Martin Heidegger

Botuar për herë të parë të premten, më 31 janar 2025

Burimi:https://plato.stanford.edu/entries/heidegger/

Martin Heidegger (1889–1976) është një figurë qendrore në zhvillimin e filozofisë evropiane të shekullit të njëzetë. Kryevepra e tij, Qenia dhe Koha (Sein und Zeit, 1927), dhe esetë e leksionet e tij të shumta, ndikuan thellësisht lëvizjet pasuese në filozofinë evropiane, duke përfshirë filozofinë politike të Hannah Arendt-it, ekzistencializmin e Jean-Paul Sartre-it, feminizmin e Simone de Beauvoir-it, fenomenologjinë e perceptimit të Maurice Merleau-Ponty-t, hermeneutikën e Hans-Georg Gadamer-it, dekonstruksionin e Jacques Derrida-së, post-strukturalizmin e Michel Foucault-së, metafizikën e Gilles Deleuze-it, Shkollën e Frankfurtit dhe teoricienët kritikë si Theodor Adorno, Herbert Marcuse, Jürgen Habermas dhe Georg Lukács. Përtej Evropës, Qenia dhe Koha ka ndikuar lëvizje si Shkolla e Kiotos në Japoni, dhe filozofë të Amerikës së Veriut si Hubert Dreyfus, Richard Rorty dhe Charles Taylor. Ndikimi i tij është shtrirë shumë përtej kufijve të filozofisë akademike, dhe analiza e tij ekzistenciale e ekzistencës njerëzore ka frymëzuar teoricienë në fusha aq të larmishme sa teologjia, antropologjia, sociologjia, psikologjia, estetika, kritika letrare, shkencat politike, menaxhimi strategjik dhe shkenca kognitive.

Pyetja udhëheqëse në veprën e Heidegger-it është „pyetja mbi qenien“ (Seinsfrage) — pyetja mbi kuptimin ose sensin e qenies — dhe ai argumentoi se kuptimi ynë mbi qenien është i strukturuar temporalisht (nga koha). Te Qenia dhe Koha, Heidegger-i e ndoqi pyetjen mbi qenien përmes një eksplorimi fenomenologjik të mënyrës se si koha strukturon angazhimin tonë me botën. Heidegger-i ishte një pluralist ontologjik: ai mbronte idenë se ka disa mënyra ose lloje të dallueshme të qenies. Qeniet njerëzore ose „Dasein-i“, argumentoi Heidegger-i, duhen kuptuar si qenie-në-botë (In-der-Welt-sein), dhe kësisoj si të përbëra nga marrëdhëniet tona me kontekstet praktike dhe shoqërore që u japin kuptim veprimeve tona. Analitika e Dasein-it mbështeti kritikën e tij ndaj trajtimeve post-karteziane të qenieve njerëzore si subjekte përballë një bote objektive. Në veprën e tij të mëvonshme, Heidegger-i argumentoi se qenia është historike në një kuptim të thellë — se ka pasur një varg „epokash“ të dallueshme të qenies, që kulmojnë në epokën bashkëkohore teknologjike. Heidegger-i argumentoi se gjuha dhe veprat e artit luajnë një rol përbërës (konstitutiv) në strukturimin e këtyre „botëve historike të qenies“.

1. Jeta dhe vepra
2. Qenia dhe Koha
   1. 2.1 Llojet e qenies
      1. 2.1.1 Në-dorëshmëria (Zuhandenheit / Readiness-to-Hand)
      2. 2.1.2 Para-dorëshmëria (Vorhandenheit / Presence-at-hand)
      3. 2.1.3 Dasein-i
   2. 2.2 Qenia-në-botë
      1. 2.2.1 Bota dhe hapësinoriteti
      2. 2.2.2 Qenia-me dhe „Të gjithët / Çdokushi“ (Das Man)
      3. 2.2.3 Qenia-në
         1. 2.2.3.1 Gjendja shpirtërore / Gjendshmëria (Befindlichkeit) dhe disponimet (Stimmungen)
         2. 2.2.3.2 Të kuptuarit dhe interpretimi
         3. 2.2.3.3 Ligjërimi (Rede) dhe gjuha
   3. 2.3 Përditshmëria
   4. 2.4 Autenticiteti (Eigentlichkeit)
      1. 2.4.1 Vdekja
      2. 2.4.2 Faji dhe vendosmëria (Entschlossenheit)
   5. 2.5 Kohësia (Zeitlichkeit)
   6. 2.6 Realiteti
   7. 2.7 E vërteta
   8. 2.8 Projekti i papërfunduar i „Qenies dhe Kohës“
3. Shkrimet e epokës naziste
4. „Kthesa“ (Die Kehre) dhe mendimi i mëvonshëm i Heidegger-it
5. Historia e qenies
   1. 5.1 Metafizika
   2. 5.2 Teknika (Teknologjia)
      1. 5.2.1 Mënyra teknologjike e shpalosjes (zbulimit)
      2. 5.2.2 Rreziku i teknikës
   3. 5.3 Përtej metafizikës

