rolin (2015) argumenton për t’i kushtuar vëmendje të kujdesshme bashkëpunimit shkencor.

3. Shkenca në shoqëri

Puna mbi rolin e shkencës në shoqëri përfshin si modelet e përgjithshme të autoritetit publik të shkencës, ashtu edhe analizën e programeve të veçanta kërkimore që kanë ndikim mbi jetën publike. Në punimet e tyre të hershme, Steve Fuller dhe Joseph Rouse qenë që të dy të interesuar për përmasat politike të autoritetit kognitiv. Rouse (1987) integroi filozofinë analitike dhe kontinentale të shkencës dhe teknologjisë, duke kërkuar të zhvillonte atë që mund të quhet një pragmatizëm kritik. Kjo perspektivë lehtësoi një analizë të ndikimit transformues të shkencës mbi jetën njerëzore dhe marrëdhëniet shoqërore. Rouse theksoi pushtetin e shtuar mbi jetët individuale që zhvillimet në shkencë bëjnë të mundur. Kjo mund të thuhet se vetëm sa është rritur me zhvillimin e teknologjisë së informacionit. Fuller (1988) pranoi pjesërisht pretendimin e sociologëve empirikë se shpjegimet tradicionale normative të dijes shkencore dështojnë të kapin praktikat reale shkencore, por e mori këtë si një sfidë për të rilokalizuar shqetësimet normative të filozofëve. Këto duhet të përfshijnë shpërndarjen dhe qarkullimin e pretendimeve të dijes. Detyra e epistemologjisë shoqërore të shkencës, sipas Fuller-it, duhet të jetë rregullimi i prodhimit të dijes përmes rregullimit të mjeteve retorike, teknologjike dhe administrative të komunikimit të saj.

Një fushë kyçe e shkencës ndërdisiplinore me rëndësi shoqërore është vlerësimi i rrezikut, i cili përfshin si kërkimin mbi efektet e substancave apo praktikave të ndryshme, ashtu edhe vlerësimin e atyre efekteve pasi identifikohen. Ideja është të fitohet një kuptim si i efekteve pozitive ashtu edhe i atyre negative dhe një metodë e vlerësimit të tyre. Kjo përfshin integrimin e punës së specialistëve në llojet e substancave apo aktiviteteve rreziqet e të cilave janë nën vlerësim (gjenetistë, kimistë, fizikanë), specialistë biomjekësorë, epidemiologë, statistikanë, e kështu me radhë. Në këto raste, kemi të bëjmë jo vetëm me problemet e besimit dhe autoritetit midis specialistëve nga disiplina të ndryshme, por edhe me efektet e futjes së teknologjive të reja apo substancave të reja në botë. Rreziqet e studiuara janë përgjithësisht ato të dëmtimit të shëndetit njerëzor ose të mjedisit. Interesi për zbatimin e analizës filozofike në vlerësimin e rrezikut nisi si përgjigje ndaj debateve rreth zhvillimit dhe zgjerimit të teknologjive të prodhimit të energjisë bërthamore. Përveç kësaj, zbatimi i analizës kosto-përfitim dhe përpjekjet për të kuptuar vendimmarrjen nën kushtet e pasigurisë u bënë tema me interes si zgjerime të teknikave të modelimit formal (Giere 1991). Këto diskutime ndërthuren me debatet rreth fushëveprimit të teorisë së vendimmarrjes racionale dhe janë zgjeruar për të përfshirë teknologji të tjera si dhe zbatimet e kërkimit shkencor në bujqësi dhe në format e panumërta të inxhinierisë biologjike. Esetë mbi marrëdhënien midis shkencës dhe vlerave shoqërore në kërkimin e rrezikut të mbledhura në vëllimin e redaktuar nga Deborah Mayo dhe Rachelle Hollander (1991) përpiqen të mbajnë një kurs midis mbështetjes jokritike te modelet kosto-përfitim dhe hedhjes poshtë absolute të tyre. Duke ardhur nga një kënd paksa i ndryshëm, parimi i kujdesit paraprak (precautionary principle) përfaqëson një qasje që zhvendos barrën e provës në vendimet rregullatore nga demonstrimi i dëmit te demonstrimi i sigurisë së substancave dhe praktikave. Carl Cranor (2004) eksploron versionet e parimit dhe mbron përdorimin e tij në kontekste të caktuara vendimmarrjeje. Shrader-Frechette (2002) ka mbrojtur modele të analizës kosto-përfitim të peshuara etikisht dhe përfshirje më të madhe publike në vlerësimin e rrezikut. Në veçanti ajo (Shrader-Frechette 1994, 2002) ka argumentuar për përfshirjen e anëtarëve të publikut në shqyrtimet rreth efekteve shëndetësore dhe kufijve të arsyeshëm të ekspozimit ndaj ndotësve mjedisorë, veçanërisht materialeve radioaktive. Filozofët e shkencës kanë punuar gjithashtu për të bërë të dukshme mënyrat se si vlerat luajnë një rol në vetë kërkimin që vlerëson efektet e substancave dhe praktikave të prodhuara tekno-shkencërisht, në dallim nga sfidat e caktimit të vlerave për rreziqet dhe përfitimet e identifikuara (Elliott 2011, Steele 2012).

Douglas (2000) është një studim me ndikim i kërkimit toksikologjik mbi efektet e ekspozimit ndaj dioksinave. Douglas e vendosi analizën e saj në kornizën e rrezikut induktiv të prezantuar nga Richard Rudner (1953) dhe të eksploruar gjithashtu nga Carl Hempel (1965). Karakteri zgjerues (ampliative) i inferencës induktive do të thotë se premisat mund të jenë të vërteta (dhe madje fuqishëm mbështetëse) dhe përfundimi i rremë. Rudner argumentoi se kjo veçori e inferencës induktive do të thotë se shkencëtarët duhet të marrin parasysh pasojat e të qenit gabim kur përcaktojnë se sa e fortë duhet të jetë dëshmia për një hipotezë para pranimit të saj. Douglas propozon që konsiderata të tilla shtrihen më thellë në procesin shkencor sesa thjesht te pranimi i një përfundimi të bazuar në dëshmi, duke shkuar deri te vetë ndërtimi i dëshmisë. Shkencëtarët duhet të marrin vendime rreth niveleve të rëndësisë statistikore, se si të balancojnë shansin e rezultateve pozitive të rreme kundrejt atyre negative të rreme. Ata duhet të përcaktojnë protokollet për të vendosur rastet kufitare në mostrat e tyre të indeve. Ata duhet të përzgjedhin midis modeleve të mundshme dozë-përgjigje. Marrja e vendimit në një mënyrë ka një grup pasojash shoqërore, dhe në një mënyrë tjetër një grup tjetër pasojash të kundërta. Douglas pohon se shkencëtarët duhet t’i marrin këto rreziqe parasysh kur marrin vendimet përkatëse metodologjike. Meqenëse, madje edhe në shembujt e saj, konsideratat e shëndetit publik tregojnë në një drejtim dhe konsideratat ekonomike në një tjetër, në fund nuk është e qartë se cila përgjegjësi mund t’i vishet arsyeshëm shkencëtarit individual.

Përveç vlerësimit të rrezikut, filozofët kanë filluar të mendojnë rreth një larmie programesh dhe metodash kërkimore që ndikojnë mbi mirëqenien njerëzore. Lacey (2005), për shembull, përvijon vlerat kontrastuese që informojnë bujqësinë industriale konvencionale nga njëra anë dhe agroekologjinë në shkallë të vogël nga ana tjetër. Cartwright (2012), shtjelluar te Cartwright dhe Hardie (2012), është kryesisht një analizë kritike e mbështetjes te provat e kontrolluara të rastësishme (randomized control trials) për të mbështetur vendimet e politikave në zhvillimin ekonomik, mjekësi dhe arsim. Këto dështojnë të marrin parasysh variacionet në kontekstet e zbatimit që do të ndikojnë mbi rezultatin. Përqendrimi i Cartwright-it në një qasje të caktuar metodologjike është një zgjerim i angazhimit tradicional të filozofëve në fusha polemikash ku analiza filozofike mund të sjellë ndryshim. Vepra e Philip Kitcher-it (1985), e cila mori në shqyrtim sociobiologjinë, dhe ajo e Elliott Sober e David Sloan Wilson-it (1998), një argument i gjerë për përzgjedhjen në nivel grupi, janë shembuj që përqendrohen te përmbajtja dhe metodologjia e zgjerimeve të teorisë evolucionare. Elisabeth Lloyd (2005), duke u përqendruar në shpjegimet e orgazmës femërore, tregon se si një përkushtim metodologjik ndaj shpjegimeve përshtatëse të tipareve aktuale përshkon pothuajse të gjitha shpjegimet e orgazmës femërore.

Kërkimi mbi ndryshimet klimatike ka nxitur disa lloje mjaft të ndryshme analizash. Si një fushë komplekse ndërdisiplinore, struktura e saj provuese e lë atë të cënueshme ndaj sfidave. Kundërshtarët e kufizimit të përdorimit të lëndëve djegëse fosile i kanë shfrytëzuar këto cënueshmëri për të mbjellë dyshime publike rreth realitetit dhe/ose shkaqeve të ndryshimeve klimatike (Oreskes dhe Conway 2011). Parker (2006), Lloyd (2010), Parker (2010) dhe Winsberg (2012) kanë hetuar, përkatësisht, strategjitë për pajtimin e mospërputhjeve të dukshme midis modeleve klimatike, dallimet midis projeksioneve të bazuara në modele dhe projeksioneve rreptësisht induktive, si dhe metodat për vlerësimin dhe komunikimin e pasigurive të natyrshme në modelet klimatike. Filozofët kanë shqyrtuar gjithashtu se si të interpretohet ndjeshmëria e publikut (amerikan) ndaj mohuesve të ndryshimeve klimatike. Philip Kitcher (2011) e interpreton atë si mungesë informacioni mes një bollëku dezinformimi dhe propozon metoda për komunikim më efektiv të shkencës me reputacion te publiku. Anderson (2011), përkundrazi, pohon se anëtarët e publikut janë plotësisht të aftë të vlerësojnë besueshmërinë e vlerësimeve kontradiktore duke ndjekur gjurmët e citimeve etj. Këndvështrimi i saj është se ngurrimi për të pranuar realitetin e ndryshimeve klimatike është një ngurrim për të braktisur mënyrat e njohura të jetesës, gjë që është ajo çfarë shmangia e katastrofës së shkaktuar nga klima kërkon nga të gjithë të bëjnë. Së fundi, ekziston një pyetje etike dhe politike pasi pranohet pashmangshmëria e ndryshimeve klimatike: si duhet të ndahen barrat e ndërmarrjes së veprimeve? Perëndimi i industrializuar është përgjegjës për pjesën më të madhe të ndotjes me karbon deri në fund të shekullit XX, por vendet në zhvillim që përpiqen të industrializohen kanë dhënë një pjesë gjithnjë e më të madhe, dhe do të vazhdojnë ta bëjnë këtë, në shekullin XXI. Kush e mban barrën? Dhe nëse efektet do të ndihen vetëm nga brezat në të ardhmen, pse duhet që brezat e tanishëm të ndërmarrin veprime dëmet e të cilave do të ndihen tani dhe përfitimet e të cilave qëndrojnë në të ardhmen dhe nuk do të përjetohen nga ata që mbajnë kostot? Broome (2008) eksploron çështjet ndërbrezore, ndërsa Raina (2015) eksploron përmasat globale.

Dy fusha shtesë të polemikës së vazhdueshme shkencore janë realiteti biologjik (ose jo) i racës dhe biologjia e dallimeve gjinore. Zhvillimet në gjenetikë dhe dallimet e dokumentuara racore në shëndet kanë hedhur dyshime mbi pikëpamjet e mëparshme antirealiste të racës, si ato të artikuluara nga Stephen J. Gould (1981 [1996]) dhe Richard Lewontin (Lewontin, Rose, dhe Kamin 1984). Spencer (2012, 2014) argumenton për një formë të sofistikuar të realizmit biologjik racor. Gannett (2003) argumenton se popullatat biologjike nuk janë objekte të pavarura që mund të ofrojnë të dhëna relevante për realizmin racor, ndërsa Kaplan dhe Winther (2013) argumentojnë se asnjë pretendim rreth racës nuk mund të lexohet nga teoria apo të dhënat biologjike. Winther (Roseman dhe Winther 2026) e shtrin argumentin për të kundërshtuar kuptimplotësinë e diferencimit të popullatave. Realiteti dhe baza e dallimeve të vëzhguara gjinore qenë objekt i shumë debateve në fund të shekullit XX (shih Bleier 1983, Fausto-Sterling 1992). Këto çështje janë kristalizuar në fillim të shekullit XXI në debatet rreth trurit dhe kognicionit duke tërhequr vëmendjen e filozofëve të biologjisë dhe shkencëtarëve kognitivë. Rebecca Jordan-Young (2010), Cordelia Fine (2010) dhe Bluhm, Jacobson e Maibom, red. (2012) eksplorojnë të gjithë, me synim çmitizimin, pretendimet për trurin e gjinizuar.

4. Studimet shoqërore, kulturore dhe feministe të shkencës

Kritika e Kuhn-it ndaj empirizmit logjik përfshinte një natyralizëm të fortë. Racionaliteti shkencor duhej kuptuar duke studiuar ngjarje reale në historinë e shkencës, jo përmes analizave formale të zhvilluara nga koncepte a priori të dijes dhe arsyes (Kuhn 1962, 1977). Sociologët dhe historianët e shkencës me prirje sociologjike e morën këtë si një mandat për shqyrtimin e të gjithë spektrit të praktikave të shkencëtarëve pa ndonjë paragjykim paraprak se cilat ishin epistemikisht legjitime dhe cilat jo. Pikërisht ky dallim ra nën dyshim nga studiuesit e rinj shoqërorë, shpesh të etiketuar si „konstruktivistë shoqërorë“. Ata këmbëngulën se të kuptuarit e prodhimit të dijes shkencore kërkonte shqyrtimin e të gjithë faktorëve shkakësisht relevantë për pranimin e një ideje shkencore, jo vetëm të atyre që kërkuesi mendon se duhet të jenë relevantë.

