Zvogëlim i aftësisë luftarake përmes pakësimit, heqjes ose shkatërrimit të armëve dhe, sipas marrëveshjes, të forcave ose të instalimeve ushtarake. Kuptimi i saktë i termit kërkon të përcaktohen pjesëmarrësit, kategoritë e armatimit, territori dhe shkalla e zvogëlimit. Çarmatimi mund të jetë i njëanshëm, kur vepron një shtet pa detyrim të ndërsjellë, i dyanshëm ose i shumanshëm.

Çarmatimi i përgjithshëm dhe i plotë është paraqitur shpesh si synimi përfundimtar i negociatave. Në praktikë, shtetet zakonisht kanë kërkuar masa të pjesshme për kategori të veçanta armësh ose për zona të përcaktuara gjeografike, si zonat pa armë bërthamore. Brenda këtyre kufijve, marrëveshjet mund të synojnë eliminimin e një lloji armësh, një reduktim të kufizuar, ngrirjen e numrit të tyre ose edhe rritjen brenda tavaneve të pranuara bashkërisht. Ngrirja dhe shtimi i rregulluar nuk janë çarmatim në kuptimin e ngushtë, sepse nuk zvogëlojnë domosdoshmërisht armatimet. Ato mund të synojnë vetëm një strukturë forcash më të parashikueshme dhe më të qëndrueshme. Për këtë fushë më të gjerë, që nga vitet 1960 u përhap termi «kontroll i armatimeve». Një marrëveshje e tillë nuk është medoemos hapi i parë drejt eliminimit të armëve.

Përpjekje për kufizime të përgjithshme ndërkombëtare u bënë në Konferencat e Hagës më 1899 dhe 1907. Ato nuk arritën marrëveshjen e synuar për një pakësim të përgjithshëm të armatimeve, megjithëse patën rezultate në rregullimin juridik të luftës dhe në zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve. Pas Luftës së Parë Botërore, Lidhja e Kombeve ndërmori përpjekje më të gjera. Negociatat, me pjesëmarrjen e shumë vendeve dhe me synimin për të trajtuar kategoritë kryesore të armëve, kulmuan në hapjen e Konferencës Botërore të Çarmatimit në Gjenevë më 1932. Deri më 1935 dështimi i saj ishte bërë i qartë. Tensionet ndërmjet fuqive të mëdha, sidomos ndërmjet Francës dhe Gjermanisë pas ardhjes së Hitlerit në pushtet, e penguan marrëveshjen. Një vështirësi më e përgjithshme ishte gjetja e një ekuilibri të drejtë ndërmjet ushtrive të shteteve me pozitë gjeografike, kërcënime dhe interesa sigurie të ndryshme. Kjo ndihmon për ta shpjeguar dështimin, por nuk provon se ai ishte i pashmangshëm.

Kufizimi i armatimeve detare pati fillimisht rezultate më të dukshme. Në Konferencën e Uashingtonit më 1922, Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe, Japonia, Franca dhe Italia ranë dakord për kufij mbi flotat e anijeve të mëdha luftarake. Në Konferencën e Londrës më 1930, tri fuqitë e para e zgjeruan sistemin e kufizimeve në kategori të tjera, përfshirë kryqëzorët, destrojerët dhe nëndetëset. Numërimi dhe verifikimi i anijeve ishte më i lehtë se kontrolli i një sistemi të përgjithshëm armatimesh tokësore. Megjithatë, më 29 dhjetor 1934 Japonia njoftoi se do ta përfundonte pjesëmarrjen në Traktatin e Uashingtonit; detyrimet e tij vazhdonin deri në fund të vitit 1936. Tërheqja japoneze nga bashkëpunimi për kufizimin detar kontribuoi në rifillimin e garës së armatimeve.

Pas Luftës së Dytë Botërore, negociatat u kushtëzuan nga aleancat dhe rivaliteti i Luftës së Ftohtë. Propozimet e para shpesh kishin edhe funksion propagandistik: secila palë kërkonte ta paraqiste tjetrën si pengesë ndaj paqes. Arritja e një baraspeshe strategjike bërthamore ndërmjet Bashkimit Sovjetik dhe Shteteve të Bashkuara nga fundi i viteve 1960 krijoi kushte për negociata më konkrete. Marrëveshjet SALT të viteve 1970 kufizuan armët strategjike, ndërsa traktatet START të periudhës pasuese parashikuan reduktime të rëndësishme.