• Bibliografia
  • A. Literatura parësore
  • B. Literatura dytësore
• Mjetet akademike
• Burime të tjera në internet
• Zëra të ndërlidhur

1. Jeta dhe vepra

Martin Heidegger lindi më 26 shtator 1889 në Meßkirch të Gjermanisë — një qytet i vogël rural në jugperëndim të vendit. Babai i tij, Friedrich Heidegger, ishte një zejtar i kualifikuar (mjeshtër fuçibërës) dhe shërbëtor kishe në kishën katolike vendase. Mendimi i Heidegger-it u ndikua thellësisht nga mjedisi provincial i rinisë së tij, edukimi i tij konservator, dhe familjariteti intim me punën artizanale dhe ritmet e jetës bujqësore. Në vitin 1909, ai hyri në Universitetin e Freiburgut ku studioi teologji katolike, shkenca natyrore dhe matematikë, para se të vendosej përfundimisht te filozofia. Më 1913, ai mbrojti disertacionin mbi „Doktrinën e gjykimit në psikologjizëm: Një kontribut kritik dhe pozitiv në logjikë“, duke marrë doktoratën në filozofi summa cum laude (GA1: 59–188). Ai vazhdoi me studime të avancuara në Freiburg dhe fitoi licencën për të dhënë mësim më 1915 me një tezë habilitimi mbi „Doktrinën e kategorive dhe kuptimit te Duns Scoti“, shkruar nën drejtimin e filozofit neokantian Heinrich Rickert (GA1: 189–411).

Midis viteve 1915 dhe 1923, Heidegger-i dha mësim si docent në Universitetin e Freiburgut. Ai u bë asistenti i Edmund Husserl-it më 1919, me të cilin zhvilloi ushtrime fenomenologjike dhe seminare të përbashkëta. Marrëdhënia personale dhe intelektuale e Heidegger-it me Husserl-in ishte komplekse dhe herë pas here e tendosur. Pavarësisht kritikave të ashpra private ndaj Husserl-it, Heidegger-i ia kushtoi veprën Qenia dhe Koha atij „në miqësi dhe admirim“ (SZ vi).

Në vitin 1923, Heidegger-i pranoi një post si profesor i asociuar në Universitetin e Marburgut, ku dha mësim deri më 1928. Gjatë viteve të Marburgut, ai ligjëroi mbi ontologjinë, të vërtetën, logjikën dhe ofroi interpretime fenomenologjike të figurave kyçe në historinë e filozofisë. Leksionet e tij tërhoqën studentë nga e gjithë Gjermania, duke përfshirë Hans-Georg Gadamer-in, Karl Löwith-in, Hans Jonas-in dhe Hannah Arendt-in. Gjatë kohës që Arendt ishte studente e tij, ata nisën një marrëdhënie dashurie komplekse që u shtri përgjatë gjysmë shekulli (nga viti 1925 deri më 1975).

Në vitin 1927, Heidegger-i botoi veprën e tij më të rëndësishme — Qenia dhe Koha, dhe u promovua si profesor i rregullt në Marburg. Në vitin 1928, ai u emërua në katedrën e mbajtur më parë nga Rickert dhe Husserl në Universitetin e Freiburgut. Në Davos më 1929, Heidegger-i mbajti një seri leksionesh mbi Kantin, të ndjekura nga një disputë e famshme me Ernst Cassirer-in, e cila shpesh shihet si pikëndarja midis traditës analitike dhe asaj kontinentale në shekullin XX.

