Emërtim i përdorur gjerësisht për sistemin politik shtypës të Bashkimit Sovjetik nën Josif Stalinin, veçanërisht nga fundi i viteve 1920 deri në vdekjen e tij më 1953. Disa autorë e shtrijnë termin edhe mbi institucionet dhe praktikat që vazhduan deri përpara perestrojkës. Në këtë përdorim, ai lidhet me pushtetin personal të udhëheqësit, represionin masiv, kolektivizimin e detyruar, industrializimin e përshpejtuar dhe kontrollin politik mbi shoqërinë. Stalini është mbajtur përgjegjës për miliona vdekje dhe për atë që kritikët komunistë e quajtën «shmangie nga socializmi».

Një rrymë historiografike ka propozuar një kuptim më të ngushtë: të dallohet stalinizmi si orientim ideologjik nga tërësia e sistemit sovjetik dhe nga orientimet e tjera që konkurronin brenda tij. Sipas kësaj rryme, disa parime të stalinizmit ideologjik humbën terren gjatë viteve 1930, megjithëse mbështetësit e tyre vazhduan të kishin ndikim përgjatë periudhës sovjetike. Ky është një interpretim i dallimeve të brendshme të regjimit, jo një mohim i pushtetit ose i përgjegjësisë së Stalinit për represionin.

Josif Vissarionoviç Xhugashvili lindi në Gjeorgji më 1878 dhe vdiq më 1953. Emrin Stalin, me kuptimin «njeri prej çeliku», e përdori si pseudonim gjatë veprimtarisë së fshehtë bolshevike përpara revolucionit. Arsimimin e mori fillimisht në një shkollë ortodokse dhe më pas në seminarin e Tiflisit, në një mjedis ku mësimi zhvillohej në rusisht. U lidh me qarqet marksiste e socialdemokrate gjatë rinisë dhe, pas largimit nga seminari më 1899, iu kushtua veprimtarisë revolucionare. Ndër intelektualët bolshevikë nuk gëzonte fillimisht famën e një teoricieni të madh, megjithëse botoi, ndër të tjera, mbi çështjen e kombësive. Trockit i atribuohet një qëndrim përçmues ndaj disa shkrimeve të tij. Stalini kishte, megjithatë, aftësi të rëndësishme organizative dhe punoi si redaktor i gazetës Pravda.

Roli i tij në kryengritjen e Tetorit 1917 ishte më pak i spikatur sesa u paraqit më vonë nga propaganda që e vendoste vazhdimisht pranë Leninit. Pas revolucionit mbajti poste të rëndësishme, përfshirë komisarin për Çështjet e Kombësive dhe komisarin për Kontrollin Shtetëror, dhe ishte anëtar i Byrosë Organizative, Orgburo, e i Byrosë Politike. Më 1922 u bë sekretar i përgjithshëm i Partisë Komuniste. Edhe pse detyra shihej kryesisht si administrative, ajo i dha mundësi të përdorte emërimet dhe rrjetin e lidhjeve për të ndërtuar mbështetje, veçanërisht në betejat për udhëheqjen pas vdekjes së Leninit.

Midis viteve 1924 dhe 1928, Stalini ndoqi fillimisht një kurs të ndërmjetëm. Ai kundërshtoi Opozitën e Majtë ndaj Politikës së Re Ekonomike, NEP, të udhëhequr nga Trocki dhe të mbështetur më vonë nga Kamenevi e Zinovievi. Pasi këta rivalë u mposhtën politikisht, ai përvetësoi më 1928 një pjesë të qëndrimeve të tyre në përplasjen me Buharinin. Shumë komentues e kanë interpretuar këtë ndryshim si dëshmi të një përpjekjeje këmbëngulëse dhe kryesisht personale për pushtet. Autorë të tjerë shohin një vijë më të qëndrueshme në periudhën 1929–1938: kërkesën për kontroll të fortë politik të qendrës partiake mbi rajonet dhe sektorët e burokracisë ekonomike në rritje. Sipas këtij interpretimi, Stalini mund të ishte në disa çështje më pak radikal se aleatë si Zhdanovi.

Kjo qasje historiografike e lidh kthesën kundër NEP-it me pozitën e pakënaqshme të aparatit partiak. Regjimi varej nga një marrëveshje me fshatarësinë, ku partia kishte mbështetje të kufizuar. Në planifikimin qendror, përfshirë Gosplanin, dhe në drejtimin e fabrikave, rol të rëndësishëm luanin ekspertë teknikë, ndër ta njerëz me prejardhje borgjeze ose me të kaluar menshevike. Pretendimi se partia «nuk kishte çfarë të bënte» duhet kuptuar si përshkrim i ndjenjës së humbjes së rolit drejtues nga disa funksionarë, jo si mungesë reale pushteti. Stalini mobilizoi pakënaqësinë e tyre dhe përdori edhe ankesat e punëtorëve për ritmin e industrializimit dhe mungesën e mallrave.