Vlerësimi i këtyre arritjeve mbetet i debatueshëm. Reduktimet sollën kursime financiare, veçanërisht pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, dhe në vitet 1990 krijuan shpresën se gara e pakontrolluar bërthamore ndërmjet Moskës dhe Uashingtonit ishte frenuar. Megjithatë, arsenalet e mbetura u jepnin të dyja fuqive aftësi jashtëzakonisht të mëdha shkatërrimi, përfshirë kundër territorit të njëra-tjetrës. Përmirësimi i atëhershëm i marrëdhënieve nuk duhej barazuar me eliminimin e rrezikut bërthamor ose me një garanci të përhershme kundër rifillimit të rivalitetit.

Dy zhvillime në kapërcyellin e shekujve shtuan shqetësimet ruse për të ardhmen e kontrollit të armatimeve. Më 13 tetor 1999, Senati amerikan nuk dha miratimin për ratifikimin e Traktatit Gjithëpërfshirës të Ndalimit të Provave Bërthamore. Në dhjetor 2001, administrata e George W. Bush-it njoftoi tërheqjen nga Traktati i Raketave Antibalistike i vitit 1972; tërheqja hyri në fuqi më 13 qershor 2002. Synimi amerikan ishte të hiqeshin pengesat për zhvillimin e mbrojtjes kundër sulmeve me raketa. Kjo mbrojtje kombëtare raketore lidhej me një histori më të gjatë programesh amerikane, por nuk ishte e njëjta gjë me Nismën e Mbrojtjes Strategjike të shpallur nga Ronald Reagan më 1983. Administrata Bush e justifikonte programin me kërcënimet nga shtete që i cilësonte «të papërgjegjshme» dhe nga aktorë të tjerë. Disa analiza e lidhnin atë edhe me potencialin raketor të Kinës; ky ishte interpretim strategjik, jo domosdoshmërisht shpjegimi i shpallur zyrtar.

Kontrolli dypalësh amerikano-rus nuk zgjidh vetvetiu problemin e përhapjes së armëve bërthamore te shtete të tjera. India dhe Pakistani kryen prova të hapura bërthamore më 1998, duke i arsyetuar me sigurinë kombëtare. Një shtet që ndien kërcënim rajonal dhe mendon se nuk mund të mbrohet me forca konvencionale mund të kërkojë armë bërthamore pavarësisht përmirësimit të marrëdhënieve ndërmjet fuqive të tjera. Prandaj çarmatimi, kontrolli i armatimeve dhe mospërhapja janë fusha të lidhura, por nuk janë të njëjta.

Një drejtim tjetër janë ndalimet e armëve kimike dhe biologjike. Konventa e Armëve Kimike e vitit 1993 dhe Konventa e Armëve Biologjike e vitit 1972 synojnë eliminimin e kategorive përkatëse, duke kërkuar ndalimin e zhvillimit, prodhimit dhe mbajtjes së tyre për qëllime të ndaluara. Besueshmëria e marrëveshjeve varet edhe nga verifikimi, inspektimi dhe zbatimi. Veprimtaria e fshehtë sovjetike në fushën e armëve biologjike, në kundërshtim me detyrimet e konventës, ilustroi kufijtë e mbështetjes vetëm te zotimet formale.

Sulmi me sarin në metronë e Tokios më 1995 dhe sulmet me antraks në Shtetet e Bashkuara në fund të vitit 2001 treguan se shqetësimi nuk kufizohej te shtetet sovrane. Edhe aktorë joshtetërorë mund të përpiqen të përdorin armë kimike ose biologjike. Rrjedhimisht, marrëveshjet ndërmjet shteteve duhen kuptuar së bashku me masat e zbatimit brenda tyre. Ndryshimi teknologjik, mosbesimi dhe motivet e ndryshme të sigurisë bëjnë që asnjë sukses i mëparshëm i çarmatimit të mos garantojë automatikisht suksesin e ardhshëm.