Menjëherë pasi Adolf Hitleri u bë kancelar i Gjermanisë, Heidegger-i u zgjodh Rektor i Universitetit të Freiburgut në prill 1933 dhe iu bashkua Partisë Naziste më 1 maj. Si rektor, ai ishte përgjegjës për „sinkronizimin“ (Gleichschaltung) e universitetit me qëllimet e regjimit nazist. Në prill 1934, vetëm një vit më vonë, Heidegger-i dha dorëheqjen nga rektorati, ndonëse mbeti anëtar i partisë naziste deri në fund të regjimit. Rëndësia e këtij angazhimi politik dhe e antisemitizmit të tij tashmë të dokumentuar mbetet një temë debati të ashpër filozofik.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Heidegger-i ligjëroi gjerësisht mbi Friedrich Nietzsche-n dhe poetin Friedrich Hölderlin, ku filozofia e artit u bë një preokupim qendror. Pas dorëzimit të Gjermanisë më 1945 dhe hetimeve para Komisionit të Denacifikimit, qeveria ushtarake franceze ia ndaloi mësimdhënien universitare. Ky ndalim u hoq më 1949, duke e lejuar të merrte statusin e profesorit emeritus në Freiburg. Heidegger-i vdiq më 26 maj 1976 në Freiburg dhe u varros në qytetin e tij të lindjes, Meßkirch.

2. Qenia dhe Koha

Qëllimi i shpallur i Heidegger-it te Qenia dhe Koha „është përpunimi konkret i pyetjes mbi ‘kuptimin’ (Sinn) e ‘qenies’“ (SZ 1). Ky projekt largohet dramatikisht nga ontologjia tradicionale: ai nuk pyet çfarë ka, pse ka atë që ka, apo pse ka diçka e jo më mirë asgjë, por pyet: Çfarë do të thotë për diçka që të jetë? Diçka ka kuptim në sensin e Heidegger-it atëherë kur ka sens për ne — kur mund ta përfshijmë në aktivitetet tona, t’i përgjigjemi në mënyrë të kuptueshme dhe të sillemi me të me zgjuarsi praktike.

Përgjigjja e Heidegger-it ndaj pyetjes së qenies është se koha (kohësia) është ajo që na lejon t’i japim kuptim qenies — se koha është „horizonti i mundshëm për çdo të kuptuar të qenies“ (SZ 1). Qenia dhe Koha është megjithatë një vepër e papërfunduar: vetëm rreth një e treta e projektit të parashikuar u botua në vitin 1927. Dy pjesët e botuara i përkushtohen kryesisht analitikës së ekzistencës njerëzore në termat e kohës.

Heidegger-i mbron „pluralizmin ontologjik“ — idenë se gjërat ekzistojnë në mënyra thelbësisht të ndryshme. Ai gjithashtu vendos dallimin ontologjik midis qenies (Sein) dhe qenieve / entiteteve (Seiendes): një entitet është çdo send, person, ngjarje apo koncept abstrakt që ekziston, ndërsa qenia është „karakteri themelor i entiteteve“, ajo që i përcakton ato si entitete. Meqenëse qenia kërkon të kuptuarit njerëzor për t’u shfaqur, Heidegger-i e nis ontologjinë përmes analizës së qenies njerëzore si hapësira ku qenia bëhet e kuptueshme.

2.1 Llojet e qenies

Te Qenia dhe Koha, Heidegger-i shqyrton kryesisht tri lloje të qenies:

2.1.1 Në-dorëshmëria (Zuhandenheit / Readiness-to-Hand)

Një entitet është i në-dorëshëm (i gatshëm në dorë) nëse është „i përdorshëm“ ose „i shërbyeshëm“ për një veprimtari apo detyrë të caktuar. Shembujt paradigmatikë janë mjetet, veglat dhe instrumentet — shkurtimisht, pajisjet (Zeug). Por nuk janë vetëm veglat si çekiçi që janë të në-dorshme: dielli na shfaqet fillimisht si i në-dorshëm për të ngrohur shtëpitë dhe për të ndriçuar ditën; lumenjtë janë të në-dorshëm për lundrim; pylli si lëndë drusore.

Struktura ontologjike e së në-dorshmes quhet nga Heidegger-i Bewandtnis (përfshirje, përshtatshmëri ose funksionalitet/afordancë). Veglat dhe sendet e përditshme na „drejtojnë“ ose i referohen (Verweisung) një rrjeti të tërë mjetesh të tjera: stilolapsi na referon te letra, letra te tryeza, tryeza te karrigia. Në takimin tonë të përditshëm, ne nuk ndeshim objekte të izoluara me veti teorike, por fusha praktike kuptimore. Mënyra se si e shohim botën në këtë gjendje vepruese quhet shikim rrethanor / vështrim i kujdesshëm (Umsicht / circumspection).

