Term me prejardhje greke që do të thotë «sundim i popullit». Në kuptimin politik, i referohet një rendi ku populli është burimi i legjitimitetit dhe merr pjesë në qeverisje drejtpërdrejt ose nëpërmjet përfaqësuesve. Meqë qytetarët rrallë janë të një mendjeje, demokracia lidhet ngushtë me vendimmarrjen e shumicës. Megjithatë, marrëdhënia midis sundimit të shumicës, barazisë politike, lirisë dhe të drejtave të pakicave është një nga çështjet kryesore të teorisë demokratike.

Kuptimi vlerësues i fjalës ka ndryshuar historikisht. Në Greqinë e lashtë, dhe në një pjesë të përdorimeve të saj të hershme moderne, demokracia përshkruhej shpesh nga kundërshtarët si një formë e padëshirueshme qeverisjeje. Në epokën bashkëkohore, fjala ka fituar aq shumë prestigj sa është përvetësuar edhe nga regjime pa zgjedhje të lira dhe pa konkurrencë reale politike, si Republika Demokratike Gjermane dhe Kampuçea Demokratike. Ajo përdoret edhe në kuptime më të gjera, për barazitari ose hapje shoqërore. Për shembull, «Intelekti demokratik» i G. E. Davie-t trajton karakterin e supozuar barazitar të arsimit skocez të shekullit XIX. Prandaj emërtimi demokratik nuk mjafton për të përcaktuar mënyrën reale të ushtrimit të pushtetit.

Një problem themelor është se kush përfshihet në «popull». Athina klasike, veçanërisht gjatë periudhës rreth viteve 500–330 para erës sonë, quhej demokraci sepse qytetarët mund të merrnin pjesë në vendimet politike. Por shtetësia politike nuk përfshinte të gjithë të rriturit. Gratë, skllevërit dhe të huajt me banim në qytet, përfshirë njerëz nga qytete të tjera greke, përjashtoheshin. Qytetarët me të drejta politike përbënin vetëm një pjesë të vogël të popullsisë së rritur, në disa vlerësime më pak se një të katërtën. Megjithatë, historianët e përdorin termin demokraci për këtë sistem, duke e kuptuar në kontekstin e tij.

Një vështirësi e ngjashme lind për regjimet moderne me të drejtë vote të kufizuar. Përpara vitit 1918, kur në Britani fituan të drejtën e votës për herë të parë disa kategori grash, shumë më pak se gjysma e popullsisë së rritur kishte të drejtë të votonte. Megjithatë, viti 1918 nuk merret zakonisht si një kufi i vetëm që ndan një Britani jodemokratike nga një Britani demokratike. Pyetja se çfarë pjese minimale të të rriturve duhet të përfshijë e drejta e votës për ta quajtur një regjim demokraci nuk ka një përgjigje historike të vetme; sipas standardeve të demokracisë bashkëkohore, përfshirja e barabartë e qytetarëve të rritur është thelbësore.

Edhe kuptimi i «shumicës» paraqet probleme. Shumicë absolute do të thotë më shumë se gjysma. Kur ka dy alternativa, përcaktimi është relativisht i qartë; kur ka tre ose më shumë, rezultati mund të varet nga rregulli i votimit. Çështjen e shqyrtuan Plini i Ri rreth vitit 105 të erës sonë, Ramon Llulli në shekullin XIII dhe Nikolla i Kuzës në shekullin XV. Në fund të shekullit XVIII, Jean-Charles de Borda dhe markezi de Condorcet e trajtuan në mënyrë sistematike.

Rregulli i shumicës relative e shpall fitues kandidatin me më shumë vota, edhe nëse nuk ka marrë gjysmën e tyre. Ai mund të zgjedhë një kandidat që shumica do ta rendiste më poshtë se një rival tjetër, madje në kushte të caktuara si alternativën më të keqe. Megjithatë, përdorimi i këtij rregulli në vende si Britania, Shtetet e Bashkuara dhe India nuk i përjashton ato vetvetiu nga klasifikimi si demokraci. Borda propozoi një mënyrë numërimi që merr parasysh renditjen e kandidatëve nga të gjithë votuesit. Condorcet propozoi zgjedhjen e kandidatit që do të mundte secilin rival në përballje dy nga dy. Këto dy mënyra të interpretimit të preferencave kolektive nuk japin gjithmonë të njëjtin fitues.

Për më tepër, fituesi i Condorcet-it mund të mos ekzistojë: shumica mund të parapëlqejë A-në ndaj B-së, B-në ndaj C-së dhe C-në ndaj A-së. Atëherë, për cilëndo zgjedhje ekziston një alternativë që mund ta mundë. Votimi parlamentar për propozime dhe amendamente zakonisht zhvillohet përmes një vargu përballjesh binare. Kjo siguron që alternativa përfundimtare ta ketë mundur rivalin e fundit, por nuk e zgjidh problemin e preferencave ciklike; rendi i shqyrtimit mund të ndikojë mbi rezultatin.

