Udhëheqës kinez i revolucionit nacionalist dhe republikan, i lindur më 1866 dhe i vdekur më 1925. Ai lindi në një familje fshatare me të ardhura të kufizuara në provincën jugore të Guangdongut. Rreth moshës trembëdhjetëvjeçare shkoi te vëllai i madh në Havai, ku ndoqi shkolla të tipit perëndimor. Më pas studioi në Hong-Kong dhe mori arsimim mjekësor. Shqetësimi për dobësimin e Kinës e shtyu drejt veprimtarisë politike.

Pasi shpresoi fillimisht te reforma, Sun-i u orientua drejt rrëzimit të dinastisë Qing. Më 1894 krijoi Shoqërinë për Ringjalljen e Kinës, Xing Zhong Hui, e cila ishte pjesë e organizimit të hershëm revolucionar. Shtypja e lëvizjes reformuese të vitit 1898 dhe ekzekutimi i disa udhëheqësve të saj nën autoritetin e perandoreshës së ve Cixi e përforcuan bindjen e shumë kinezëve se reforma brenda sistemit perandorak nuk mjaftonte. Megjithatë, angazhimi revolucionar i Sun-it kishte nisur përpara këtyre ngjarjeve.

Më 1905 ai ndihmoi krijimin e Aleancës Revolucionare, Tongmeng Hui. Mbështetja e lëvizjes shtrihej nga bashkësitë kineze jashtë vendit te shoqëritë e fshehta të jugut dhe te intelektualët e rinj, veçanërisht studentët kinezë në Japoni. Ndërkohë, reforma të ndërmarra nga dinastia mançure nuk e zbutën pakënaqësinë. Disa masa perceptoheshin si forcim i pozitave mançure në dëm të elitave kineze han, duke zgjeruar kundërshtimin edhe te shtresat e arsimuara dhe pronare të vendit.

Në rrëfimin tradicional të veprimtarisë revolucionare, dhjetë kryengritje të dështuara të lidhura me Sun-in dhe bashkëpunëtorët e tij i paraprinë suksesit të kryengritjes së njëmbëdhjetë më 1911. Kryengritja e Wuchangut hapi procesin e rrëzimit të dinastisë, edhe pse nuk ishte një operacion i drejtuar personalisht në vend nga Sun-i. Ai u zgjodh president i përkohshëm në fund të vitit 1911 dhe republika u shpall më 1 janar 1912; abdikimi perandorak pasoi në shkurt. Sun-i ia la më pas presidencën Yuan Shikai-t, një figurë me fuqi të madhe ushtarake dhe më të pranueshme për qarqet konservatore, në kuadër të marrëveshjes për përfundimin e sundimit perandorak.

Zhdukja e qendrës perandorake të besnikërisë nuk solli bashkimin e qëndrueshëm të vendit. Kina u fragmentua dhe fuqia e komandantëve ushtarakë rajonalë u rrit. Sun-i synonte ribashkimin nëpërmjet një demokracie nacionaliste. Më 1923, i zhgënjyer nga mungesa e ndihmës së fuqive perëndimore, u drejtua te Bashkimi Sovjetik. Ai lidhi bashkëpunim me Partinë Komuniste Kineze, ende të vogël, por të mbështetur nga Moska, riorganizoi partinë e tij nacionaliste sipas parimeve leniniste dhe miratoi një program më radikal. Kur vdiq më 1925, vendi mbetej i copëzuar ndërmjet sundimtarëve ushtarakë, por ai kishte ndryshuar klimën e ideve dhe kishte krijuar synime të reja politike. Si nacionalistët, ashtu edhe komunistët e kanë paraqitur veten si trashëgimtarë të tij.

Idetë e Sun-it u shprehën në ligjëratat e botuara si «Tri parimet e popullit» — nacionalizmi, demokracia dhe mirëqenia e popullit — dhe në «Planin për rindërtimin kombëtar». Ai nuk ndërtoi një sistem filozofik të njëtrajtshëm; idetë e tij përmbajnë tensione dhe mospërputhje. Sun-i argumentonte se nocionet perëndimore të lirisë dhe barazisë nuk mund të zbatoheshin pa ndryshim në Kinën e kohës së tij. Sipas tij, vendi nuk kishte përjetuar të njëjtin përqendrim shtypës të autokracisë që ai i atribuonte përvojave të tjera, ndaj kërkesa kryesore nuk ishte shtimi i lirisë individuale.