2.1.2 Para-dorëshmëria (Vorhandenheit / Presence-at-hand)

Një entitet është i para-dorshëm (i pranishëm para nesh si objekt i thjeshtë) kur ai shihet i shkëputur nga përdorimi i tij praktik — thjesht si një objekt fizik me veti hapësinore, materiale dhe shkakore. Ne e hasim këtë mënyrë qenieje kur ndodh një defekt: kur çekiçi thyhet ose mungon, rrjeti i përdorimit ndërpritet dhe sendi shfaqet befas thjesht si një trup material i rëndë i pranishëm para nesh (vorhanden). Filozofia dhe shkenca tradicionale, duke filluar me vështrimin teorik të shkëputur, kanë bërë gabimin e madh duke e trajtuar para-dorëshmërinë si llojin themelor të qenies, ndërkohë që ajo është në fakt një derivat i shkëputur nga përvoja jonë parësore praktike.

2.1.3 Dasein-i

Në gjermanishten e zakonshme, Dasein do të thotë ekzistencë, por Heidegger-i e përvetëson termin për të emërtuar qenien njerëzore si vendin ku qenia hapet dhe kuptohet (fjalë për fjalë: Da-sein, qenia-aty). Lloji i qenies së Dasein-it quhet ekzistencë (Existenz). Ekzistenca lidhet thelbësisht me mundësitë: Dasein-i nuk ka një esencë të ngurtë e të përcaktuar si një send; për Dasein-in, qenia e tij është në lojë në vetë qenien e tij. Njeriu përcaktohet nga mënyra se si ai e projekton veten në rolet, vendimet dhe mundësitë e tij jetësore.

2.2 Qenia-në-botë

Struktura themelore e Dasein-it është qenia-në-botë (In-der-Welt-sein), një fenomen i vetëm dhe i pandashëm që përbëhet nga tri momente të ndërlidhura:

2.2.1 Bota dhe hapësinoriteti

Bota nuk është shuma e sendeve fizike në hapësirë, por tërësia e konteksteve kuptimore brenda të cilave jeton njeriu (zyra, shtëpia, qyteti). Hapësira e kësaj bote (hapësinoriteti ekzistencial) përcaktohet nga afërsia dhe largësia praktike: diçka është pranë meje jo domosdoshmërisht kur është afër me centimetra, por kur ka rëndësi për veprimtarinë time (syzet që mbaj në hundë mund të jenë fizikisht më afër, por tabloja në mur që po vështroj është ekzistencialisht më pranë meje).

2.2.2 Qenia-me dhe „Të gjithët / Çdokushi“ (Das Man)

Dasein-i është thelbësisht qenie-me-të-tjerët (Mitsein). Ne e kuptojmë veten gjithmonë në raport me të tjerët. Në jetën e përditshme, mënyra se si vishemi, flasim, gjykojmë dhe kënaqemi nuk përcaktohet nga uniciteti ynë individual, por nga „Çdokushi / Të gjithët“ (Das Man): ne bëjmë atë që „bëhet“, lexojmë atë që „lexohet“, shohim atë që „shihet“. Ky „vetvete-e-çdokujt“ (Man-selbst) na çliron nga barra e rëndë e zgjedhjes vetjake, duke krijuar një konformizëm të rehatshëm.

2.2.3 Qenia-në

Të qenit-në nënkupton familjaritetin e të ndierit „si në shtëpi“ brenda botës. Kjo familjaritet përbëhet nga tri elemente themelore të barasvlershme (bashkë-primordiale):

• Gjendja shpirtërore / Gjendshmëria (Befindlichkeit) dhe disponimet (Stimmungen): Ne jemi gjithmonë në njëfarë disponimi shpirtëror (të mërzitur, të gëzuar, të frikësuar). Disponimi nuk është një ndjenjë e brendshme subjektive që projektohet mbi botën, por mënyra se si bota na prek dhe na del përpara si me rëndësi. Në ankth (Angst), të gjitha afordancat e përditshme shemben dhe humbasin kuptimin e tyre, duke e lënë njeriun përballë faktit të zhveshur të ekzistencës së vet.
• Të kuptuarit (Verstehen) dhe interpretimi (Auslegung): Të kuptuarit është aftësia jonë për t’u projektuar mbi mundësitë tona vepruese. Interpretimi është përpunimi konkret dhe zhvillimi i këtij të kuptuari në situata specifike.
• Ligjërimi (Rede) dhe gjuha: Ligjërimi është artikulimi kuptimor i kuptueshmërisë sonë për botën, i cili qëndron në themel të vetë gjuhës së folur. Kur ligjërimi degjeneron në përditshmëri, ai bëhet thashethemnajë / llafazani (Gerede) — të folurit sipërfaqësor ku përsëritet ajo që thuhet pa e njohur thelbin e gjësë.