Një gamë e gjerë qasjesh në studimet shoqërore dhe kulturore të shkencës ka hyrë nën etiketën ombrellë të „konstruktivizmit shoqëror“. Të dy termat në etiketë kuptohen ndryshe në programe të ndryshme kërkimi. Ndërsa konstruktivistët bien dakord në mbajtjen e qëndrimit se ata faktorë që trajtohen si provues, ose si justifikues racionalisht të pranimit, nuk duhet të privillegjohen në kurriz të faktorëve të tjerë shkakësisht relevantë, ata ndryshojnë në pikëpamjen e tyre se cilët faktorë janë shkakorë ose të denjë për shqyrtim. Qasjet makro-analitike, si ato të lidhura me të ashtuquajturin Programi i Fortë në Sociologjinë e Dijen Shkencore, i trajtojnë marrëdhëniet shoqërore si një faktor të jashtëm, të pavarur dhe gjykimin e përmbajtjen shkencore si një rezultat të varur. Mikro-analizat ose studimet laboratorike, nga ana tjetër, heqin dorë nga ndarja e nënkuptuar e kontekstit shoqëror dhe praktikës shkencore dhe përqendrohen në marrëdhëniet shoqërore brenda grupeve dhe bashkësive kërkimore shkencore dhe në ato që lidhin bashkësitë prodhuese të kërkimit dhe ato marrëse të kërkimit së bashku.

Kërkuesit ndryshojnë gjithashtu në shkallën në të cilën i trajtojnë përmasat shoqërore dhe ato kognitive të kërkimit si të pavarura apo ndërvepruese. Kërkuesit e lidhur me Programin e Fortë makro-analitik në Sociologjinë e Dijes Shkencore (Barry Barnes, David Bloor, Harry Collins, Donald MacKenzie, Andrew Pickering, Steve Shapin) ishin veçanërisht të interesuar për rolin e dukurive shoqërore në shkallë të gjerë, qofshin ideologji shoqërore/politike të mbajtura gjerësisht apo interesa profesionale të grupit, në zgjidhjen e polemikave shkencore. Disa studime historike në këtë zhanër përfshijnë studimin e Andrew Pickering-ut (1984) mbi interesat profesionale konkurruese në interpretimin e eksperimenteve të fizikës së grimcave me energji të lartë, dhe studimin e Steven Shapin e Simon Schaffer-it (1985) mbi polemikën midis Robert Boyle dhe Thomas Hobbes rreth rëndësisë epistemologjike të eksperimenteve me pompat e vakumit.

Qasja e mikro-sociologjisë ose studimeve laboratorike përmban studimin etnografik të grupeve të caktuara kërkimore, duke gjurmuar aktivitetet dhe ndërveprimet e panumërta që rezultojnë në prodhimin dhe pranimin e një fakti apo të dhëne shkencore. Vepra e Karin Knorr Cetina-s (1981) raporton studimin e saj njëvjeçar të një laboratori të shkencës së bimëve në UC Berkeley. Studimi i Bruno Latour dhe Steven Woolgar-it (1986) mbi laboratorin e neuroendokrinologjisë të Roger Guillemin-it në Institutin Salk është një tjetër klasik në këtë zhanër. Këta studiues argumentuan në punimet e mëvonshme (Knorr-Cetina 1983; Latour, 1987) se forma e tyre e studimit tregoi se analizat filozofike të racionalitetit, të provës, të së vërtetës dhe dijes, ishin të parëndësishme për të kuptuar dijen shkencore. Studimi krahasues i Sharon Traweek-ut (1988) mbi kulturat e bashkësive të fizikës së energjisë së lartë japoneze dhe të Amerikës së Veriut vuri në dukje paralelizmat midis kozmologjisë dhe organizimit shoqëror, por u përmbajt nga bërja e pretendimeve ekstravagante apo provokuese epistemologjike. Përpjekjet e filozofëve të shkencës për të artikuluar norma të arsyetimit dhe gjykimit shkencor qenë, sipas këndvështrimit të studiuesve të orientuar si nga makro ashtu edhe nga mikro-analiza, të keqdrejtuara, sepse shkencëtarët realë mbështeteshin në lloje krejtësisht të ndryshme konsideratash në praktikën e shkencës.

Deri vonë, përveç disa figurave anomale si Caroline Herschel, Barbara McClintock dhe Marie Curie, shkencat ishin një domen mashkullor. Studiueset feministe kanë pyetur se çfarë ndikimi ka pasur maskuliniteti i profesionit shkencor mbi përmbajtjen e shkencës dhe mbi konceptimet e dijes dhe praktikës shkencore. Duke u mbështetur si në punën e shkencëtareve feministe që ekspozuan dhe kritikuan shkencën me njëanshmëri gjinore ashtu edhe në teoritë e gjinisë, historianet dhe filozofet feministe të shkencës kanë ofruar një larmi modelesh të dijes dhe arsyetimit shkencor të projektuara për të akomoduar kritikën e shkencës së pranuar dhe propozimin e mbrojtjen shoqëruese të alternativave. Evelyn Fox Keller (1985) propozoi një model psiko-dinamik të dijes dhe objektivitetit, duke argumentuar se një profil i caktuar psikologjik, i lehtësuar nga modelet tipike të zhvillimit psikologjik mashkullor, e lidhte dijen dhe objektivitetin me dominimin. Lidhja e dijes dhe kontrollit vazhdon të jetë një temë shqetësimi për mendimtaret feministe ashtu siç është edhe për kritikët e shkencave të shqetësuar për mjedisin. Në këtë lidhje, shih veçanërisht studimin e Lacey-t (2005) mbi polemikën lidhur me kulturat transgjenike. Feministe të tjera iu drejtuan modeleve marksiste të marrëdhënieve shoqërore dhe zhvilluan versione të teorisë së këndvështrimit (standpoint theory), e cila pohon se besimet e mbajtura nga një grup pasqyrojnë interesat shoqërore të atij grupi. Si pasojë, teoritë shkencore të pranuara në një kontekst të shënjuar nga ndarjet e pushtetit si gjinia do të pasqyrojnë interesat e atyre në pushtet. Perspektiva teorike alternative mund të priten nga ata të përjashtuar sistematikisht nga pushteti (Harding 1986; Rose 1983; Haraway 1978; për një vështrim kritik, shih Wylie 2012; për një trajtim të teorisë së lojës, shih Wu 2022).

Akoma feministe të tjera kanë argumentuar se disa qasje standarde filozofike ndaj shkencave mund të përdoren për të shprehur shqetësimet feministe. Nelson (1990) përvetëson holizmin dhe natyralizmin e Quine-it për të analizuar debatet në biologji. Elizabeth Potter (2001) përshtat teorinë e rrjetit të inferencës shkencore të Mary Hesse-së për të analizuar aspektet e gjinizuara të fizikës së shekullit XVII. Helen Longino (1990) zhvillon një empirizëm kontekstual për të analizuar kërkimin mbi evolucionin njerëzor dhe neuroendokrinologjinë. Përveç rolit të drejtpërdrejtë të luajtur nga njëanshmëria gjinore, studiueset i kanë kushtuar vëmendje mënyrave se si vlerat e përbashkëta në kontekstin e pritjes mund t’i japin një pabesueshmëri a priori ideve të caktuara. Keller (1983) argumentoi se ky ishte fati i propozimeve heterodokse të Barbara McClintock-ut mbi transpozimin gjenetik. Stephen Kellert (1993) bëri një sugjerim të ngjashëm lidhur me rezistencën e atëhershme ndaj të ashtuquajturës teori e kaosit, domethënë përdorimit të dinamikës jolineare për të modeluar procese si ndryshimi i klimës.

Ajo që analizat feministe dhe ato sociologjike empirike kanë të përbashkët është pikëpamja se organizimi shoqëror i bashkësisë shkencore ka një ndikim mbi dijen e prodhuar nga ajo bashkësi. Ka dallime të thella, megjithatë, në pikëpamjet e tyre se cilat veçori të atij organizimi shoqëror konsiderohen relevante dhe se si ato shprehen në teoritë dhe modelet e pranuara nga një bashkësi e caktuar. Marrëdhëniet gjinore të përqendruara nga feministet mbetën të panjohura nga sociologët që ndiqnin programe kërkimore makro- ose mikro-sociologjike. Shkencëtaret dhe studiueset feministe dallohen më tej nga studiuesit në studimet empirike shoqërore dhe kulturore të shkencës në thirrjen e tyre për teori dhe qasje alternative në shkenca. Këto thirrje nënkuptojnë se shqetësimet filozofike me të vërtetën dhe justifikimin janë jo vetëm mjete legjitime, por edhe të dobishme në avancimin e qëllimeve transformuese feministe për shkencat. Siç mund të shihet në trajtimet e tyre të ndryshme të objektivitetit, megjithatë, konceptet filozofike shpesh ripunohen me qëllim që të bëhen të zbatueshme për përmbajtjen ose ngjarjet me interes (shih Anderson 2004, Haraway 1988, Harding 1993, Keller 1985, Longino 1990, Nelson 1990, Lloyd 1996, Wylie 2003).

Përveç dallimeve në analizën e koncepteve filozofike si objektiviteti, racionaliteti, ose e vërteta, filozofet feministe të shkencës kanë debatuar gjithashtu mbi rolin e duhur të vlerave kontekstuale (ndonjëherë të quajtura vlera „të jashtme“ ose „shoqërore“). Disa feministe argumentojnë se, duke qenë se vlerat luajnë një rol në kërkimin shkencor, vlerat shoqërisht përparimtare duhet të formësojnë jo vetëm vendimet rreth asaj se çfarë të hetohet, por edhe proceset e justifikimit. Filozofët e shkencës duhet të përfshijnë shembullimin e vlerave të duhura në shpjegimet e tyre të konfirmimit apo justifikimit. Të tjera janë më pak të sigurta rreth identifikimit të vlerave që duhet dhe atyre që nuk duhet të informojnë kryerjen e shkencës. Këto filozofe janë skeptike se ekziston një konsensus, ose se është madje i mundur në një shoqëri pluraliste, rreth asaj se çfarë përbëjnë vlerat që duhet të udhëheqin kërkimin. Në një shkëmbim me Ronald Giere-n, Janet Kourany (2003a, 2003b) argumenton se jo vetëm shkenca, por edhe filozofia e shkencës duhet të preokupohet me promovimin e vlerave shoqërisht përparimtare. Giere (2003) përgjigjet se ajo që llogaritet si shoqërisht përparimtare do të ndryshojë midis filozofëve, dhe se në një demokraci, nuk ka gjasa që një konsensus unanim ose pothuajse unanim lidhur me vlerat që duhet të informojnë analizën filozofike apo kërkimin shkencor të mund të arrihet qoftë në shoqërinë më të gjerë, qoftë në nëngrupin më të vogël shoqëror të filozofëve të shkencës.

5. Modelet e karakterit shoqëror të dijes

Që nga viti 1980, interesi për zhvillimin e shpjegimeve filozofike të dijes shkencore që përfshijnë përmasat shoqërore të praktikës shkencore ka qenë në rritje. Disa filozofë e shohin vëmendjen ndaj së shoqërores si një zgjerim të drejtpërdrejtë të qasjeve tashmë të zhvilluara në epistemologji. Të tjerë, të prirur drejt njëfarë forme natyralizmi, e kanë marrë seriozisht punën në studimet empirike shoqërore të shkencës të diskutuara më sipër. Ata, megjithatë, janë ndarë mjaft thellësisht në trajtimin e tyre të së shoqërores. Disa e kuptojnë të shoqëroren si njëanshmëri ose shtrembërim, dhe kësisoj e shohin të shoqëroren si të kundërt me ose në konkurrencë me kognitiven apo epistemiken. Këta filozofë e shohin shpërfilljen e sociologëve për shqetësimet filozofike normative si pjesë të një çmitizimi të përgjithshëm të shkencës që kërkon një përgjigje dhe mbrojtje. Disa filozofë i shohin aspektet shoqërore të shkencës si të rastësishme ndaj pyetjeve të thella rreth dijes, por informative rreth disa prirjeve në bashkësitë shkencore. Të tjerë e trajtojnë të shoqëroren si përbërëse (konstitutive) të racionalitetit. Me këtë ata nënkuptojnë se ndërveprimi ligjërimor shoqëror midis agjentëve kognitivë është një parakusht për shndërrimin e opinioneve në dije/besim racional. Këto dallime në konceptimin e rolit dhe natyrës së së shoqërores informojnë dallimet në disa qasje ndaj modelimit të shoqëroritetit të kërkimit dhe dijes të diskutuara më poshtë.

Filozofët bashkëkohorë ndjekin si qasjet e modelimit formal ashtu edhe ato joformale në trajtimin e karakterit shoqëror të dijes. Ata që ndjekin modele formale priren t’i lënë mënjanë pyetjet rreth racionalitetit, objektivitetit ose justifikimit dhe përqendrohen në hetimin matematikor të efekteve të strukturave komunitare mbi veçoritë e ndjekjes së dijes dhe shpërndarjes së saj në një bashkësi. Ata që ndjekin modele joformale janë më të interesuar të kuptojnë rolin e bashkësisë në rritjen ose përbërjen e veçorive të dëshiruara të kërkimit si racionaliteti dhe objektiviteti dhe në të menduarit rreth mënyrave se si realizohet dija.

