Diktatura e proletariatit është, në teorinë e Marksit, pushteti politik i klasës punëtore gjatë kalimit nga shoqëria kapitaliste në shoqërinë komuniste. Në Kritikën e Programit të Gotës, të vitit 1875, Marksi e përshkroi periudhën kalimtare si një fazë në të cilën shteti merr karakterin e diktaturës revolucionare të proletariatit.

Proletariati do të merrte pushtetin për të hequr marrëdhëniet e vjetra të prodhimit, të mbështetura në antagonizmin klasor dhe të mbrojtura nga aparati shtrëngues shtetëror. Vendosja e forcave prodhuese nën kontrollin e tij duhej të hapte rrugën për zhdukjen e dallimeve klasore dhe, përfundimisht, për një shoqëri pa klasa. Synimi përfundimtar nuk ishte përjetësimi i sundimit të një klase të re. Manifesti komunist i vitit 1848 e paraqiste atë si një bashkësi në të cilën zhvillimi i lirë i secilit është kusht për zhvillimin e lirë të të gjithëve.

Marksi e përdori shprehjen relativisht rrallë. Në disa interpretime, fjala diktaturë tek ai tregon para së gjithash përqendrimin e pushtetit politik te një klasë, dhe nuk përcakton vetvetiu një diktaturë personale ose një sistem njëpartiak. Kjo nuk do të thotë se koncepti përjashton shtrëngimin ndaj kundërshtarëve të ndryshimit revolucionar. Forma institucionale dhe marrëdhënia ndërmjet demokracisë e dhunës mbeten çështje të rëndësishme interpretimi.

Në Luftën civile në Francë, të vitit 1871, përvoja e Komunës së Parisit shërben si model i një ndryshimi që kërkon çmontimin e aparatit të vjetër shtetëror, decentralizimin dhe kontrollin demokratik popullor mbi drejtimin e jetës shoqërore. Një lexim kritik sheh tension ndërmjet këtij modeli të komunës dhe idesë së përqendrimit të pushtetit në diktaturën klasore. Sipas këtij leximi, bashkëjetesa e të dy modeleve është një nga paqartësitë e mendimit politik të Marksit.

Një interpretim tjetër i sheh modelet si të pajtueshme: demokracia e komunës për klasat punonjëse mund të jetë pikërisht forma e pushtetit të proletariatit ndaj klasave të mëparshme sunduese. Engelsi, në hyrjen e vitit 1891 për Luftën civile në Francë, e identifikoi shprehimisht Komunën me diktaturën e proletariatit. Kështu, dallimi nuk zgjidhet thjesht duke barazuar diktaturën me çdo formë despotizmi.

Lenini i shqyrtoi të dyja anët në Shteti dhe revolucioni, të vitit 1917. Vendosja e komunizmit të luftës pas revolucionit rus, veçanërisht në vitet 1918–1921, mund të interpretohet si një përpjekje për ta zbatuar pushtetin revolucionar proletar në rrethanat e luftës civile. Ky interpretim i një përvoje historike nuk e shteron kuptimin e termit dhe as debatet mbi marrëdhënien ndërmjet pushtetit të klasës, pushtetit të partisë dhe kontrollit demokratik.