2.3 Përditshmëria dhe rënia

Në përditshmërinë mesatare, Dasein-i gjendet në gjendjen e rënies (Verfallen): ai përthithet plotësisht nga punët e botës dhe normat e Das Man-it, duke shmangur ballafaqimin me lirinë dhe përgjegjësinë e tij vetjake. Rënia nuk është një mëkat moral, por një strukturë ontologjike ekzistenciale e ekzistencës njerëzore.

2.4 Autenticiteti (Eigentlichkeit)

Ndryshe nga jeta joautentike e drejtuar nga të tjerët, ekzistenca bëhet autentike (eigentlich) kur njeriu e përvetëson dhe e merr në ngarkim vetveten me përgjegjësi të plotë. Kjo arrihet përmes dy momenteve thelbësore:

2.4.1 Vdekja

Heidegger-i e dallon ngordhjen e kafshëve (Verenden) dhe vdekjen biologjike të njeriut (Ableben) nga vdekja e mirëfilltë ekzistenciale (Tod). Vdekja është „mundësia e pamundësisë absolute të Dasein-it“ — kufiri përfundimtar që nuk mund të kapërcehet nga askush tjetër në vendin tim. Duke jetuar në pararendjen drejt vdekjes (Vorlaufen in den Tod), njeriu çlirohet nga iluzionet e Das Man-it, pranon fundmërinë e tij rrënjësore dhe merr guximin të zgjedhë lirisht mundësitë e veta autentike.

2.4.2 Faji dhe vendosmëria

Dasein-i është thelbësisht i „hedhur“ në botë (Geworfenheit): ne nuk e kemi zgjedhur lindjen tonë, prindërit, epokën apo prirjet tona fillestare. Ky moszotërim i themelit tonë përbën fajin ekzistencial (Schuld). Zëri i ndërgjegjes (Stimme des Gewissens) e thërret njeriun të heqë dorë nga humbja te turma dhe të marrë përgjegjësinë për këtë faj. Përgjigjja autentike ndaj kësaj thirrjeje është vendosmëria (Entschlossenheit): hapja e guximshme e njeriut për të vepruar në situatën e tij konkrete historike.

2.5 Kohësia (Zeitlichkeit)

Kujdesi (Sorge), që përbën unitetin e strukturës së Dasein-it, bazohet te kohësia. Kohësia origjinale nuk është një rrjedhë pikash të izoluara „tani“, por një strukturë ekstatike trefishe: (1) E ardhmja (ecja përpara drejt mundësive të veta); (2) Qenia e dikurshme / e kaluara (marrja përsipër e së kaluarës së hedhur); dhe (3) E tashmja (takimi veprues me entitetet në situatë). Nga kjo kohësi ekstatike origjinale derivohet më pas „koha e botës“ dhe, në fund, koha e sheshtë matëse e orës.

2.7 E vërteta si zbulim / shpalosje (Aletheia)

Heidegger-i e kritikon teorinë tradicionale të së vërtetës si thjesht përputhje (korrespondencë) midis pohimit mendor dhe objektit të jashtëm. Para se një fjalie të jetë e saktë apo e pasaktë, vetë entitetet duhet të jenë nxjerrë nga fshehtësia në dritë. E vërteta në kuptimin e saj më të lashtë dhe parësor grek është Aletheia — zbulim, shpalosje, pambuluarsi (Unverborgenheit). Çdo zbulim i një qenieje mbështetet mbi një fshehje paraprake, dhe kjo ngjarje e çeljes së horizontit ku gjërat bëhen të dukshme quhet çelira (Lichtung / the clearing).