Komunikimi dhe ndarja e punës kognitive: Ndër çështjet e para që u hetuan duke përdorur teknika formale ishte ndarja e punës kognitive. Ndërsa projektet e Shkencës së Madhe si ato të diskutuara nga Hardwig paraqesin një problem të integrimit të elementeve të ndryshme të zgjidhjes së një pyetjeje, ndarja e punës kognitive ka të bëjë me shpërndarjen e përshtatshme ose optimale të përpjekjeve drejt zgjidhjes së një problemi të caktuar. Nëse të gjithë ndjekin të njëjtën strategji kërkimore për të zgjidhur një problem ose për t’iu përgjigjur një pyetjeje, atëherë një zgjidhje që qëndron jashtë asaj strategjie nuk do të arrihet. Nëse një zgjidhje e tillë është më e mirë se çdo zgjidhje e arritshme përmes strategjisë së përbashkët, bashkësia dështon të arrijë zgjidhjen më të mirë. Por si mund të jetë racionale të përvetësosh një strategji kërkimore të ndryshme nga ajo që gjykohet në atë kohë si më e mundshmja për të pasur sukses? Philip Kitcher (1993) ishte i interesuar të ofronte një alternativë ndaj propozimit të programit të fortë se polemika dhe vazhdimësia e programeve kërkimore alternative ishin funksion i përkushtimeve të ndryshme shoqërore ose ideologjike të kërkuesve. Megjithatë, ai pranoi gjithashtu se nëse kërkuesit do të ndiqnin vetëm strategjinë e gjykuar në atë kohë si më e mundshmja për të çuar te e vërteta, ata nuk do të ndiqnin strategji heterodokse që mund të çonin në zbulime të reja. Ai prandaj e emërtoi faktin e vëzhguar se kërkuesit ndiqnin qasje të ndryshme ndaj të njëjtit problem si ndarje të punës kognitive dhe propozoi një model vendimmarrjeje që ia vishte ndjekjen e një strategjie kërkimore joortodokse një llogaritjeje racionale rreth shanseve të një shpërblimi pozitiv. Ky shans llogaritej mbi bazën e mundësisë që strategjia joortodokse të ishte e suksesshme (ose më e suksesshme se qasja ortodokse), numrit të kolegëve që ndiqnin strategji ortodokse apo të tjera joortodokse, dhe shpërblimit të parashikuar të suksesit. Një bashkësi mund t’i ndajë burimet kërkimore në një mënyrë të tillë që të ruajë ekuilibrin e shkencëtarëve ortodoksë dhe joortodoksë me më shumë gjasa për të lehtësuar përparimin. Kështu, përparimi shkencor mund të tolerojë dhe në të vërtetë përfiton nga njëfarë sasie motivimi „jo të pastër“. Michael Strevens (2003) argumentoi në vend të kësaj se ndjekja e strategjive kërkimore joortodokse pritej si pasojë e rregullit të përparësisë (priority rule). Rregulli i përparësisë i referohet praktikës së emërtimit të një ligji ose objekti me emrin e individit të parë që e artikuloi ose e perceptoi dhe e identifikoi atë. Mendoni për Ligjin e Boyle-it, kometën e Halley-t, konstanten e Planck-ut, numrin e Avogadro-s, etj. Nuk ka një shpërblim të tillë të lidhur me ndjekjen e një strategjie kërkimore të sajuar nga një tjetër dhe me shtimin „thjesht“ të asaj që ai individ ka zbuluar tashmë. Shpërblimet e kërkimit vijnë nga të qenit i pari. Dhe të jesh i pari kërkon të ndjekësh një problem apo strategji të re. Ndarja e punës kognitive, e kuptuar si kërkues të ndryshëm që ndjekin strategji të ndryshme kërkimore, është një efekt i thjeshtë i rregullit të përparësisë. Muldoon dhe Weisberg (2011) i hedhin poshtë shpjegimet e Kitcher-it dhe Strevens-it si mbështetëse mbi agjentë jorealisht uniformë dhe idealë. Në realitet, vëzhgojnë ata, shkencëtarët kanë në rastin më të mirë njohuri të papërsosur të të gjithë situatës kërkimore, nuk e njohin tërësinë e peizazhit kërkimor, dhe kur dinë, dinë gjëra të ndryshme. Ata nuk kanë informacion të mjaftueshëm për të zbatuar metodat e vendimmarrjes që Kitcher dhe Strevens u veshin atyre. Muldoon dhe Weisberg propozojnë modelimin e bazuar në agjentë (agent-based modeling) si një mjet për të përfaqësuar njohuritë e papërsosura, jombivendosëse dhe të pjesshme të agjentëve që vendosin se cilat probleme dhe strategji kërkimore të ndjekin. Mbrojtja e mospajtimit (dissensus) nga Solomon e diskutuar më poshtë mund të kuptohet si hedhje poshtë e premisave të problemit. Nga ai këndvështrim qëllimi i organizimit shkencor duhet të jetë promovimi i mosmarrëveshjes.

Kevin Zollman, duke ndjekur Bala dhe Goyal (1998), përdori teorinë e rrjeteve për të modeluar struktura të ndryshme të mundshme komunikimi. Qëllimi i Zollman (2007, 2013) është të hetojë se çfarë ndryshimi sjellin strukturat e komunikimit në shanset që një bashkësi shkencore të vendoset mbi një teori apo hipotezë të saktë (ose të pasaktë) dhe në shpejtësinë me të cilën arrihet një konsensus i tillë. Rrjetet përbëhen nga nyje (nodes) dhe skaje (edges) që i lidhin ato. Nyjet mund të përfaqësojnë individë ose çdo grup që ka besime uniforme. Nyjet mund të marrin vlera të besimit ose mosbesimit dhe konsensusi konsiston në faktin që të gjitha nyjet në rrjet marrin të njëjtën vlerë. Zollman heton tri struktura të mundshme komunikimi: ciklin, në të cilin çdo nyje lidhet vetëm me nyjet në të dyja anët e saj në cikël; rrotën, në të cilën ka një nyje qendrore me të cilën të gjitha nyjet e tjera janë të lidhura ekskluzivisht; dhe të plotën, në të cilën çdo nyje lidhet me çdo nyje tjetër. Duke përdorur matematikën e teorisë së rrjeteve, Zollman provon tezën disi kundërintuitive se rrjeti me komunikim të kufizuar, cikli, ka probabilitetin më të lartë të konsensusit mbi hipotezën e saktë, ndërsa rrjeti me komunikimin më të dendur, i ploti, ka një probabilitet jo të papërfillshëm konsensusi (prej të cilit largimi nuk është i mundur) mbi hipotezën e pasaktë. Zollman (2010) e përdor gjithashtu këtë metodë për të hetuar problemin e ndarjes së punës, ndonëse vjen nga një këndvështrim paksa i ndryshëm nga ai i Kitcher-it apo Strevens-it. Strukturat me komunikim të rrallë ose të kufizuar kanë më shumë gjasa të arrijnë te hipoteza e saktë, por sepse u duhet më shumë kohë për të arritur konsensusin, qasje të ndryshme kërkimore mund të vazhdojnë në bashkësi të tilla. Nën rrethanat e duhura, kjo do të parandalojë mbylljen e parakohshme mbi hipotezën e pasaktë. Zollman fajëson në mënyrë të nënkuptuar një strukturë të dendur komunikimi për braktisjen e parakohshme të hipotezës bakteriale të ulcerave peptike. Shumëllojshmëria është një gjë e mirë për sa kohë që dëshmia nuk është vendimtare, dhe sikur hipoteza e acidit, e cila mbizotëroi derisa një metodë e re ngjyrosjeje tregoi praninë e Helicobacter pylori, të kishte qenë më e ngadaltë për t’u shpërndarë në bashkësi, hipoteza bakteriale mund të ishte ruajtur mjaftueshëm gjatë sa të mbështetej më mirë.

Ndërsa Zollman i paraqet rezultatet e tij si një metodë alternative ndaj mekanizmave të shpërblimit të diskutuar nga Kitcher, Strevens, dhe Muldoon e Weisberg, ato nuk përfshijnë një mekanizëm për vendosjen e ndonjërës prej strukturave të rrjetit si sistemi i preferuar i komunikimit për një bashkësi shkencore. Kitcher dhe të tjerët ishin të shqetësuar se si agjentët mund të motivoheshin për të ndjekur një teori ose metodë shansi i suksesit të së cilës ishte ose i panjohur, ose mendohej i pamundur. Organet e financimit si fondacionet qeveritare të shkencës dhe fondacionet private ofrojnë ose mund të ofrojnë strukturën përkatëse të shpërblimit. Organet e dhënies së çmimeve, si Fondacioni Nobel ose Fondacioni Kavli, si dhe praktika historike, rrënjosin rregullin e përparësisë. Të dyja këto janë metoda komunitare që mund të motivojnë zgjedhjen për të ndjekur kërkime me rrezik të lartë dhe shpërblim të lartë. Nuk është e qartë se si bashkësitë do të përzgjidhnin strukturat e komunikimit, dhe as se cili lloj sistemi do të ishte në gjendje të zbatonte një strukturë. Rosenstock, O’Connor dhe Bruner (2017) vënë në dukje përveç kësaj se rezultatet e Zollman-it janë shumë të ndjeshme ndaj mënyrës se si vendosen parametrat e modeleve. Nëse rregullohet numri i nyjeve ose probabilitetet e caktuara për strategjitë/hipotezat alternative, efekti Zollman zhduket. Probabiliteti i konsensusit mbi hipotezën e pasaktë në strukturën e lidhur dendur të komunikimit zvogëlohet pothuajse në zero me më shumë nyje ose pabarazi më të madhe të probabiliteteve të caktuara për alternativat.

O’Connor dhe kolegë të tjerë kanë përdorur teorinë evolucionare të lojës për të modeluar dukuri të tjera komunitare si vazhdimësia e disavantazhit të pakicave në bashkësitë shkencore (Rubin & O’Connor 2018), polarizimi shkencor (O’Connor & Weatherall 2017), shumëllojshmëria (O’Connor & Bruner 2019), dhe konservatorizmi në shkencë (O’Connor 2019). Weatherall dhe O’Connor (2019) përdorin teorinë e lojës për të modeluar përhapjen e dezinformimit, polarizimin dhe konformizmin në bashkësitë shkencore dhe të tjera. Wu (2022) përdor qasjen për të identifikuar avantazhin epistemik të pakicave. Ndonëse nuk pretendojnë domosdoshmërisht se këto modele të teorisë së lojës janë plotësisht përshkruese të dukurive që modelojnë, këta teoricienë pretendojnë se duke pasur parasysh disa kushte fillestare, disa rezultate shoqërore të padëshirueshme (si disavantazhi që i bashkëngjitet statusit të pakicës) duhen pritur e jo të kuptohen si shtrembërime të praktikës shkencore. Kjo do të sugjeronte se disa mënyra të trajtimit të këtyre rezultateve të padëshirueshme shoqërore mund të mos jenë efektive dhe se duhen kërkuar masa alternative në rast dështimi.

Shoqëroriteti, racionaliteti dhe objektiviteti: Filozofët që e trajtojnë të shoqëroren si të njëanshme ose shtrembëruese priren të përqendrohen te pikëpamja e konstruktivistëve se nuk ka parime universale të racionalitetit ose parime të provës që mund të përdoren për të identifikuar në ndonjë mënyrë të pavarur nga konteksti se cilët faktorë janë provues dhe cilët jo. Ata kërkojnë në vend të kësaj të identifikojnë parime që mund të izolohen nga e shoqërorja. Pajtuesit (reconciliationists) priren të argumentojnë se ajo që është e saktë në shpjegimet e sociologëve mund të akomodohet në shpjegimet ortodokse të dijes shkencore. Çelësi është ndarja e së saktës nga e ekzagjeruara apo e keqdrejtuara. Integruesit (integrationists) e lexojnë rëndësinë e shpjegimeve të sociologëve si mbështetëse për zhvillimin e shpjegimeve të reja të racionalitetit ose objektivitetit, e jo si baza për hedhjen poshtë të vlerës së idealeve të tilla normative.

Filozofët që përvetësojnë strategjinë izoluese për të mbrojtur racionalitetin e shkencës kundër shtrembërimeve sociologjike përfshijnë Larry Laudan (1984), James Brown (1989, 1994), Alvin Goldman (1987, 1995) dhe Susan Haack (1996). Hollësitë e qasjeve të këtyre filozofëve ndryshojnë, por ata bien dakord në mbajtjen e qëndrimit se shkencëtarët binden nga ajo që ata e konsiderojnë si dëshminë ose argumentin më të mirë, dëshminë më treguese të së vërtetës sipas gjykimit të tyre, dhe në mbajtjen e qëndrimit se argumentet dhe dëshmitë janë fokusi i duhur i vëmendjes për të kuptuar prodhimin e dijes shkencore. Kur konsideratat provuese nuk kanë mbizotëruar mbi konsideratat joprovuese, kemi një rast të shkencës së keqe. Ata i lexojnë sociologët sikur argumentojnë se një dallim parimor midis konsideratave provuese dhe joprovuese nuk mund të hiqet dhe i kushtojnë përpjekje të konsiderueshme përgënjeshtrimit të këtyre argumenteve. Në propozimet e tyre pozitive për të akomoduar karakterin shoqëror të shkencës, shoqëroriteti kuptohet si një çështje e agregimit të individëve, jo e ndërveprimeve të tyre, dhe dija publike thjesht si rezultati mbledhës i shumë individëve që bëjnë gjykime të shëndosha epistemike. Racionaliteti individual dhe dija individuale janë kështu fokusi i duhur i filozofëve të shkencës. Shfaqja e parimeve të racionalitetit të zbatueshme për arsyetimin individual mjafton për të demonstruar racionalitetin e shkencës, të paktën në formën e saj ideale.

Pajtuesit përfshijnë Ronald Giere, Mary Hesse dhe Philip Kitcher. Giere (1988) modelon gjykimin shkencor duke përdorur teorinë e vendimmarrjes. Kjo lejon përfshirjen e interesave të shkencëtarëve si një nga parametrat e matricës së vendimmarrjes. Ai mbron gjithashtu një qasje të kënaqjes së mjaftueshme (satisficing), e jo optimizuese, ndaj modelimit të situatës së vendimmarrjes, duke mundësuar kështu që interesa të ndryshme që ndërveprojnë me të njëjtën bazë empirike të mbështesin zgjedhje të ndryshme për sa kohë që janë konsistente me atë bazë. Mary Hesse (1980) përdor një model rrjeti të inferencës shkencore që i ngjan rrjetës së besimit të W.V.O. Quine-it në atë që përbërësit e saj janë heterogjenë në karakter, por të gjithë subjekt i rishikimit në lidhje me ndryshimet gjetkë në rrjet. Ajo i kupton faktorët shoqërorë si kushte koherence që operojnë në tandem me kufizimet logjike për të përcaktuar besueshmërinë relative të besimeve në rrjet.