Kthesa staliniste kundër NEP-it, e përshpejtuar më 1929, ishte gjithëpërfshirëse. Ajo përfshiu kolektivizimin e bujqësisë dhe dërgimin e rreth 25 000 punëtorëve në fshat, industrializimin e shpejtë me objektiva jashtëzakonisht të larta prodhimi dhe një revolucion kulturor që synonte t’i zëvendësonte shpejt ekspertët e vjetër me «drejtorë të kuq». Entuziazmi dhe krijimtaria politike paraqiteshin si burime të suksesit, ndërsa dështimet u atribuoheshin shpesh sabotatorëve dhe armiqve që, sipas regjimit, pengonin ndërtimin socialist.

Institucionet qendrore të këtij procesi ishin Partia Komuniste, Inspektorati i Punëtorëve dhe i Fshatarëve, Rabkrin, i kontrolluar nga partia, dhe policia politike OGPU, Drejtoria e Bashkuar Politike Shtetërore. Krahas tyre, nga Këshilli i Lartë i Ekonomisë Kombëtare, VSNKh, u zhvilluan institucione të reja të administrimit ekonomik. Regjimi shpalli se plani i parë pesëvjeçar, i nisur më 1928, ishte përmbushur në katër vjet, përpara afatit, në fund të vitit 1932. Megjithatë, krahas rritjes së disa sektorëve, ka dëshmi të çrregullimit dhe të dështimeve të shkaktuara nga objektivat jorealiste dhe ndërhyrjet e skajshme politike. Sipas interpretimit të ngushtë ideologjik, ky lloj stalinizmi u përball gradualisht me një orientim që i jepte përparësi administrimit të specializuar, ndërsa vetë partia burokratizohej.

Vrasja e Sergei Kirovit më 1 dhjetor 1934 dhe spastrimet që pasuan kanë zënë vend qendror në debat. Një interpretim ia atribuon organizimin e vrasjes Stalinit, duke e lidhur me rivalitetin personal për udhëheqjen. Kjo përgjegjësi e drejtpërdrejtë mbetet e diskutuar; përdorimi i vrasjes si pretekst për represionin e mëvonshëm është një çështje e dallueshme. Spastrimet goditën, ndër të tjerë, Buharinin, Kamenevin dhe Zinovievin.

Një interpretim tjetër nuk merr qëndrim për autorësinë e vrasjes, por e lidh luftën e brendshme me përplasjen ndërmjet drejtuesve të aparatit ekonomik dhe aleatëve të tyre rajonalë, nga njëra anë, dhe mbrojtësve të kontrollit të fortë politik të qendrës partiake, nga ana tjetër. Sipas kësaj teze, stalinizmi ideologjik pësoi një zmbrapsje më 1938, kur burokracia forcoi kontrollin mbi hartimin e politikave. Përkrahësit e tezës shohin vazhdimësi të orientimit antiburokratik në fushatat e lidhura me Zhdanovin më 1948, me Hrushovin në vitet 1957–1964 dhe me Gorbaçovin pas vitit 1985. Këto lidhje janë argumente interpretimi dhe nuk provojnë se programet e këtyre udhëheqësve ishin të njëjta.

Nëse pranohet ky dallim ndërmjet ideologjisë dhe institucioneve, bëhet paradoksal identifikimi i plotë i Stalinit me sistemin që Hrushovi bëri në fjalimin e fshehtë të Kongresit XX më 1956 dhe në Kongresin XXII më 1961. Hrushovi mori një rrezik të konsiderueshëm politik e personal duke zbuluar përmasat e shtypjes. Njëkohësisht, sipas këtij interpretimi, vendosja e të gjithë fajit te Stalini e mbronte legjitimitetin e sistemit dhe e mbulonte përgjegjësinë e institucioneve e të drejtuesve të tjerë.

Ndryshimi i institucioneve të krijuara gjatë sundimit stalinist doli shumë më i vështirë se dënimi i udhëheqësit të vdekur. Përpjekjet reformuese të Hrushovit kontribuuan në konfliktet që çuan në largimin e tij më 1964. Zemërimi i popujve dhe i grupeve të shtypura, si edhe humbja e besimit në karakterin mirëdashës që i atribuohej socializmit zyrtar, mbetën pasoja të qëndrueshme të kësaj trashëgimie.