3. Shkrimet e epokës naziste

Përfshirja e Heidegger-it me Nacionalsocializmin në vitet 1933–1934 mbetet njolla më e rëndë morale dhe politike mbi trashëgiminë e tij. Botimi i Fletoreve të Zeza (Schwarze Hefte) ka nxjerrë në dritë pasazhe me ngarkesë të qartë antisemite dhe dëshmi të një besimi të përkohshëm se lëvizja naziste mund të shërbente si një zgjim shpirtëror për kombin gjerman përballë modernitetit teknologjik. Debati mes studiuesve varion nga ata që argumentojnë se filozofia e tij mund të pastrohet plotësisht nga ideologjia naziste, deri tek ata që pohojnë se mendimi i tij i asaj periudhe ishte i ndërthurur ngushtë me mitologjinë politike të kohës.

4. „Kthesa“ (Die Kehre) dhe mendimi i mëvonshëm

Pas viteve 1930, në mendimin e Heidegger-it ndodh ajo që njihet si „Kthesa“ (Die Kehre). Nëse te Qenia dhe Koha lëvizja shkonte nga ekzistenca njerëzore (Dasein) drejt qenies, në mendimin e vonshëm theksi zhvendoset te vetë ngjarja e qenies (Ereignis) dhe mënyra se si ajo i drejtohet njeriut. Njeriu nuk është zotëruesi i qenies, por „bari i qenies“, ndërsa gjuha bëhet „shtëpia e qenies“.

Te vepra e tij e famshme Origjina e veprës së artit (1935–1936), Heidegger-i tregon se arti i madh (si tempulli grek apo këpucët e fshatarit te piktura e Van Gogh-ut) nuk është thjesht zbukurim estetik, por vendi ku ngrihet një botë kuptimore dhe përplasen Bota (hapja e kuptimeve njerëzore) dhe Toka (themeli i errët dhe i pashtershëm i natyrës).

5. Historia e qenies dhe pyetja mbi teknikën

5.1 Metafizika

Për Heidegger-in, e gjithë historia e filozofisë perëndimore që nga Platoni e këndej është historia e harresës së qenies (Seinsvergessenheit). Metafizika e ka ngatërruar gjithmonë qenien me entitetet më të larta, duke e konceptuar qenien vazhdimisht si prani të përhershme (ide te Platoni, substancë tek Aristoteli, Zot krijues në Mesjetë, subjekt përfaqësues te Dekarti, dhe vullnet për pushtet te Nietzsche).

5.2 Teknika (Teknologjia)

Kulmi i kësaj historie të metafizikës arrihet në epokën moderne teknologjike. Për Heidegger-in, thelbi i teknikës nuk është aspak diçka teknologjike apo thjesht prodhim makinerish. Teknika është një mënyrë e veçantë e zbulimit të së vërtetës — një shpalosje që ai e quan Gestell (kornizim / grumbullim imponues).

Nën sundimin e Gestell-it, e gjithë natyra dhe vetë njeriu shfaqen thjesht si fond rezervë (Bestand / standing-reserve): lumi Rhein nuk soditet më si natyrë apo poezi, por si burim energjie hidrike për centralin elektrik; pylli shihet thjesht si rezervë druri; toka si minierë qymyri; dhe vetë njerëzit si „burime njerëzore“ për t’u shfrytëzuar dhe optimizuar me efikasitet maksimal.

Rreziku suprem i teknikës qëndron në faktin se ajo kërcënon ta mbyllë njeriun brenda këtij vështrimi të ngushtë llogaritës, duke fshirë çdo mënyrë tjetër të të kuptuarit të botës dhe duke e shkëputur atë nga marrëdhënia e tij e thellë me të vërtetën e qenies.

5.3 Përtej metafizikës: Banesa poetike dhe „Katërshja“ (Das Geviert)

Rrugëdalja nga ngushtica e teknikës kërkon braktisjen e mendimit llogaritës dhe kultivimin e mendimit meditues dhe qetësisë shpirtërore / lënies të qenë (Gelassenheit). Njeriu i vërtetë duhet të mësojë të banojë në botë jo si sundimtar shfrytëzues, por në mënyrë poetike, duke ruajtur harmoninë e asaj që Heidegger-i e quan „Katërshja“ (Das Geviert / the fourfold):

• Toka: ushqyesja dhe themeli natyror që nuk duhet shkatërruar;
• Qielli: drita, moti, stinët dhe ritmet qiellore;
• Të vdekshmit: njerëzit që e pranojnë me vetëdije fundmërinë e tyre;
• Hyjnorët: lajmëtarët e së shenjtës që i japin jetës lartësi dhe nderim.

