Zgjedhje publike
October 18, 2026 2026-10-18 8:12Zgjedhja publike ka dy kuptime të lidhura. Në kuptimin e gjerë, është studimi i politikës me metodat dhe supozimet karakteristike të ekonomisë. Në kuptimin më të ngushtë, emërton një shkollë të veçantë të ekonomisë politike, të lidhur sidomos me James M. Buchanan-in dhe Gordon Tullock-un në Virxhinia gjatë viteve 1960.
Qasja e përgjithshme mbështetet në arsyetimin deduktiv dhe shpesh në modele matematikore, përfshirë kalkulusin diferencial. Këto modele zbatojnë parimin e ndryshimeve në kufi: ndryshimi i një madhësie shqyrtohet në varësi të ndryshimit të një tjetre. Për shembull, mund të analizohet se si ndryshon prirja për të votuar partinë në pushtet kur ndryshon niveli i papunësisë në muajin e fundit. Një zbatim i plotë ndërton fillimisht modelin teorik, nxjerr pasojat e tij dhe pastaj i ballafaqon ato me sjelljen e vëzhguar. Shumë studime konkrete zbatojnë vetëm një pjesë të këtij programi.
Supozimet tipike janë se njësia e analizës është individi, jo grupi ose shoqëria si një tërësi me vullnet të vetëm; parapëlqimet merren si të dhëna; zgjedhjet bëhen nën kufizimin e burimeve të pakta; dhe, për të mirat që dëshiron, individi parapëlqen më shumë ndaj më pak. Modelet standarde supozojnë gjithashtu një normë marxhinale zëvendësimi në rënie. Për një konsumator me buxhet të caktuar për mallrat A dhe B, sa më shumë A dhe sa më pak B të ketë tashmë, aq më pak njësi B do të jetë zakonisht i gatshëm të sakrifikojë për një njësi shtesë A. Pra, një njësi tjetër e mallit që zotërohet me shumicë vlerësohet relativisht më pak.
Një zbatim i njohur është teorema e zgjedhësit median e Duncan Black-ut dhe modelet e nxjerra prej saj: në kushte të caktuara, parapëlqimi i zgjedhësit në mes të shpërndarjes mund të përcaktojë rezultatin e votimit. Një zbatim i dytë është analiza e veprimit kolektiv e Mancur Olson-it, e paraqitur në «Logjika e veprimit kolektiv» më 1965. Duke shqyrtuar problemin e ngjashëm me dilemën e të burgosurit, ajo pyet përse formohen grupe interesi kur individët kanë nxitje t'ua lënë të tjerëve koston e lobimit dhe ta marrin përfitimin pa kontribuar. Ajo shpjegon gjithashtu përse disa grupe organizohen më mirë dhe fitojnë ndikim më të madh sesa do të sugjeronte pesha e tyre numerike në popullsi.
Një fushë e tretë është literatura mbi ciklin ekonomik politik, që lidh popullaritetin e partive dhe sjelljen e qeverive me gjendjen ekonomike. Një e katërt shqyrton vetitë e sistemeve ekzistuese ose të mundshme të votimit dhe mënyrën se si aktorët racionalë e përshtatin sjelljen me rregullat e tyre. Kjo fushë ndërthuret me teorinë e zgjedhjes shoqërore, e cila studion shndërrimin e parapëlqimeve individuale në vendime kolektive.
Shkolla e Virxhinias u zhvillua rreth Buchanan-it, fitues i Çmimit Nobel në ekonomi më 1986, dhe Tullock-ut. Vepra e tyre themelore është «Llogaritja e pëlqimit», e botuar më 1962. Në traditën e kontratës shoqërore, ata e vendosin marrëveshjen unanime si pikë referimi për legjitimitetin e rregullave kushtetuese. Arsyetimi lidhet me kriterin e Paretos: individi do të pajtohej me një rend të ri nëse priste të ishte të paktën po aq mirë me të sa pa të. Kjo lidhet me zgjedhjen e rregullave themelore dhe nuk nënkupton që çdo vendim i zakonshëm qeveritar duhet medoemos të merret me unanimitet.
Kjo shkollë është dyshuese ndaj supozimit se qeveritarët veprojnë vetvetiu për të mirën e përgjithshme. Sipas saj, aktorët politikë mund të shtyhen nga interesi vetjak po aq sa aktorët ekonomikë. Prandaj është e papajtueshme të shpjegohet ekonomia përmes interesit vetjak dhe politika vetëm përmes altruizmit. Studimet e saj kanë trajtuar pretendimin se demokracitë moderne prodhojnë më shumë burokraci sesa nevojitet, si edhe kërkimin e rentës, domethënë sigurimin e përfitimeve përmes privilegjeve politike dhe jo krijimit të vlerës. Buchanan-i dhe Tullock-u lidhen me të djathtën libertariane dhe disa prej ideve të tyre u përdorën nga politikanë të djathtë, përfshirë mbështetësit e teçerizmit. Megjithatë, metoda e zgjedhjes publike nuk i imponon studiuesit domosdoshmërisht përfundime politike të djathta.