Pozicioni më i përpunuar pajtues është ai i zhvilluar te Kitcher (1993). Përveç modelimit të marrëdhënieve të autoritetit dhe ndarjes së punës kognitive siç u përshkrua më sipër, ai ofron atë që e quan një kompromis midis racionalistëve ekstremë dhe çmitizuesve sociologjikë. Modeli i kompromisit i bën thirrje një parimi të racionalitetit, të cilin Kitcher e quan Standardi i Jashtëm. Ai konsiderohet i jashtëm sepse propozohet si i vlefshëm pavarësisht nga ndonjë kontekst i caktuar historik, kulturor apo shoqëror. Kështu, jo vetëm që është i jashtëm, por është gjithashtu universal. Parimi zbatohet për ndryshimin e besimit (ose kalimin nga një praktikë në një tjetër, në ligjërimin më të gjerë të Kitcher-it), jo për vetë besimin. Ai e trajton një ndryshim (në praktikë apo besim) si racional nëse dhe vetëm nëse „procesi përmes të cilit u bë ndryshimi ka një normë suksesi të paktën po aq të lartë sa ajo e çdo procesi tjetër të përdorur nga qeniet njerëzore (ndonjëherë) …“ (Kitcher 1993, 303). Kompromisi i Kitcher-it propozon që idetë shkencore zhvillohen me kalimin e kohës dhe përfitojnë nga ndihmesa e shumë kërkuesve të motivuar ndryshe. Ky është lëshimi ndaj studiuesve të orientuar nga sociologjia. Në fund, megjithatë, ato teori që pranohen racionalisht janë ato që plotësojnë Standardin e Jashtëm të Kitcher-it. Kitcher bashkohet kështu me Goldman-in, Haack-un dhe Laudan-in në pikëpamjen se është e mundur të artikulohen kushte a priori të racionalitetit ose të mbështetjes epistemike që operojnë pavarësisht nga, ose ndoshta mund të thuhet ortogonalisht me, marrëdhëniet shoqërore të shkencës.

Një grup i tretë modelesh është integrues në karakter. Integruesit përdorin vëzhgimet e sociologëve të shkencës për të zhvilluar shpjegime alternative të racionalitetit dhe objektivitetit shkencor. Nelson (1990) përqendrohet në një aspekt paksa të ndryshëm të holizmit të Quine-it nga ai i Hesse-së. Nelson përdor argumentet e Quine-it kundër statusit të pavarur themelor të pohimeve vëzhguese si bazë për atë që ajo e quan një empirizëm feminist. Sipas Nelson-it, asnjë dallim parimor nuk mund të bëhet midis teorive, vëzhgimeve, apo vlerave të një bashkësie. Ajo që llogaritet si dëshmi, sipas këndvështrimit të saj, fiksohet nga i gjithë kompleksi i teorive, përkushtimeve të vlerave dhe vëzhgimeve të një bashkësie. Nuk ka as dije dhe as dëshmi të shkëputur nga një kompleks i tillë i përbashkët. Bashkësia është njohësi parësor sipas kësaj pikëpamjeje dhe dija individuale është e varur nga dija dhe vlerat e bashkësisë.

Empirizmi shoqëror i Miriam Solomon-it përqendrohet te racionaliteti shkencor (Solomon 2001). Ai gjithashtu përfshin mohimin e një dallimi parimor universal midis shkaqeve të besimit. Solomon mbështetet mbi literaturën bashkëkohore të shkencës kognitive për të argumentuar se ato që tradicionalisht quhen njëanshmëri (biases) janë thjesht mes llojeve të „vektorëve të vendimmarrjes“ që ndikojnë mbi besimin. Ato nuk janë domosdoshmërisht elemente të padëshirueshme prej të cilave shkenca duhet të mbrohet, dhe mund të jenë prodhimtare për depërtimin dhe besimin racional. Spikatja dhe disponueshmëria (e të dhënave, e teknologjive matëse), të quajtura gjithashtu njëanshmëri të ftohta, janë vektorë vendimmarrjeje po aq sa ideologjitë shoqërore apo faktorët e tjerë motivues, „njëanshmëritë e nxehta“. Veçoria dalluese e empirizmit shoqëror të Solomon-it është kontrasti i saj midis racionalitetit individual dhe atij komunitar. Vepra e saj (2001) nxit pikëpamjen pluraliste se një bashkësi është racionale kur teoritë që ajo pranon janë ato që kanë suksese unike empirike. Individët mund të ngulmojnë në besime që janë (nga një perspektivë panoptike) më pak të mbështetura mirë se të tjerat sipas kësaj pikëpamjeje, nëse tërësia e dëshmisë së disponueshme (apo të dhënave empirike) nuk është e disponueshme për ta, ose kur teoria e tyre e preferuar shpjegon dukuri që nuk shpjegohen nga teori të tjera, madje edhe kur ato mund të kenë një sasi më të madhe suksesesh empirike. Ajo që ka rëndësi për shkencën, megjithatë, është që gjykimet e agreguara të një bashkësie të jenë racionale. Një bashkësi është racionale kur teoritë që ajo pranon janë ato me të gjitha ose me suksese unike empirike. Është kolektivisht iracionale të braktiset një teori me suksese unike empirike. Kështu, bashkësia mund të jetë racionale madje edhe kur anëtarët e saj janë, siç gjykohen nga standardet tradicionale epistemike, individualisht iracionalë. Në të vërtetë, iracionaliteti individual mund të kontribuojë në racionalitetin komunitar në atë që individët e përkushtuar ndaj një teorie që shpjegon të dhënat e tyre i mbajnë ato të dhëna në gamën e dukurive që çdo teori e pranuar nga e gjithë bashkësia duhet përfundimisht t’i shpjegojë. Përveç suksesit empirik, Solomon propozon një kriter shtesë normativ: Me qëllim që të sigurohet shpërndarja e duhur e përpjekjes shkencore, njëanshmëritë duhet të shpërndahen siç duhet në bashkësi. Solomon propozon një skemë për të konstatuar se kur një shpërndarje është normativisht e përshtatshme. Kështu, për Solomon-in, një bashkësi shkencore është racionale kur njëanshmëritë janë të shpërndara siç duhet dhe ajo pranon vetëm një teori me të gjitha ose teori me suksese unike empirike si kushtin normativ epistemologjik. Racionaliteti i takon vetëm një bashkësie, dhe jo individëve që përbëjnë bashkësinë. Ashtu si në modelet e rrjetit të Zollman-it, konsensusi është thjesht fakti që të gjithë anëtarët e bashkësisë i caktojnë të njëjtën vlerë (E vërtetë/E rreme) një hipoteze apo teorie.

Së fundi, në empirizmin kontekstual kritik të Longino-s, proceset kognitive që rezultojnë në dije shkencore janë vetë shoqërore (Longino 1990, 2002). Pikënisja e Longino-s është një version i argumentit të nënpërcaktimit: hendeku semantik midis pohimeve që përshkruajnë të dhënat dhe pohimeve që shprehin hipoteza ose teori që duhen konfirmuar apo diskonfirmuar nga ato të dhëna. Ky hendek, i krijuar nga ndryshimi në termat përshkrues të përdorur në përshkrimin e të dhënave dhe në shprehjen e hipotezave, do të thotë se marrëdhëniet provuese nuk mund të specifikohen formalisht dhe se të dhënat nuk mund të mbështesin një teori apo hipotezë me përjashtim të të gjitha alternativave. Në vend të kësaj, marrëdhënie të tilla ndërmjetësohen nga supozimet e sfondit. Përfundimisht, në zinxhirin e justifikimit, njeriu arrin te supozime për të cilat nuk ka dëshmi të disponueshme. Nëse këto janë konteksti në të cilin përbëhen marrëdhëniet provuese, lindin pyetje rreth asaj se si mund të legjitimohet pranimi i supozimeve të tilla. Sipas Longino-s, i vetmi kontroll kundër dominimit arbitrar të preferencës subjektive (metafizike, politike, estetike) në raste të tilla është ndërveprimi kritik midis anëtarëve të bashkësisë shkencore ose midis anëtarëve të bashkësive të ndryshme. Nuk ka autoritet më të lartë apo pozicion transcendent aperspektiv prej të cilit të jetë e mundur të gjykohet midis supozimeve themelore. Longino e merr argumentin e nënpërcaktimit për të shprehur në terma logjikë pikën e bërë nga kërkuesit e orientuar sociologjikisht: individët që marrin pjesë në prodhimin e dijes shkencore janë të situuar historikisht, gjeografikisht dhe shoqërisht dhe vëzhgimet e arsyetimi i tyre pasqyrojnë situatat e tyre. Ky fakt nuk e minon sipërmarrjen normative të filozofisë, por kërkon zgjerimin e saj për të përfshirë brenda fushës së vet ndërveprimet shoqërore brenda dhe midis bashkësive shkencore. Ajo që llogaritet si dije përcaktohet nga ndërveprime të tilla.

Longino pohon se bashkësitë shkencore institucionalizojnë vërtet disa praktika kritike (për shembull, peer review), por argumenton se praktika dhe institucione të tilla duhet të plotësojnë kushtet e efektivitetit me qëllim që të kualifikohen si objektive. Ajo argumenton, prandaj, për zgjerimin e normave shkencore si saktësia dhe konsistenca për të përfshirë norma që zbatohen për bashkësitë. Këto janë: (1) sigurimi i vendeve/hapësirave ku mund të zhvillohet ndërveprimi kritik, (2) marrja parasysh (uptake) e ndërhyrjes kritike siç dëshmohet në ndryshimin e shpërndarjes së besimit në bashkësi me kalimin e kohës në një mënyrë që është e ndjeshme ndaj ligjërimit kritik që zhvillohet brenda asaj bashkësie, (3) qasshmëria publike e standardeve që rregullojnë ligjërimin, dhe (4) barazia e zbutur e autoritetit intelektual. Me këtë kusht të fundit, ndoshta më i diskutueshmi i normave të saj të propozuara, Longino nënkupton se çdo perspektivë ka një aftësi prima facie për të kontribuar në ndërveprimet kritike të një bashkësie, ndonëse qëndrimi i barabartë mund të humbasë për shkak të dështimit për t’u angazhuar ose për t’iu përgjigjur kritikës. Këto norma mund të kuptohen si përcaktuese të kushteve për efikasitetin e kritikës së mbrojtur nga Mill, Peirce dhe Popper. Në librin e saj të vitit 2002, Longino argumenton se vetë proceset kognitive të shkencës, si vëzhgimi dhe arsyetimi, janë procese shoqërore. Kështu, ndërveprimet subjekt i normave komunitare shtrihen jo vetëm te diskutimi i supozimeve në kërkimin e përfunduar, por edhe te proceset konstruktive të vetë kërkimit. Longino (2022) i zhvillon këto ide në një kritikë të epistemologjisë shoqërore të përqendruar tek individi, duke argumentuar se mbrojtësit e saj marrin nocione themelore epistemologjike si dëshmia si të mirëqena, në vend që të pyesin se si dëshmia formësohet si dëshmi në radhë të parë.

Solomon dhe Longino ndryshojnë në vendin ku e lokalizojnë normativitetin dhe në rolin e efektivitetin e proceseve shqyrtuese (deliberative) në kërkimin real shkencor. Solomon i kushton vëmendje modeleve të pranimit dhe shpërndarjes së vektorëve të vendimmarrjes, pavarësisht nga ndërveprimet midis anëtarëve të bashkësisë, ndërsa Longino i kushton vëmendje proceseve dhe ndërveprimeve shqyrtuese. Ato mund të ndryshojnë gjithashtu në pikëpamjet e tyre se çfarë përbën sukses shkencor.

Një grup çështjesh që ende nuk ka sjellë një reflektim të gjerë filozofik është pyetja se si dallimet qytetëruese shprehen në punën shkencore (shih Bala 2008). Edhe këtu ka një version mikro dhe një makro. Në nivelin mikro, njeriu mund të pyesë se si kultura ndërvepruese e laboratorëve individualë apo nënbashkësive teorike shprehet apo nuk shprehet në rezultatin e kërkimit të tyre. Në nivelin makro njeriu mund të pyesë se si veçoritë kulturore në shkallë të gjerë pasqyrohen në përmbajtjen dhe praktikën e shkencës në një formacion të caktuar kulturor. Për shembull, Joseph Needham argumentoi se veçoritë e kulturës së Kinës së lashtë e drejtuan zgjuarsinë e tyre teknike dhe intelektuale në kanale që penguan zhvillimin e çdo gjëje të ngjashme me shkencën që u zhvillua në Evropën Perëndimore në shekujt XIV deri XVII. Kultura të tjera zhvilluan disa aspekte të asaj që ne tani e mendojmë si një kulturë shkencore globale (për shembull, matematika dhe astronomia e dijetarëve islamë dhe të Azisë Jugore të shekujve X deri XIV) pavarësisht nga fizika e hershme moderne e zhvilluar në Evropën Perëndimore dhe Qendrore. Punimet te Habib dhe Raina (2001) trajtojnë aspekte të këtyre pyetjeve lidhur me historinë e shkencës në Indi.

Duke parë më shumë drejt shkencës bashkëkohore, filozofët po eksplorojnë implikimet e shumëllojshmërisë kulturore në klasifikim dhe shpjegim. Këto eksplorime përfshijnë vëmendjen ndaj formave të përfaqësimit dhe shpjegimit të përvetësuara në bashkësitë jashtë konsensusit shkencor perëndimor, shpesh bashkësitë indigjene (Wylie 2015, Koskinen dhe Rolin 2019, Ludwig dhe Poliseli 2018, Renck, Ludwig, Bollettin, dhe El-Hani 2022) si dhe eksplorimin e mundësive bashkëpunuese midis kërkuesve dhe anëtarëve të bashkësisë (Fehr dhe Plaisance 2010). Lëvizja e Shkencës së Hapur (Open Science Movement) inkurajon transparencën dhe komunikimin përgjatë një larmie dallimesh (Leonelli 2023).

