Formë e organizimit socialist të prodhimit dhe të shpërndarjes, në të cilën burimet kryesore kontrollohen nga organet e shtetit. Ky model duhet dalluar nga format socialiste që mbështeten te bashkësi të vogla, kooperativa ose vetadministrimi vendor pa një drejtim të përqendruar shtetëror.

Gjatë shekullit XIX u shfaqën dy përfytyrime të ndryshme të shoqërisë së ardhshme socialiste. Njëri, i lidhur me Saint-Simonin, parashikonte përqendrimin e burimeve ekonomike kryesore në duart e një elite teknokratike, e cila do t'i shpërndante racionalisht. Tjetri, i lidhur me Robert Owenin, synonte krijimin e bashkësive të vogla socialiste, të bashkuara nga bashkëpunimi vëllazëror. Shkrimet e Marksit dhe Engelsit nuk e zgjidhën përfundimisht tensionin midis këtyre dy modeleve.

Lenini shpallte mbështetje për një formë komunale dhe pjesëmarrëse të socializmit; vepra e tij «Shteti dhe revolucioni» shpreh qartë këtë orientim. Megjithatë, qeverisja bolshevike ndihmoi në krijimin e një forme shumë të përqendruar të socializmit shtetëror. Një shpjegim lidhet me nevojën për të mbrojtur shtetin revolucionar nga kundërshtimi i brendshëm, lëvizjet për pavarësi dhe armiqësia e jashtme. Një shpjegim tjetër thekson supozimet ekonomike të Leninit. Sipas kritikëve, ai e mbivlerësoi kursimin dhe rendimentin që mund të sillnin njësitë shumë të mëdha në industri dhe bujqësi, si dhe mendoi se administrimi i korporatave perëndimore mund të shërbente si model për një ekonomi të planifikuar në mënyrë të centralizuar.

Mundësia e një rruge alternative mbeti pjesë e debatit sovjetik derisa Stalini mposhti politikisht Bukharinin dhe kundërshtarët e tjerë të kursit të tij. Mao Ce Duni e rihapi çështjen në Kinë më 1958, duke i dhënë peshë organizimit në komuna. Megjithatë, si në Kinë ashtu edhe në Bashkimin Sovjetik, aparati shtetëror ekonomik kishte fituar një fuqi që e pengonte ndryshimin rrënjësor të modelit.

Ndikimi i përvojës maoiste mbeti i dukshëm edhe në reformat ekonomike kineze të pasuesve të tij, të cilat përfshinë një përmasë të rëndësishme vendore dhe kolektive. Në analizat e zhvillimit kinez që e ndjekin këtë proces nga viti 1971, ndërmarrjet komunale e vendore u dalluan për ritmet veçanërisht të larta të rritjes gjatë viteve 1970 dhe në periudhën e reformave që pasoi. Disa analistë i konsideruan ato jo vetëm mjete zhvillimi, por edhe baza të mundshme për ripërtëritjen e shoqërisë civile. Ky vlerësim i përket debatit historik mbi reformat kineze dhe nuk nënkupton se pesha apo forma e këtyre ndërmarrjeve ka mbetur e pandryshuar.