Një çështje tjetër është përse shumica duhet të ketë autoritet mbi pakicën. Tukididi i atribuon Perikliut një mbrojtje të njohur të demokracisë në vitin 430 para erës sonë, ku ajo lidhet me tolerancën dhe jetën qytetare, pa dhënë një argument të veçantë matematikor për sundimin e shumicës. Platoni e kritikonte demokracinë sepse, sipas tij, ua kalonte pushtetin demagogëve në vend të atyre që zotëronin dijen e qeverisjes. Aristoteli druhej se sundimi i popullit mund të bëhej sundim i të varfërve në interes të tyre, deri te shpronësimi i të pasurve. Megjithatë, ai parashtroi edhe një argument në favor të gjykimit kolektiv: shumë njerëz mund të bashkojnë aftësi që veçmas janë të kufizuara, ashtu si një gosti ku kontribuojnë të gjithë mund të jetë më e mirë se ajo që siguron një njeri i vetëm.

Në zgjedhjet mesjetare përdorej formula se duhej të mbizotëronte pjesa «më e madhe dhe më e mençur», ose «më e madhe apo më e mençur». Formula nuk e zgjidhte konfliktin, sepse çdo pakicë humbëse mund ta shpallte veten më të mençur. Në shekullin XVII u forcua një mbrojtje e pjesëmarrjes politike e mbështetur te barazia e të drejtave, në një mjedis të ndikuar edhe nga Reformacioni protestant. Hobbesi dhe Locke-u nisen nga barazia natyrore e njerëzve, pa nxjerrë prej saj të njëjtat përfundime demokratike që do të bëheshin më vonë të zakonshme. Një kërkesë më e drejtpërdrejtë u shpreh nga koloneli Thomas Rainborough i ushtrisë së Cromwellit më 1647: edhe njeriu më i varfër në Angli kishte një jetë për të jetuar po aq sa më i pasuri.

Zgjerimi i rëndësishëm i së drejtës së votës në Perëndim mori hov në fund të shekullit XVIII. Revolucioni Francez e lidhi fillimisht pjesëmarrjen me pronën dhe pagesën e tatimeve; Kushtetuta e vitit 1791 ende dallonte qytetarë aktivë dhe pasivë dhe parashikonte zgjedhje të tërthorta. Kushtetuta e vitit 1793 formuloi një të drejtë shumë më të gjerë vote për burrat, por nuk u zbatua si rend kushtetues i zakonshëm. Në shumë koloni amerikane, përpara vitit 1776, e drejta e votës ishte relativisht e gjerë për burra të kategorive të pranuara, megjithëse jo universale. Kushtetuta amerikane e vitit 1787 krijoi institucione përfaqësuese federale, por përfaqësimi nuk bazohej në barazi të plotë politike: në ndarjen e vendeve të Dhomës numëroheshin personat e lirë dhe tre të pestat e popullsisë së skllavëruar, ndërsa përjashtoheshin autoktonët që dokumenti i quante «të pataksuar». Numërimi i njerëzve të skllavëruar nuk u jepte atyre të drejtë vote; ai rriste përfaqësimin e shteteve skllavopronare.

Në Jugun amerikan, pjesëmarrja politike e afroamerikanëve u zgjerua gjatë Rindërtimit pas Luftës Civile, por u shtyp përsëri gjerësisht nga fundi i shekullit XIX. Pengesat e sistematizuara ndaj votimit u goditën vendosmërisht nga legjislacioni për të drejtat e votës më 1965. Në Britani, reforma e vitit 1832 nisi një varg zgjerimesh të mëdha të elektoratit; më 1928 gratë fituan të drejtën e votës në të njëjtat kushte moshe si burrat. Gjatë periudhës 1780–1920, shumë mendimtarë e pranuan gjithnjë më shumë parimin e të drejtave politike të të varfërve, ndërsa Condorcet-i dhe John Stuart Milli e shtrinë shprehimisht argumentin edhe te gratë. Megjithatë, frika nga tirania e shumicës i çoi disa drejt kufizimeve. Milli propozoi që arsimimi dhe kompetenca të justifikonin vota shtesë; mbrojtja e një votimi të pabarabartë nuk përputhet me parimin bashkëkohor «një person, një votë».