Uniteti, pluraliteti dhe qëllimet e kërkimit: Larmia e pikëpamjeve mbi shkallën e shoqëroritetit të veshshme koncepteve epistemologjike të shkencës çon në pikëpamje të ndryshme lidhur me karakterin përfundimtar të rezultatit të kërkimit. Ky ndryshim mund të përmblidhet si dallimi midis monizmit dhe pluralizmit. Monizmi, siç karakterizohet te Kellert, Longino dhe Waters (2006), mbron idenë se qëllimi i kërkimit është dhe duhet të jetë një shpjegim i unifikuar, gjithëpërfshirës dhe i plotë i dukurive (qoftë i të gjitha dukurive, qoftë i dukurive specifike për një fushë të caktuar kërkimi). Nëse është kështu, atëherë normat e vlerësimit duhet të informohen nga ky qëllim dhe duhet të ketë një standard me të cilin vlerësohen teoritë, modelet dhe hipotezat në shkenca. Shmangia nga një kornizë e pranuar teorike është problematike dhe kërkon shpjegim, siç janë shpjegimet e ofruara për ndarjen e punës kognitive. Monizmi, me përkushtimin e tij ndaj unitetit përfundimtar, kërkon mënyra për të pajtuar teoritë konkurruese ose për të zgjidhur polemikat me qëllim eliminimin e konkurrencës në favor të teorisë së vetme të vërtetë apo më të mirë. Pluralizmi, nga ana tjetër, mbron idenë se shumëllojshmëria e vëzhguar e qasjeve brenda një shkence — metodologjike, teorike, eksperimentale, konceptuale — nuk është domosdoshmërisht një defekt, por pasqyron më tepër kompleksitetin e dukurive nën hetim në ndërveprim me kufizimet e aftësive kognitive njerëzore dhe larminë e interesave kognitivë si dhe pragmatikë njerëzorë në përfaqësimet e atyre dukurive.

Mes pluralistëve gjendet një larmi pikëpamjesh. Suppes (1978) theksoi papërkthyeshmërinë e ndërsjellë të termave përshkrues të zhvilluar gjatë specializimit shkencor. Një pakomensurueshmëri e tillë do t’i rezistojë vlerësimit përmes një mase të përbashkët. Thirrja e Cartwright-it (1999) për një botë të larmishme e me lara (dappled world) thekson kompleksitetin dhe larminë e botës natyrore (dhe shoqërore). Teoritë dhe modelet shkencore janë përfaqësime të shkallëve të ndryshme të abstraksionit që arrijnë të zbatohen në rastin më të mirë pjesërisht mbi çfarëdo dukurie që pretendojnë të përfaqësojnë. Për aq sa ato merren për të përfaqësuar procese reale në botën reale, ato duhet të mbrohen nga klauzolat ceteris paribus. Ligjet dhe modelet shkencore i bashkëngjiten copave të botës, por jo një të tëre të qeverisur pandërprerë nga ligjet. Pluralizmi integrues i Mitchell-it (2002, 2009) është një hedhje poshtë e qëllimit të unifikimit qoftë përmes reduktimit në një nivel të vetëm (themelor) shpjegimi, qoftë përmes abstraksionit në një përfaqësim të vetëm teorik, në favor të një shumësie strategjish shpjeguese. Suksesi për çdo hetim të caktuar i përgjigjet qëllimeve të hetimit, por mund të ketë shpjegime dhe strategji të shumta të pajtueshme që pasqyrojnë si kontingjencën ashtu edhe pjesshmërinë e përgjithësimeve/ligjeve që mund të figurojnë në shpjegime dhe qëllimet e ndryshme që mund të sillen në hetimin e së njëjtës dukuri. Shpjegimet e kërkuara në çdo situatë të caktuar shpjeguese do të mbështeten mbi këto shpjegime të shumta siç është e përshtatshme për nivelin e përfaqësimit adekuat për të arritur qëllimet e tij pragmatike. Pluralizmi në pluralizmin integrues të Mitchell-it mbështetet si mbi pjesshmërinë e përfaqësimit, ashtu edhe mbi kompleksitetin e dukurive që duhen shpjeguar. Aspekti integrues konsiston në propozimin se në nivelin e llojeve individuale të proceseve, do të gjendet një përshkrim/shpjegim i vetëm i saktë.

Kellert, Longino dhe Waters avancojnë një pluralizëm që sheh shumësi jo vetëm midis, por edhe brenda niveleve të analizës. Për më tepër ata nuk shohin asnjë arsye për të kërkuar që shpjegimet e shumta të jenë të pajtueshme. Shumësia e shpjegimeve jokongruente empirikisht adekuate na ndihmon të vlerësojmë kompleksitetin e një dukurie pa qenë në gjendje të gjenerojmë një shpjegim të vetëm të atij kompleksiteti. Ata nuk mendojnë se të gjitha dukuritë do të mbështesin pluralizëm të pashmangshëm, por se ka disa dukuri që do të kërkojnë modele reciprokisht të pareduktueshme ose të papajtueshme. Se cilat janë këto përcaktohet duke shqyrtuar dukuritë, modelet, dhe përputhjen midis dukurive dhe modeleve. Ashtu si Mitchell, Kellert, Longino dhe Waters mendojnë se konsideratat pragmatike (të kuptuara gjerësisht) do të qeverisin zgjedhjen e modelit që do të përdoret në rrethana të caktuara. Të dyja format e pluralizmit (kompatibiliste dhe jokompatibiliste) braktisin nocionin se ekziston një grup llojesh natyrore ndërveprimet shkakore të të cilave janë baza për shpjegime themelore të proceseve natyrore. Jokompatibilisti është i hapur ndaj skemave të shumta të klasifikimit që u përgjigjen interesave të ndryshme pragmatike në klasifikim. Deri në këtë masë pluralisti jokompatibilist përqafon një pikëpamje të afërt me realizmin e përzier (promiscuous realism) të artikuluar nga John Dupré (1993). Pluralisti kompatibilist, ose integrues, nga ana tjetër, duhet të mendojë se ekziston një mënyrë se si skema të ndryshme klasifikimi mund të pajtohen për të mbështetur integrimin e parashikuar të modeleve shpjeguese.

Pluralizmi merr mbështetje nga disa qasje shtesë. Giere (2006) përdor dukurinë e shikimit të ngjyrave për të mbështetur një pozicion që e quan realizëm këndvështrues (perspectival realism). Kjo pikëpamje mbron idenë se vëzhgimi shkencor kap realitetin ashtu siç është, por vetëm ato aspekte të realitetit të disponueshme për këndvështrimin në lojë. Ashtu si ngjyrat e objekteve, përfaqësimet shkencore janë rezultat i ndërveprimeve midis aftësive kognitive njerëzore dhe botës. Specie të tjera kanë pajisje të ndryshme vizuale dhe e perceptojnë botën ndryshe. Aftësitë tona kognitive njerëzore, pra, përbëjnë këndvështrime. Ne mund të kishim qenë të ndërtuar ndryshe dhe për rrjedhojë ta perceptonim botën ndryshe. Realizmi këndvështrues çon në pluralizëm, sepse këndvështrimet janë të pjesshme. Ndërsa vepra e van Fraassen-it (2008) nuk mban një qëndrim mbi pluralizmin kundrejt monizmit (dhe si empirist e antirealist van Fraassen-it nuk do t’i duhej ta bënte këtë), theksi i saj mbi pjesshmërinë dhe varësinë nga këndvështrimi të matjes ofron një pikë hyrjeje plotësuese për një larmi të tillë. Solomon (2006) nxit një qëndrim akoma më mirëpritës ndaj shumësisë. Sipas këndvështrimit të saj, mospajtimi (dissensus) është një përbërës i domosdoshëm i bashkësive shkencore që funksionojnë mirë dhe konsensusi mund të jetë epistemologjikisht i dëmshëm. Në një zgjerim të argumenteve te Solomon (2001) ajo argumenton se modele të ndryshme dhe përfaqësime teorike do të lidhen me depërtime të veçanta ose të dhëna specifike që ka të ngjarë të humbasin nëse qëllimi është të integrohen ose ndryshe të kombinohen modelet për të arritur një kuptim konsensual. Veprimtaria e integrimit të dy ose më shumë modeleve është e ndryshme nga procesi i gjetjes së një modeli që ka të gjitha sukseset empirike të shpërndara përgjatë alternativave. Në shqyrtimin e saj të konferencave të konsensusit të thirrura nga Instituti Kombëtar i Shëndetit në SHBA (Solomon 2011), Solomon zbulon se konferenca të tilla nuk e zgjidhin mospajtimin ekzistues në bashkësinë shkencore. Në vend të kësaj, ato priren të zhvillohen pasi një konsensus është shfaqur tashmë në bashkësinë kërkimore dhe drejtohen më shumë drejt komunikimit të një konsensusi të tillë për bashkësitë e jashtme (si mjekët klinikë, siguruesit, ekspertët e politikave shëndetësore dhe publiku) sesa drejt vlerësimit të dëshmisë që mund të garantojë konsensusin.

Disa filozofë mbrojnë pluralizmin për veçori specifike të shkencës: modelet, idealizimet, klasifikimin. Morrison (2011) argumentoi se modelet e bërthamës atomike në përdorim aktual shfaqnin dallime të papajtueshme. Meqenëse asnjëri nuk mund të eliminohej në favor të të tjerëve, rezultati është një shumësi e pashmangshme e modeleve jokonsistente. Massimi (2022) avancon një realizëm këndvështrues që përpiqet të pajtojë pranimin e modeleve jokonsistente me një konceptim realist të bazuar në konceptin e qëndrueshmërisë përgjatë këndvështrimeve. Potochnik (2017) përqendrohet te përdorimi i gjerë i idealizimit në shkencë për të propozuar së pari se qëllimi i shkencës konceptohet më mirë si kuptim sesa si e vërtetë dhe, së dyti, se pjesshmëria e natyrshme e idealizimeve përballë kompleksitetit të pareduktueshëm të dukurive do të thotë se ka raste ku duhet të jemi të kënaqur me vazhdimësinë e idealizimeve jokonsistente të të njëjtit sistem. Ereshefsky dhe Reydon (2015) dhe Plutynski (2018) përqendrohen te shumësia e skemave klasifikuese — në sistematikën biologjike dhe kërkimin mbi kancerin përkatësisht.

Kërkuesit e përkushtuar ndaj një shkence moniste apo të unifikuar do ta shohin shumësinë si një problem për t’u kapërcyer, ndërsa kërkuesit tashmë të përkushtuar ndaj një pikëpamjeje thellësisht shoqërore të shkencës do ta shohin shumësinë si një burim për bashkësitë e jo si një problem. Shumëllojshmëria dhe pjesshmëria që karakterizon si një bashkësi lokale ashtu edhe atë globale shkencore karakterizojnë produktet e atyre bashkësive po aq sa edhe prodhuesit. Universalizmi dhe unifikimi kërkojnë eliminimin e shumëllojshmërisë me rëndësi epistemologjike, ndërsa një qëndrim pluralist e promovon atë dhe konceptimin thellësisht shoqëror të dijes që pason.

Shoqëroriteti dhe struktura e dijes shkencore: Vëmendja ndaj përmasave shoqërore të dijes shkencore dhe potencialit pasues për shumësi i ka shtyrë filozofët të rimendojnë strukturën e asaj që njihet. Shumë filozofë (përfshirë Giere, Kitcher dhe Longino) që mbrojnë forma të pluralizmit thërrasin metaforën e hartave për të shpjeguar se si përfaqësimet shkencore mund të jenë si të pjesshme ashtu edhe adekuate. Hartat përfaqësojnë vetëm ato veçori të territorit të hartuar që janë relevante për qëllimin për të cilin vizatohet harta. Disa harta mund të përfaqësojnë zonën fizike të kufizuar nga kufijtë shtetërorë, të tjera mund të përfaqësojnë madhësinë e popullsisë, ose bollëkun/varfërinë relative të burimeve natyrore. Winther (2020) eksploron larminë e llojeve të hartave të përdorura në shkencë dhe përdorimin filozofik të metaforës së hartës. Por metafora e hartës është vetëm një nga disa mënyra për të rimenduar strukturën e dijes shkencore.

Filozofë të tjerë mbështeten më shumë te shkenca kognitive. Giere (2002) merr një qasje natyraliste ndaj modelimit, jo aq shumë të shpërndarjes së punës kognitive, por të shpërndarjes së kognicionit (njohjes). Kjo qasje merr një sistem ose bashkësi ndërvepruese si vendin e kognicionit, e jo agjentin individual. Nersessian (2006) e shtrin kognicionin e shpërndarë te arsyetimi i bazuar në modele në shkenca. Modelet janë artefakte që përqendrojnë aktivitetin kognitiv të individëve të shumtë në mjedise të veçanta. Dija shpërndahet përgjatë mendjeve që ndërveprojnë rreth artefakteve në atë mjedis. Paul Thagard mbështetet te natyra gjithnjë e më ndërdisiplinore (e kësisoj shoqërore) e vetë shkencës kognitive për të argumentuar se jo vetëm shkenca kognitive mbështet një konceptim të kognicionit si të shpërndarë midis agjentëve ndërveprues, por se ky konceptim mund të kthehet mbrapsht mbi vetë shkencën kognitive (Thagard 2012). Së fundi Alexander Bird (2010) reflekton mbi kuptimin e dijes të kërkuar për atribuime të tilla si: „bashkësia biomjekësore tani e di se ulcerat peptike shpesh shkaktohen nga bakteri Helicobacter pylori“. Ose „Pati një rritje shpërthyese në dijen shkencore në shekullin e njëzetë“. Bird i kritikon epistemologët e tjerë shoqërorë se e bëjnë ende një dije të tillë kolektive superveniente mbi gjendjet e individëve. Në vend të kësaj, argumenton ai, ne duhet ta kuptojmë të diturit shoqëror si një analog funksional të të diturit individual. Të dyja varen nga ekzistenca dhe funksionimi i duhur i strukturave përkatëse: arsyetimi dhe perceptimi për individët; bibliotekat, revistat dhe strukturat e tjera shoqërore, për kolektivitetet. Dija shkencore është një efekt emergjent i ndërveprimeve kolektive epistemike, i konkretizuar në tekstet që janë caktuar si mjete për ruajtjen dhe komunikimin e asaj dijeje. Fagan (2012) e kundërshton analizën e Bird-it mbi të diturit kolektiv, në favor të një pikëpamjeje relacionale: dija e përbashkët nuk është dije e mbajtur nga ndonjë entitet shoqëror që ekziston mbi dhe përtej individëve që përbëjnë entitetin. Ajo hedh poshtë supozimin e Bird-it se e vetmja alternativë ndaj shpjegimit të tij e trajton dijen kolektive si një çështje të gjendjeve të anëtarëve individualë, dhe argumenton se ajo është funksion i marrëdhënieve epistemike midis atyre individëve.