Përkundrazi, ai e përshkruante problemin kinez si tepri lirie, duke nënkuptuar mungesën e disiplinës dhe të solidaritetit kombëtar. Individët, sipas këtij arsyetimi, mund t'i shpërfillnin thirrjet për bashkim. Prandaj ai kërkonte që përparësi t'i jepej lirisë së kombit, jo zgjerimit të lirisë së individit. Ky ishte një gjykim nacionalist mbi nevojat e kohës, jo provë se shoqëria kineze nuk kishte njohur shtypje.

Sun-i arsyetonte në mënyrë të ngjashme për barazinë. Ai pretendonte se Kina nuk kishte një aristokraci të fuqishme, shumë pronarë të mëdhenj tokash ose një klasë të zhvilluar kapitaliste. Sipas formulimit të tij, shoqëria nuk ndahej aq në të pasur dhe të varfër, sa në të varfër dhe më të varfër. Megjithatë, ai shpallej i përkushtuar ndaj demokracisë dhe propozonte të drejta për shkarkimin e përfaqësuesve nga zgjedhësit, nismën popullore dhe referendumin. Programi i tij parashikonte zhvillimin gradual të demokracisë nën kujdestari politike: vetëqeverisja do të fillonte në fshat dhe do të përfundonte me krijimin e një parlamenti kombëtar.

Edhe qëndrimi ndaj komunizmit ishte i dyzuar. Sun-i e kritikonte si shprehje të sëmundjeve të një shoqërie të caktuar, por njëkohësisht e quante parimin e vet të mirëqenies «komunizëm praktik». Planet e rindërtimit ekonomik përmbanin masa radikale. Përfitimet nga rritja e vlerës së tokës urbane duhej të përdoreshin për industri të mbështetur nga shteti. Në fshat, ulja e qirave të tokës dhe sigurimi më i madh i të drejtës së përdorimit do të përgatisnin rishpërndarjen e saj.

Në marrëdhënien me kulturën, Sun-i pohonte epërsinë e moralit kinez ndaj atij perëndimor, por pranonte se kinezët kishin treguar më pak aftësi për t'i shndërruar parimet në veprim dhe në arritje konkrete. Kështu, programi i tij kërkonte modernizim duke ruajtur një pjesë të autoritetit kulturor të traditës, në vend të braktisjes së plotë të saj.

Chiang Kai-shek-u, i cili u bë figura kryesore pasuese e nacionalistëve, ishte ushtarak me prirje tradicionaliste dhe mbështeti rryma si Këmishët Blu, të ndikuara nga fashizmi. Sipas një interpretimi kritik, ai nuk e zbatoi seriozisht programin shoqëror të Sun-it gjatë sundimit në Kinën kontinentale. Humbja ndaj komunistëve dhe tërheqja në Tajvan krijuan kushte të reja. Atje reforma agrare me kompensim për pronarët, kontrolli shtetëror mbi industritë bazë dhe orientimi i ndërmarrjeve private përmes nxitjeve e planifikimit u ndërthurën me sundimin njëpartiak.

Ky regjim ishte shtypës ndaj lirive individuale, por politikat e tij iu përgjigjën në mënyrë të rëndësishme interesave të fshatarëve. Zhvillimi ekonomik i Tajvanit u shoqërua, në faza të rëndësishme, me ulje të pabarazive të të ardhurave, një kombinim i konsideruar i pazakontë dhe i përmbledhur shpesh me shprehjen «mrekulli ekonomike». Përkrahësit e trashëgimisë së Sun-it e lexuan këtë përvojë si vërtetim të disa ideve të tij, megjithëse suksesi nuk shpjegohet vetëm nga një doktrinë. Për shumë kinezë, përpjekja e tij për ta modernizuar traditën mbeti më e pranueshme se mohimi i saj në emër të komunizmit ose i kopjimit të demokracisë perëndimore. Tri parimet ruajtën për këtë arsye një jetë politike dhe simbolike përtej kohës së autorit.