Bibliografia

A. Literatura parësore

• Heidegger, Martin, Gesamtausgabe (Veprat e Plota), Frankfurt am Main: Vittorio Klostermann:
  • GA 1: Frühe Schriften (1912–1916).
  • GA 2: Sein und Zeit (1927).
  • GA 3: Kant und das Problem der Metaphysik (1929).
  • GA 5: Holzwege (1935–1946).
  • GA 6.1 & 6.2: Nietzsche I & II.
  • GA 7: Vorträge und Aufsätze (1936–1953) [përfshin „Die Frage nach der Technik“, „Bauen Wohnen Denken“, „Das Ding“].
  • GA 9: Wegmarken (1919–1961).
  • GA 12: Unterwegs zur Sprache (1950–1959).
  • GA 14: Zur Sache des Denkens (1962–1964).
  • GA 16: Reden und andere Zeugnisse eines Lebensweges (1910–1976).
  • GA 65: Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis) (1936–1938).
  • GA 79: Bremer und Freiburger Vorträge.
  • GA 94–96: Schwarze Hefte (Überlegungen II–XV).
• Heidegger, Martin, 1962, Being and Time, J. Macquarrie and E. Robinson (përkth.), Oxford: Basil Blackwell.
• –––, 2010, Being and Time, J. Stambaugh (përkth.), rishikuar nga D. J. Schmidt, Albany, NY: SUNY Press.
• –––, 1971, Poetry, Language, Thought, A. Hofstadter (përkth.), New York: Harper & Row.
• –––, 1977, The Question Concerning Technology and Other Essays, W. Lovitt (përkth.), New York: Harper & Row.

B. Literatura dytësore

• Blattner, William D., 1999, Heidegger’s Temporal Idealism, Cambridge: Cambridge University Press.
• Carman, Taylor, 2003, Heidegger’s Analytic: Interpretation, Discourse, and Authenticity in „Being and Time“, Cambridge: Cambridge University Press.
• Crowell, Steven, 2013, Normativity and Phenomenology in Husserl and Heidegger, Cambridge: Cambridge University Press.
• Dahlstrom, Daniel O., 2001, Heidegger’s Concept of Truth, Cambridge: Cambridge University Press.
• Dreyfus, Hubert L., 1991, Being-in-the-World: A Commentary on Heidegger’s Being and Time, Division I, Cambridge, MA: MIT Press.
• Dreyfus, Hubert L. and Mark A. Wrathall (red.), 2005, A Companion to Heidegger, Oxford: Blackwell.
• Faye, Emmanuel, 2005, Heidegger, l’introduction du nazisme dans la philosophie, Paris: Albin Michel.
• Friedman, Michael, 2000, A Parting of the Ways: Carnap, Cassirer, and Heidegger, Chicago: Open Court.
• Kisiel, Theodore, 1993, The Genesis of Heidegger’s Being and Time, Berkeley: University of California Press.
• McDaniel, Kris, 2016, „Heidegger and the ‘There Is’ of Being“, Philosophy and Phenomenological Research, 93(2): 306–320.
• Mulhall, Stephen, 2013, The Routledge Guidebook to Heidegger’s Being and Time, botimi i 3-të, London: Routledge.
• Ott, Hugo, 1988, Martin Heidegger: Unterwegs zu seiner Biographie, Frankfurt am Main: Campus.
• Sheehan, Thomas, 2015, Making Sense of Heidegger: A Paradigm Shift, London: Rowman & Littlefield.
• Thomson, Iain D., 2005, Heidegger on Ontotheology: Technology and the Politics of Education, Cambridge: Cambridge University Press.
• Wrathall, Mark A. (red.), 2013, The Cambridge Companion to Heidegger’s „Being and Time“, Cambridge: Cambridge University Press.
• ––– (red.), 2021, The Cambridge Heidegger Lexicon, Cambridge: Cambridge University Press.
• Young, Julian, 1997, Heidegger, Philosophy, Nazism, Cambridge: Cambridge University Press.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

• Arendt, Hannah
• Cassirer, Ernst
• dekonstruksioni
• ekzistencializmi
• fenomenologjia
• Gadamer, Hans-Georg
• hermeneutika
• Husserl, Edmund
• Kant, Immanuel
• Nietzsche, Friedrich
• Sartre, Jean-Paul