6. Drejtimi shoqëror i shkencës

Shkenca moderne është konsideruar si një model i vetëqeverisjes demokratike ashtu edhe një aktivitet që kërkon dhe lehtëson praktikat demokratike në kontekstin e saj mbështetës shoqëror (Popper 1950, Bronowski 1956). Në këtë perspektivë, shkenca shihet si e ngulitur në dhe e varur nga konteksti i saj mbështetës shoqëror, por e izoluar në praktikat e saj nga ndikimi i atij konteksti. Ndërsa shtrirja e shkencës dhe e teknologjive të bazuara në shkencë është zgjeruar gjithnjë e më shumë në ekonomi dhe në jetën e përditshme të shoqërive të industrializuara, vëmendje e re i kushtohet qeverisjes së shkencës. Pavarësisht nga pikëpamjet e dikujt rreth karakterit shoqëror të dijes, ka pyetje të mëtejshme lidhur me atë se çfarë kërkimi duhet ndjekur, çfarë burimesh shoqërore duhen përkushtuar ndaj tij, kush duhet t’i marrë vendime të tilla, dhe se si duhet të merren ato.

Philip Kitcher (2001) i ka hapur këto pyetje ndaj shqyrtimit filozofik. Ndërsa Kitcher gjerësisht mbështet pikëpamjet epistemologjike të veprës së tij (1993), në punën e mëvonshme ai argumenton se nuk ka një standard absolut të rëndësisë (praktike apo epistemike) të projekteve kërkimore, dhe as ndonjë standard të së mirës të shkëputur nga preferencat subjektive. E vetmja mënyrë joarbitrare për të mbrojtur gjykimet lidhur me axhendat kërkimore në mungesë të standardeve absolute është përmes mjeteve demokratike të vendosjes së preferencave kolektive. Kitcher, kështu, përpiqet të përcaktojë procedura me anë të të cilave vendimet rreth asaj se cilat drejtime kërkimore të ndiqen mund të merren në një mënyrë demokratike. Rezultati, të cilin ai e quan shkencë e mirërenditur (well-ordered science), është një sistem në të cilin vendimet e marra realisht ndjekin vendimet që do të merreshin nga një organ përfaqësues i përbërë siç duhet që shqyrton kolektivisht me ndihmën e informacionit përkatës (lidhur me, p.sh., koston dhe fizibilitetin) të ofruar nga ekspertët.

„Shkenca e mirërenditur“ e Kitcher-it ka tërhequr vëmendjen nga filozofë të tjerë, nga shkencëtarë dhe nga studiues të politikave publike. Duke fituar lëvdata si një hap i parë, ajo ka sjellë gjithashtu një larmi kritikash dhe pyetjesh të mëtejshme. Kritikat ndaj propozimit të tij variojnë nga shqetësimet rreth idealizmit të tepruar të konceptimit e deri te shqetësimet se ajo do të sanksionojë preferencat e një grupi shumë më të vogël se ata që do të preken nga vendimet kërkimore. Propozimi i Kitcher-it në rastin më të mirë funksionon për një sistem në të cilin i gjithë ose pjesa më e madhe e kërkimit shkencor financohet publikisht. Por përqindja e financimit privat, korporativ, të shkencës krahasuar me atë të financimit publik ka qenë në rritje, duke vënë kështu në dyshim efektivitetin e një modeli që presupozon kryesisht kontroll publik (Mirowski dhe Sent 2002, Krimsky 2003). Modeli i shkencës së mirërenditur, duhet theksuar, kryen ende një ndarje domethënëse midis kryerjes reale të kërkimit dhe vendimeve lidhur me drejtimin e kërkimit, dhe studiuesit që shohin një marrëdhënie më intime midis proceseve shoqërore e vlerave në kontekst dhe atyre në kryerjen e kërkimit do të mbeten të pakënaqur prej tij.

Karakteri kundërfaktik i propozimit ngre pyetje rreth masës në të cilën shkenca e mirërenditur është realisht demokratike. Nëse vendimet reale nuk kanë nevojë të jenë rezultat i procedurave demokratike por vetëm të jenë të njëjta me ato që do të rezultonin nga procedura të tilla, si e dimë se cilat janë ato vendime pa kaluar realisht përmes ushtrimit shqyrtues? Madje edhe nëse procesi kryhet realisht, ka pika, p.sh. në zgjedhjen e ekspertëve këshilla e të cilëve kërkohet, të cilat lejojnë preferencat individuale të përmbysin ose të anojnë preferencat e së tërës (Roth 2003). Për më tepër, duke pasur parasysh se efektet e kërkimit shkencor janë potencialisht globale, ndërsa vendimet demokratike janë në rastin më të mirë kombëtare, vendimet kombëtare do të kenë një efekt shumë përtej popullatës së përfaqësuar nga vendimmarrësit. Sheila Jasanoff ka komentuar gjithashtu se madje edhe në demokracitë bashkëkohore të industrializuara ka regjime mjaft të ndryshme të qeverisjes së shkencës. Nuk ka një model të vetëm të vendimmarrjes demokratike, por shumë, dhe dallimet përkthehen në politika mjaft të ndryshme (Jasanoff 2005).

Në punën e tij të mëvonshme, Kitcher e zbut ndarjen e proceseve shoqërore dhe kryerjes së kërkimit dhe përfshin disa nga idetë e lidhura me mendimin e pragmatistit amerikan John Dewey. Kitcher (2011) braktis qasjen kundërfaktike teksa e sjell idealin e mirërenditjes në kontakt me debatet reale në dhe rreth shkencës bashkëkohore. Shqetësimi i tij këtu është larmia e mënyrave në të cilat autoriteti shkencor është gërryer nga ato që ai i quan „epistemologji kimerike“, shpjegime të dijes që minojnë aftësitë e ndjekësve të tyre për të ndarë saktë të vërtetën nga e rremja (për shembull, shpjegime që vlerësojnë bindjen e verbër ndaj autoriteteve fetare). Nuk mjafton të thuhet se bashkësia shkencore ka arritur në përfundimin se, ta zëmë, vaksina MMR është e sigurt, ose se klima po ndryshon në një mënyrë që kërkon ndryshim në aktivitetet njerëzore. Në një shoqëri demokratike, ka shumë zëra të tjerë që pretendojnë autoritet, qoftë mbi baza të supozuara provuese, qoftë si pjesë e fushatave për të manipuluar opinionin publik. Kitcher sugjeron mekanizma përmes të cilëve grupe të vogla të besuara nga bashkësitë e tyre mund të zhvillojnë të kuptuarit e çështjeve të ndërlikuara teknike përmes mësimdhënies nga anëtarët e bashkësive përkatëse kërkimore dhe më pas ta përcjellin këtë kuptim te publiku. Ai mbështet gjithashtu eksperimentet e James Fishkin-it (2009) në anketimin shqyrtues (deliberative polling) si një mjet për të sjellë anëtarët e publikut të përkushtuar ndaj anëve të ndryshme të një çështjeje teknike së bashku me eksponentët shkencorë të çështjes dhe, në një seri shkëmbimesh që mbulojnë dëshminë, llojet e ndryshme të peshës që zotërojnë linja të ndryshme arsyetimi dhe elementet e tjera të një diskutimi të arsyeshëm, ta çojnë grupin drejt një konsensusi mbi pikëpamjen e saktë. Filozofët pluralistë dhe me prirje pragmatike të diskutuar në seksionin e mëparshëm mund të shqetësohen se nuk ka një pikëpamje të vetme të saktë drejt së cilës një takim i tillë duhet të konvergojë, por se një diskutim më i gjerë që përfshin shqyrtimin rreth qëllimeve dhe vlerave mund të prodhojë konvergjencë të mjaftueshme (të përkohshme) për të themeluar veprimin apo politikën.

Së fundi, filozofët po i kushtojnë vëmendje shkëmbimit të dijes përgjatë bashkësive kërkimore (Herfeld dhe Lisciandra 2019, Leonelli dhe Tempini 2020) dhe udhëtimit të saj nga kërkimi te bashkësia më e gjerë (Fehr dhe Plaisance 2010). Dhe, në një shprehje praktike të zbutjes pragmatiste të kufirit midis shkencës dhe shoqërisë mbështetëse të saj, lëvizja e Shkencës së Hapur inkurajon transparencën në kërkim si dhe ndarjen e rezultateve për të promovuar përparimin shkencor (në dallim nga suksesi individual në kërkim). Ajo po fiton terren midis agjencive private dhe publike të financimit dhe po promovon reflektim të ri epistemologjik për të mbajtur hapin me pasojat (reale dhe të projektuara) të një transformimi të tillë. Këto ndryshime analizohen te Leonelli (2023).

7. Përfundim

Studimi filozofik i përmasave shoqërore të dijes shkencore është intensifikuar në dekadat që nga viti 1970. Polemikat shoqërore rreth shkencave dhe teknologjive të bazuara në shkencë, si dhe zhvillimet në natyralizmin filozofik dhe epistemologjinë shoqërore kombinohen për të çuar përpara mendimin në këtë fushë. Studiuesit në një numër disiplinash të afërta vazhdojnë të hetojnë marrëdhëniet e panumërta shoqërore brenda bashkësive shkencore dhe midis tyre e konteksteve të tyre shoqërore, ekonomike dhe institucionale.

Ndërsa kjo fushë u bë fillimisht e spikatur në të ashtuquajturat luftëra të shkencës të viteve 1980, vëmendja ndaj përmasave shoqërore të shkencës ka sjellë një sërë temash në vëmendjen filozofike. Dukuritë e Shkencës së Madhe i kanë inkurajuar filozofët të marrin në konsideratë rëndësinë epistemologjike të dukurive të tilla si besimi dhe ndërvarësia kognitive dhe ndarja e punës kognitive. Varësia e shtuar ekonomike dhe shoqërore nga teknologjitë e bazuara në shkencë ka nxitur vëmendjen ndaj pyetjeve të rrezikut induktiv dhe rolit të vlerave në vlerësimin e hipotezave me pasoja shoqërore. Polemikat mbi rreziqet shëndetësore të vaksinave të caktuara, mbi matjen e ndotjes mjedisore dhe mbi shkaqet e ndryshimeve klimatike e kanë zgjeruar filozofinë e shkencës nga fushat e saj më të mësuara të analizës logjike dhe epistemologjike për të përfshirë shqetësimet rreth komunikimit dhe marrjes së dijes shkencore dhe përmasave etike të debateve sipërfaqësisht faktike.

Pjesërisht si përgjigje ndaj punës së studiuesve në studimet shoqërore të shkencës, pjesërisht si përgjigje ndaj rolit në ndryshim të kërkimit shkencor gjatë shekullit XX dhe në shekullin XXI, filozofët kanë kërkuar mënyra ose për të akomoduar rezultatet (e qëndrueshme) të sociologëve dhe historianëve kulturorë, ose për të modifikuar konceptet tradicionale epistemologjike të përdorura në analizën e dijes shkencore. Këto hetime nga ana e tyre çojnë në mendim të ri rreth strukturës dhe vendndodhjes së përmbajtjes së dijes. Impulsi izolues që karakterizoi mbrojtjet e hershme filozofike të racionalitetit të shkencës ia ka lëshuar vendin varianteve të propozimeve pajtuese dhe integruese. Këto mbështeten në historinë e shkencës dhe studimet e rasteve bashkëkohore dhe ofrojnë një fushë të pasur për hetim filozofik.

