Dobi
October 18, 2026 2026-10-18 8:11Dobia është një koncept që ka kaluar nga kuptimi i përgjithshëm i vlefshmërisë ose përdorshmërisë te kuptime më të posaçme në shkencat shoqërore. David Hume-i e përdori në kuptimin e aftësisë së diçkaje për të përmbushur dëshirat; utilitaristët e shekullit XIX e sistematizuan këtë përdorim. Në ekonomi, ajo lidhet me atë që e shtyn një individ të zgjedhë një mundësi në vend të një tjetre. Fjalori i Oksfordit i Gjuhës Angleze e daton një përdorim të tillë ekonomik në vitin 1881, por koncepti është shumë më i hershëm.
Daniel Bernoulli tregoi më 1738 se maksimizimi i dobisë nuk mund të barazohet thjesht me maksimizimin e të ardhurave monetare. Shembulli i tij u bë i njohur si paradoksi i Shën-Petërburgut. Përfytyrohet një lojë ku hidhet vazhdimisht një monedhë e rregullt derisa të dalë për herë të parë ana «kokë». Nëse ajo del në hedhjen e parë, fitimi është dy dukatë; në të dytën, katër; në të tretën, tetë, e kështu me radhë. Probabiliteti i secilit rezultat përgjysmohet, ndërsa shuma e fitimit dyfishohet. Për rrjedhojë, secila mundësi i shton të njëjtën sasi vlerës së pritshme dhe shuma matematikore e tyre është e pafundme.
Nëse zgjedhja racionale do të mbështetej vetëm te vlera e pritshme monetare, individi duhej të ishte i gatshëm të paguante çdo shumë për të marrë pjesë në këtë lojë. Por Bernoulli vërente se njerëzit nuk do të paguanin më shumë se afërsisht njëzet dukatë. Zgjidhja e tij ishte se, sa më shumë para të ketë tashmë një person, aq më pak vlerë ka për të një dukat shtesë. Kjo quhet dobia marxhinale në rënie e parasë: rritjet e barabarta të pasurisë nuk prodhojnë domosdoshmërisht rritje të barabarta të kënaqësisë ose të përmbushjes së dëshirave.
Kur përdoret si term teknik, dobia nuk përmban vetvetiu një gjykim moral për dëshirat. Në gjuhën e zakonshme, mobiliet praktike mund të kundërvihen me mobiliet e bukura. Por në kuptimin ekonomik, nëse individi dëshiron mbi të gjitha bukurinë, maksimizimi i dobisë së tij mund të jetë pikërisht maksimizimi i bukurisë. Termi përshkruan përmbushjen e parapëlqimeve, pa përcaktuar se cilat parapëlqime janë të mira ose të drejta.