Një rrjedhë tjetër e argumentimit mbështetet te aftësia e gjykimit kolektiv, jo vetëm te barazia e të drejtave. Rousseau-ja dhe Condorcet-i e trajtuan vendimmarrjen politike edhe si kërkim të një gjykimi të drejtë. Teorema e jurisë e Condorcet-it tregon se, nën kushte të caktuara, një numër i madh njerëzish me kompetencë të moderuar mund të japë një vendim kolektiv shumë të besueshëm. Kushtet janë vendimtare: në modelin bazë, gjykimet janë të pavarura dhe secili ka probabilitet më të madh se gjysma për të zgjedhur drejt. Atëherë rritja e numrit të vendimmarrësve e shton gjasën që shumica të ketë të drejtë. Nuk mjafton thjesht madhësia e turmës, sidomos kur gabimet janë të përbashkëta ose informacioni i shtrembëruar.

Dallimi midis demokracisë së drejtpërdrejtë dhe asaj përfaqësuese ka qenë po aq i rëndësishëm. Në Athinë, qytetarët merrnin pjesë vetë në kuvendin sovran, ku pjesëmarrja mund të arrinte rreth gjashtë mijë veta. Për organe më të vogla dhe për shumë funksione përdorej shorti, jo zgjedhja. Për disa detyra, rotacioni i shpejtë krijonte mundësinë që një qytetar të ushtronte për një ditë një rol kryesues. Ky organizim synonte ta shpërndante pjesëmarrjen, por mbështetej në një trup qytetarësh të kufizuar.

Sistemet moderne që u zhvilluan në shekullin XVIII u mbështetën kryesisht në përfaqësim: qytetarët zgjidhnin persona që merrnin vendime në emër të tyre dhe jepnin llogari përmes zgjedhjeve të mëvonshme. Rousseau-ja e kundërshtoi barazimin e kësaj procedure me vetëqeverisjen, duke thënë se anglezët ishin të lirë vetëm gjatë zgjedhjes së deputetëve. Interesi për demokracinë e drejtpërdrejtë u ringjall me përhapjen e referendumit në vitet 1890 dhe përsëri në vitet 1960, sidomos te e Majta e Re. Komunikimi modern dhe kompjuterët kanë zvogëluar pengesat teknike të pjesëmarrjes së gjerë, por nuk i kanë zgjidhur pyetjet mbi informimin, përgjegjësinë dhe vazhdimësinë e qeverisjes. Kritikët e përfaqësimit theksojnë kontrollin qytetar; mbrojtësit e tij, përfshirë traditën e ndikuar nga Schumpeteri, argumentojnë se një qeverisje e përgjegjshme kërkon drejtues të identifikueshëm dhe institucione të qëndrueshme. Politikanët mund të kundërshtojnë gjithashtu procedura që ua zvogëlojnë rolin.

Mbetet pyetja nëse demokracia duhet përkufizuar vetëm si sundim i shumicës apo nëse përfshin domosdoshmërisht mbrojtjen e lirisë dhe të pakicave. Teoricienët liberalë kanë vënë në dukje se shumica mund të votojë për shkeljen e të drejtave të të tjerëve. Madisoni mbështeti ndarjen e pushtetit mes degëve të qeverisjes dhe ndërmjet nivelit federal e shteteve për të penguar përqendrimin dhe tiraninë. Zgjidhje të tjera, si vota shtesë për të arsimuarit e Millit, synonin të kufizonin vendimet e pamenduara, por cenonin barazinë e votës. Kontrolli kushtetues nuk i ka mbrojtur historikisht të gjitha grupet njësoj: përvoja e afroamerikanëve në Jug dhe rëndësia e kthesës kundër segregacionit më 1954 tregojnë kufijtë e mbrojtjes që sistemi amerikan kishte ofruar.

Një qasje e përkufizon demokracinë ngushtë, përmes procedurës së vendimmarrjes dhe konkurrencës, ndërsa tolerancën dhe garancitë e të drejtave i trajton si kushte për funksionimin e saj. Një qasje tjetër pohon se përndjekja e pakicave nuk mund të pajtohet me një procedurë vërtet demokratike dhe se të drejtat janë pjesë përbërëse e vetë konceptit. Konfliktet historike në Irlandën e Veriut, Qipro dhe Bregun Perëndimor janë përdorur në këtë debat për të treguar vështirësinë e sundimit të shumicës në shoqëri të ndara dhe rrezikun që ndërrimi i grupit sundues të mos e zgjidhë problemin e përjashtimit. Këta shembuj nuk duhen marrë si gjykime të përhershme mbi statusin e secilit territor. Dallimi konceptual mbetet: një procedurë shumice mund të prodhojë një vendim shtypës, ndërsa demokracia liberale kërkon edhe kufij që mbrojnë barazinë, lirinë dhe mundësinë e pakicës për t'u bërë shumicë.