Bibliografia

Veprat e cituara

Andersen, Holly K. and Sandra Mitchell (eds.), 2023. The Pragmatist Challenge: Pragmatist Metaphysics for Philosophy of Science, New York: Oxford University Press.
Anderson, Elizabeth, 2004. „Uses of Value Judgments in Science“, Hypatia, 19: 1–24.
–––, 2011. „Democracy, Public Policy, and Lay Assessments of Scientific Testimony“, Episteme, 8(2): 144–164.
Bala, Arun, 2008. The Dialogue of Civilizations in the Birth of Modern Science, New York, NY: Macmillan.
Bala, Venkatesh, and Sanjeev Goyal, 1998. „Learning from Neighbors“, Review of Economic Studies, 65: 565–621.
Barnes, Barry, 1977. Interests and the Growth of Knowledge, New York, NY: Routledge.
–––, and David Bloor, 1982. „Relativism, Rationalism, and the Sociology of Knowledge“, in Rationality and Relativism, Martin Hollis and Steven Lukes (eds.), Oxford: Basil Blackwell, pp. 21–47.
Bird, Alexander, 2010. „Social Knowing: The Social Sense of ‘Scientific Knowledge’“, Philosophical Perspectives, 24: 23–56.
Bleier, Ruth, 1983. Science and Gender, Elmsford, NY: Pergamon.
Bluhm, R., A. J. Jacobson, & H. L. Maibom (eds.), 2012. Neurofeminism: Issues at the Intersection of Feminist Theory and Cognitive Science, London: Palgrave Macmillan. doi:10.1057/9780230368385
Braillard, P. A. and Christophe Malaterre, 2015. Explanation in Biology: An Enquiry into the Diversity of Explanatory Patterns in the Life Sciences, Cham: Springer.
Bronowski, Jacob, 1956. Science and Human Values, New York, NY: Harper and Bros.
Broome, J., 2008. „The Ethics of Climate Change: Pay Now or Pay More Later?“, Scientific American, 298(6): 96–102. doi:10.1038/scientificamerican0608-96
Brown, James, 1989. The Rational and the Social, London: Routledge.
–––, 1994. Smoke and Mirrors: How Science Reflects Reality, New York, NY: Routledge.
Cartwright, Nancy, 1999. The Dappled World, Cambridge: Cambridge University Press.
–––, 2012. „Will This Policy Work for You?“, Philosophy of Science, 79(5): 973–989.
–––, and Jeremy Hardie, 2012. Evidence-Based Policy: A Practical Guide to Doing It Better, New York, NY: Oxford University Press.
–––, and Jordi Cat, Lola Fleck, and Hasok Chang, 1996. Otto Neurath: Philosophy Between Science and Politics, New York, NY: Cambridge University Press.
Collins, Harry, 1983. „An Empirical Relativist Programme in the Sociology of Scientific Knowledge“, in Science Observed: Perspectives on the Social Study of Science, London: Sage, pp. 115–140.
Cranor, Carl F., 2004. „Toward Understanding Aspects of the Precautionary Principle“, Journal of Medicine and Philosophy, 29(3): 259–79.
Douglas, Heather, 2000. „Inductive Risk and Values in Science“, Philosophy of Science, 67(4): 559–579.
–––, 2009. Science, Policy, and the Value-Free Ideal, Pittsburgh, PA: University of Pittsburgh Press.
Dupré, John, 1993. The Disorder of Things, Cambridge, MA: Harvard University Press.
Eggerton, Laura, 2010. „Lancet retracts 12-year-old article linking autism to MMR vaccines“, Canadian Medical Association Journal, 182(4): E199–E200.
Elliott, Kevin, 2011. „Direct and Indirect Roles for Values in Science“, Philosophy of Science, 78(2): 303–324.
–––, 2011. Is a Little Pollution Good for You?: Incorporating Societal Values in Environmental Research, New York, NY: Oxford University Press.
–––, 2017. A Tapestry of Values, New York, NY: Oxford University Press.
Elliott, Kevin and T. Richards (eds.), 2017. Exploring Inductive Risk: Case Studies of Values in Science, New York, NY: Oxford University Press.
Ereshefsky, Mark, 2015. „Scientific Kinds“, Philosophical Studies, 172(4): 969–986.
Fagan, Melinda, 2012. „Collective Scientific Knowledge“, Philosophy Compass, 7: 821–831.
Fausto-Sterling, Anne, 1992. Myths of Gender, New York, NY: Basic Books.
Fehr, Carla and Kathryn S. Plaisance, 2010. „Socially Relevant Philosophy of Science: An Introduction“, Synthese, 177(3): 301–16.
Fine, Arthur, 2007. „Relativism, Pragmatism, and the Practice of Science“, in New Pragmatists, Cheryl Misak (ed.), Oxford: Oxford University Press, pp. 50–67.
Fine, Cordelia, 2010. Delusions of Gender, New York, NY: W.W. Norton and Company.
Fishkin, J. S., 2009. When the People Speak: Deliberative Democracy and Public Consultation, Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/acprof:osobl/9780199604432.001.0001
Fuller, Steve, 1988. Social Epistemology, Bloomington, IN: Indiana University Press.
Gannett, Lisa, 2003. „Making Populations: Bounding Genes in Space and Time“, Philosophy of Science, 70(5): 989–1001.
Giere, Ronald, 1988. Explaining Science: A Cognitive Approach, Chicago: University of Chicago Press.
–––, 1991. „Knowledge, Values, and Technological Decisions: A Decision Theoretical Approach“, in Acceptable Evidence: Science and Values in Risk Management, Deborah Mayo and Rachelle Hollander (eds.), New York, NY: Oxford University Press, pp. 183–203.
–––, 2002. „Scientific Cognition as Distributed Cognition“, in Cognitive Bases of Science, Peter Carruthers, Stephen Stich, and Michael Siegal (eds.), Cambridge: Cambridge University Press.
–––, 2003. „A New Program for Philosophy of Science?“, Philosophy of Science, 70(1): 15–21.
–––, 2006. Scientific Perspectivism, Chicago, IL: University of Chicago Press.
–––, and Alan Richardson (eds.), 1996. Origins of Logical Empiricism (Minnesota Studies in the Philosophy of Science, Vol. XVI), Minneapolis, MN: University of Minnesota Press.
Glass, David H. and Jonah Schupbach, 2023. Conjunctive Explanations: The Nature, Epistemology, and Psychology of Explanatory Multiplicity, Abingdon: Taylor and Francis.
Goldman, Alvin, 1987. „The Foundations of Social Epistemics“, Synthese, 73(1): 109–144.
–––, 1995. „Psychological, Social and Epistemic Factors in the Theory of Science“, in PSA 1994: Proceedings of the 1994 Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association, Richard Burian, Mickey Forbes, and David Hull (eds.), East Lansing, MI: Philosophy of Science Association, pp. 277–286.
–––, 1999. „Science“, in Knowledge in a Social World (Chapter 8), New York, NY: Oxford University Press, pp. 224–271.
Gould, Stephen J., 1981 [1996]. The Mismeasure of Man, New York: W. W. Norton & Company, 1981; botim i rishikuar dhe i zgjeruar, 1996.
Haack, Susan, 1996. „Science as Social: Yes and No“, in Feminism, Science, and the Philosophy of Science, Lynn Hankinson Nelson and Jack Nelson (eds.), Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, pp. 79–94.
Habib, S. Irfan and Dhruv Raina, 2001. Situating the History of Science: Dialogues with Joseph Needham, New Delhi: Oxford University Press.
Haraway, Donna, 1978. „Animal Sociology and a Natural Economy of the Body Politic (Part II)“, Signs, 4(1): 37–60.
–––, 1988. „Situated Knowledges“, Feminist Studies, 14(3): 575–600.
Harding, Sandra, 1986. The Science Question in Feminism, Ithaca, NY: Cornell University Press.
–––, 1993. „Rethinking Standpoint Epistemology“, in Feminist Epistemologies, Linda Alcoff and Elizabeth Potter (eds.), New York, NY: Routledge, pp. 49–82.
Hardwig, John, 1985. „Epistemic Dependence“, Journal of Philosophy, 82(7): 335–349.
–––, 1988. „Evidence, Testimony, and the Problem of Individualism“, Social Epistemology, 2(4): 309–21.
Hempel, Carl G., 1965. „Science and Human Values“, in Scientific Explanation and Other Essays, New York, NY: The Free Press, pp. 81–96.
Herfeld, Catherine, and Chiara Lisciandra, 2019. „Knowledge Transfer and Its Contexts“, Studies in History and Philosophy of Science (Part A), 77: 1–10.
Hesse, Mary, 1980. Revolutions and Reconstructions in the Philosophy of Science, Bloomington, IN: Indiana University Press.
Holman, Bennett and Torsten Wilholt, 2022. „The New Demarcation Problem“, Studies in History and Philosophy of Science, 91: 211–220.
Hull, David, 1988. Science As a Process: An Evolutionary Account of the Social and Conceptual Development of Science, Chicago: University of Chicago Press.
Ioannidis, John, 2005a. „Contradicted and initial stronger effects in highly-cited clinical research“, Journal of the American Medical Association, 294: 218–28.
–––, 2005b. „Why Most Published Research Findings are False“, PLOS Medicine, 2(8): 696–701.
Jasanoff, Sheila, 2005. Designs on Nature: Science and Democracy in Europe and the United States, Princeton: Princeton University Press.
Jeffrey, Richard C., 1956. „Valuation and Acceptance of Scientific Hypotheses“, Philosophy of Science, 23(3): 237–246.
Jordan-Young, Rebecca, 2010. Brain Storm, Cambridge, MA: Harvard University Press.
Kaplan, Jonathan, and Rasmus Winther, 2013. „Prisoners of Abstraction? The Theory and Measure of Genetic Variation, and the Very Concept of Race“, Biological Theory, 7(4): 401–12.
Keller, Evelyn Fox, 1983. A Feeling for the Organism: The Life and Work of Barbara McClintock, San Francisco: W.H. Freeman.
–––, 1985. Reflections on Gender and Science, New Haven, CT: Yale University Press.
Kellert, Stephen, 1993. In the Wake of Chaos, Chicago, IL: University of Chicago Press.
Kellert, Stephen, Helen Longino, and C. Kenneth Waters (eds.), 2006. Scientific Pluralism (Minnesota Studies in the Philosophy of Science, Vol. XIX), Minneapolis: University of Minnesota Press.
Kitcher, Philip, 1985. Vaulting Ambition, Cambridge, MA: MIT Press.
–––, 1993. The Advancement of Science: Science Without Legend, Objectivity Without Illusions, Oxford: Oxford University Press.
–––, 2001. Science, Truth, and Democracy, New York, NY: Oxford University Press.
–––, 2011. Science in a Democratic Society, Amherst, NY: Prometheus Press.
Knorr-Cetina, Karin, 1981. The Manufacture of Knowledge, Oxford: Pergamon Press.
–––, 1983. „The Ethnographic Study of Scientific Work: Toward a Constructivist Interpretation of Science“, in Science Observed, Karin Knorr-Cetina and Michael Mulkay (eds.), London: Sage, pp. 115–177.
Koskinen, Inkeri, and Kristina Rolin, 2019. „Scientific/Intellectual Movements Remedying Epistemic Injustice: The Case of Indigenous Studies“, Philosophy of Science, 86: 1052–1063.
–––, 2022. „Distinguishing between Legitimate and Illegitimate Roles for Values in Transdisciplinary Research“, Studies in History and Philosophy of Science, 91: 191–198.
Kourany, Janet, 2003a. „A Philosophy of Science for the Twenty-First Century“, Philosophy of Science, 70(1): 1–14.
–––, 2003b. „Reply to Giere“, Philosophy of Science, 70(1): 22–26.
–––, 2010. Philosophy of Science After Feminism, New York, NY: Oxford University Press.
Krimsky, Sheldon, 2003. Science in the Private Interest, Lanham, MD: Rowman and Littlefield.
Kuhn, Thomas, 1962. The Structure of Scientific Revolutions, Chicago: University of Chicago Press.
–––, 1977. The Essential Tension: Selected Studies in Scientific Tradition and Change, Chicago: University of Chicago Press.
Kukla, Rebecca, 2012. „‘Author TBD’: Radical Collaboration in Contemporary Biomedical Research“, Philosophy of Science, 79(5): 845–858.
Lacey, Hugh, 2005. Values and Objectivity: The Controversy over Transgenic Crops, Lanham: Rowman and Littlefield.
Latour, Bruno, 1987. Science in Action, Cambridge, MA: Harvard University Press.
––– and Steven Woolgar, 1986. Laboratory Life: The Construction of Scientific Facts, 2nd edition, Princeton: Princeton University Press.
Laudan, Larry, 1984. „The Pseudo-Science of Science?“, in Scientific Rationality: The Sociological Turn, James Brown (ed.), Dordrecht: D. Reidel, pp. 41–74.
Lee, Carole J., 2012. „A Kuhnian Critique of Psychometric Research on Peer Review“, Philosophy of Science, 79(5): 859–870.
Lee, Carole J., Cassidy R. Sugimoto, Guo Zhang, and Blaise Cronin, 2013. „Bias in Peer Review“, Journal of the American Society for Information Science and Technology, 64(1): 2–17.
Leonard, Nick, 2023. „Epistemological Problems of Testimony“, in The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2023 Edition), Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.).
Leonelli, Sabina, 2020. „Scientific Research and Big Data“, in The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2020 Edition), Edward N. Zalta (ed.).
–––, 2023. Open Science, Cambridge: Cambridge University Press.
Leonelli, Sabina and Niccolò Tempini (eds.), 2020. Data Journeys in the Sciences, Cham: Springer.
Lewontin, Richard, Steven Rose, and Leon Kamin, 1984. Not in Our Genes, New York, NY: Pantheon.
Lloyd, Elisabeth, 1996. „Science and Anti-Science: Objectivity and its Real Enemies“, in Feminism, Science, and the Philosophy of Science, Jack Nelson and Lynn Hankinson Nelson (eds.), Boston: Kluwer Publishers, pp. 217–59.
–––, 2005. The Case of the Female Orgasm: Bias in the Science of Evolution, Cambridge, MA: Harvard University Press.
–––, 2010. „Confirmation and Robustness of Climate Models“, Philosophy of Science, 77(5): 971–984. doi:10.1086/656332
Lloyd, Elisabeth and Eric Winsberg (eds.), 2018. Climate Modeling: Philosophical and Conceptual Issues, Cham: Springer.
Loken, Eric and Andrew Gelman, 2017. „Measurement Error and the Replication Crisis“, Science, 355(6325): 584–585.
Longino, Helen E., 1990. Science as Social Knowledge: Values and Objectivity in Scientific Inquiry, Princeton: Princeton University Press.
–––, 2002. The Fate of Knowledge, Princeton: Princeton University Press.
–––, 2022. „What’s Social About Social Epistemology?“, The Journal of Philosophy, 109(4): 169–195.
Ludwig, David, and Luana Poliseli, 2018. „Relating Traditional and Academic Ecological Knowledge“, Biology and Philosophy, 33: 43. doi:10.1007/s10539-018-9655-x
Ludwig, David, and Stéphanie Ruphy, 2024. „Scientific Pluralism“, in The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2024 Edition), Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.).
Massimi, Michela, 2022. Perspectival Realism, Oxford: Oxford University Press.
Mayo, Deborah, and Rachelle Hollander (eds.), 1991. Acceptable Evidence: Science and Values in Risk Management, New York, NY: Oxford University Press.
Menon, Tarun, and Jacob Stegenga, 2023. „Sisyphean Science: Why Value-Freedom is Worth Pursuing“, European Journal for Philosophy of Science, 13: 48. doi:10.1007/s13194-023-00552-7
Mill, John Stuart, 1859. On Liberty, London: John W. Parker and Son; ribotuar 1974, 1982, Gertrude Himmelfarb (ed.), Harmondsworth: Penguin.
Mirowski, Philip, and Esther-Mirjam Sent (eds.), 2002. Science Bought and Sold, Chicago: University of Chicago Press.
Mitchell, Sandra, 2002. „Integrative Pluralism“, Biology and Philosophy, 17: 55–70.
–––, 2009. Unsimple Truths: Science, Complexity, and Policy, Chicago: University of Chicago Press.
Morrison, Margaret, 2011. „One Phenomenon; Many Models: Inconsistency and Complementarity“, Studies in History and Philosophy of Science (Part A), 42(2): 342–351.
Muldoon, Ryan, and Michael Weisberg, 2011. „Robustness and Idealization in Models of Cognitive Labor“, Synthese, 183: 161–174.
Needham, Joseph, 1954. Science and Civilisation in China, Cambridge: Cambridge University Press.
Nersessian, Nancy J., 2006. „Model-Based Reasoning in Distributed Cognitive Systems“, Philosophy of Science, 73(5): 699–709.
Nelson, Lynn Hankinson, 1990. Who Knows: From Quine to Feminist Empiricism, Philadelphia: Temple University Press.
O’Connor, Cailin, 2019. „The Natural Selection of Conservative Science“, Studies in History and Philosophy of Science (Part A). doi:10.1016/j.shpsa.2018.09.007
O’Connor, Cailin, and Justin Bruner, 2019. „Dynamics and Diversity in Epistemic Communities“, Erkenntnis, 84(1): 101–119.
O’Connor, Cailin, and James Weatherall, 2017. „Scientific Polarization“, European Journal for Philosophy of Science, 8(3): 855–75.
–––, 2019. The Misinformation Age, New Haven, CT: Yale University Press.
Oreskes, Naomi, and Eric Conway, 2011. Merchants of Doubt, New York, NY: Bloomsbury Press.
Parker, Wendy, 2006. „Understanding Pluralism in Climate Modeling“, Foundations of Science, 11(4): 349–368.
–––, 2010. „Predicting Weather and Climate“, Studies in History and Philosophy of Science (Part B), 41(3): 263–272.
Peirce, Charles S., 1868. „Some Consequences of Four Incapacities“, Journal of Speculative Philosophy, 2: 140–157.
–––, 1878. „How to Make Our Ideas Clear“, Popular Science Monthly, 12: 286–302.
Pickering, Andrew, 1984. Constructing Quarks: A Sociological History of Particle Physics, Edinburgh: Edinburgh University Press.
Plutynski, Anya, 2018. Explaining Cancer: Finding Order in Disorder, New York, NY: Oxford University Press.
Popper, Karl, 1950. The Open Society and its Enemies, Princeton: Princeton University Press.
–––, 1963. Conjectures and Refutations, London: Routledge and Kegan Paul.
–––, 1972. Objective Knowledge, Oxford: Oxford University Press.
Potochnik, Angela, 2017. Idealization and the Aims of Science, Chicago: University of Chicago Press.
Potter, Elizabeth, 2001. Gender and Boyle’s Law of Gases, Bloomington: Indiana University Press.
Raina, Rajeswari (ed.), 2015. Science, Technology, and Development in India: Encountering Values, New Delhi: Orient Black Swan.
Redish, A. David, Erich Kummerfeld, Rebecca Lea Morris, and Alan C. Love, 2018. „Opinion: Why Reproducibility Failures Are Essential to Scientific Inquiry“, PNAS, 115(20): 5042–46.
Renck, Vitor, David Ludwig, Paride Bollettin, and Charbel El-Hani, 2022. „Exploring Partial Overlaps Between Knowledge Systems in a Brazilian Fishing Community“, Human Ecology, 50: 633–649.
Rolin, Kristina, 2015. „Values in Science: The Case of Scientific Collaboration“, Philosophy of Science, 82(2): 157–177.
–––, 2019. „The Epistemic Significance of Diversity“, in The Routledge Handbook of Social Epistemology, Miranda Fricker et al. (eds.), New York, NY: Routledge, pp. 158–167.
Rose, Hilary, 1983. „Hand, Brain, and Heart“, Signs, 9(1): 73–96.
Roseman, Charles and Rasmus Winther, 2026. „Troubling Populations: Where Races Go, Populations Must Follow“, Current Anthropology, 67(2): 279–301.
Rosenstock, Sarita, Justin Bruner, and Cailin O’Connor, 2017. „In Epistemic Networks, Is Less Really More?“, Philosophy of Science, 84: 324–52.
Roth, Paul, 2003. „Kitcher’s Two Cultures“, Philosophy of the Social Sciences, 33(3): 386–405.
Rouse, Joseph, 1987. Knowledge and Power: Toward a Political Philosophy of Science, Ithaca: Cornell University Press.
Rubin, Hannah, and Cailin O’Connor, 2018. „Discrimination and Collaboration in Science“, Philosophy of Science, 85: 380–402.
Rudner, Richard, 1953. „The Scientist Qua Scientist Makes Value Judgments“, Philosophy of Science, 20(1): 1–6.
Schmitt, Frederick, 1988. „On the Road to Social Epistemic Interdependence“, Social Epistemology, 2: 297–307.
Shapin, Steven, 1982. „The History of Science and Its Sociological Reconstruction“, History of Science, 20: 157–211.
–––, and Simon Schaffer, 1985. Leviathan and the Air Pump, Princeton, NJ: Princeton University Press.
Shrader-Frechette, Kristin, 1994. „Expert Judgment and Nuclear Risks: The Case for More Populist Policy“, Journal of Social Philosophy, 25: 45–70.
–––, 2002. Environmental Justice: Creating Equality; Reclaiming Democracy, New York, NY: Oxford University Press.
Sober, Elliott, and David Sloan Wilson, 1998. Unto Others, Cambridge, MA: Harvard University Press.
Solomon, Miriam, 1992. „Scientific Rationality and Human Reasoning“, Philosophy of Science, 59(3): 439–54.
–––, 1994a. „Social Empiricism“, Noûs, 28(3): 323–343.
–––, 1994b. „A More Social Epistemology“, in Socializing Epistemology: The Social Dimensions of Knowledge, Frederick Schmitt (ed.), Lanham, MD: Rowman and Littlefield Publishers, pp. 217–233.
–––, 2001. Social Empiricism, Cambridge, MA: MIT Press.
–––, 2006. „Groupthink versus The Wisdom of Crowds: The Social Epistemology of Deliberation and Dissent“, The Southern Journal of Philosophy, XLIV: 28–42.
–––, 2011. „Group Judgment and the Medical Consensus Conference“, in Handbook of the Philosophy of Science: Philosophy of Medicine, Fred Gifford (ed.), Amsterdam: Elsevier, pp. 239–254.
Spencer, Quayshawn, 2012. „What Biological Racial Realism Should Mean“, Philosophical Studies, 159: 181–204.
–––, 2014. „Biological Theory and the Metaphysics of Race; A Reply to Kaplan and Winther“, Biological Theory, 8: 114–120.
Stegenga, Jacob, 2011. „Is Meta-analysis the Platinum Standard of Evidence?“, Studies in History and Philosophy of Science, 42(4): 497–507.
Steel, Daniel, 2014. Philosophy and the Precautionary Principle: Science, Evidence, and Environmental Policy, Cambridge: Cambridge University Press.
Steel, Daniel and Kyle Whyte, 2012. „Environmental Justice, Values, and Scientific Expertise“, Kennedy Institute of Ethics Journal, 22(2): 163–182.
Steele, Katie, 2012. „The Scientist Qua Policy Advisor Makes Value Judgments“, Philosophy of Science, 79: 893–904.
Strevens, Michael, 2003. „The Role of the Priority Rule in Science“, Journal of Philosophy, 100: 55–79.
Suppes, Patrick, 1978. „The Plurality of Science“, in PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association (1978: Volume 2), Cambridge: Cambridge University Press, pp. 3–16.
Tatsioni, Athina, Nikolaos Bonitsis, and John Ioannidis, 2007. „The Persistence of Contradicted Claims in the Literature“, Journal of the American Medical Association, 298(21): 2517–26.
Thagard, Paul, 2012. The Cognitive Science of Science: Explanation, Discovery, and Conceptual Change, Cambridge, MA: MIT Press.
Traweek, Sharon, 1988. Beamtimes and Lifetimes: The World of High Energy Physicists, Cambridge, MA: Harvard University Press.
Uebel, Thomas, 2005. „Political Philosophy of Science in Logical Empiricism: The Left Vienna Circle“, Studies in History and Philosophy of Science, 36: 754–773.
van Fraassen, Bas, 2008. Scientific Representation, New York, NY: Oxford University Press.
Welbourne, Michael, 1981. „The Community of Knowledge“, Philosophical Quarterly, 31(125): 302–314.
Wilholt, Torsten, 2013. „Epistemic Trust in Science“, British Journal for the Philosophy of Science, 24(2): 233–253.
Winsberg, Eric, 2012. „Values and Uncertainties in the Predictions of global Climate Models“, Kennedy Institute of Ethics Journal, 22(2): 111–137.
Winsberg, Eric, Bryce Huebner, and Rebecca Kukla, 2014. „Accountability and Values in Radically Collaborative Research“, Studies in History and Philosophy of Science (Part A), 46: 16–23.
Winsberg, Eric and S. Harvard, 2024. Scientific Models and Decision Making, Cambridge: Cambridge University Press.
Winther, Rasmus Grønfeldt, 2020. When Maps Become the World, Chicago, IL: University of Chicago Press.
Wu, Jingyi, 2022. „Epistemic Advantage on the Margin: A Network Standpoint Epistemology“, Philosophy and Phenomenological Research, 106(3): 755–777.
Wylie, Alison, 2002. Thinking from Things, Los Angeles: University of California Press.
–––, 2003. „Why Standpoint Matters“, in Science and Other Cultures: Issues in Philosophies of Science and Technology, Robert Figueroa and Sandra Harding (eds.), New York: Routledge, pp. 26–48.
–––, 2012. „Feminist Philosophy of Science: Standpoint Matters“, Proceedings and Addresses of the American Philosophical Association, 86(2): 47–76.
–––, 2015. „A Plurality of Pluralisms: Collaborative Practice in Archeology“, in Objectivity in Science, Flavia Padovani, Alan Richardson, and Jonathan Tsou (eds.), Cham: Springer, pp. 189–210.
Young, N.S., John Ioannidis, and O. Al-Ubaydli, 2008. „Why Current Publication Practices May Harm Science“, Public Library of Science Medicine, 5(10): e201. doi:10.1371/journal.pmed.0050201
Zollman, Kevin, 2007. „The Communication Structure of Epistemic Communities“, Philosophy of Science, 74: 574–87.
–––, 2010. „The Epistemic Benefit of Transient Diversity“, Erkenntnis, 72(1): 17–35.
–––, 2013. „Network Epistemology: Communication in Epistemic Communities“, Philosophy Compass, 8(1): 15–27.

Lexime të mëtejshme

Alcoff, Linda, and Elizabeth Potter (eds.), 1993. Feminist Epistemologies, New York: Routledge.
Bloor, David, 1991. Knowledge and Social Imagery, 2nd edition, Chicago: University of Chicago Press.
Crasnow, Sharon, Noranne Masterton, and Alison Wylie, 2018. „Feminist Perspectives on Science“, in The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2018 Edition), Edward N. Zalta (ed.).
Fricker, Miranda, 2007. Epistemic Injustice: Power and the Ethics of Knowing, Oxford: Oxford University Press.
Goldman, Alvin, and Cailin O’Connor, 2019. „Social Epistemology“, in The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2019 Edition), Edward N. Zalta (ed.).
Harding, Sandra, 1991. Whose Science? Whose Knowledge?: Thinking from Women’s Lives, Ithaca, NY: Cornell University Press.
Kitcher, Philip, 1990. „The Division of Cognitive Labor“, The Journal of Philosophy, 87(1): 5–22.
Kornblith, Hilary (ed.), 1994. Naturalizing Epistemology, 2nd edition, Cambridge, MA: MIT Press.
Longino, Helen E., 1993. „Subjects, Power, and Knowledge: Description and Prescription in Feminist Philosophies of Science“, in Feminist Epistemologies, Linda Alcoff and Elizabeth Potter (eds.), New York: Routledge, pp. 101–120.
Merton, Robert K., 1973. The Sociology of Science: Theoretical and Empirical Investigations, Chicago: University of Chicago Press.
Schmitt, Frederick (ed.), 1994. Socializing Epistemology: The Social Dimensions of Knowledge, Lanham, MD: Rowman & Littlefield.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

epistemologjia: e dëshmisë
epistemologjia: natyraliste
epistemologjia: shoqërore
feministe, ndërhyrje: epistemologji dhe filozofi e shkencës
Feyerabend, Paul
Kuhn, Thomas
Popper, Karl
shkenca: dhe vlerat
shkenca: uniteti i
shkencor, pluralizëm
shkencore, njohuri: objektiviteti i

Blog

Përmasat shoqërore të dijes shkencore

1. Sfondi historik

2. Shkenca e Madhe, besimi dhe autoriteti

3. Shkenca në shoqëri

4. Studimet shoqërore, kulturore dhe feministe të shkencës

5. Modelet e karakterit shoqëror të dijes

6. Drejtimi shoqëror i shkencës

7. Përfundim

Bibliografia

Veprat e cituara

Lexime të mëtejshme

Mjetet akademike

Burime të tjera në internet

Zëra të ndërlidhur

Estetika e së përditshmes

Herakliti

Leave your thought here Cancel reply

Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet – Sami Frashëri

Martin Heidegger

Zonja Sekretare – Madeleine Albright

About

Links

Support