Socializmi është një familje teorish politike e ekonomike dhe formash organizimi shoqëror që synojnë kontrollin shoqëror ose pronësinë e përbashkët mbi mjetet e prodhimit, shpërndarjes dhe shkëmbimit. Pronësia shtetërore është një nga format e mundshme, por jo e vetmja: kontrolli mund të përfytyrohet edhe përmes kooperativave, vetëqeverisjes së punëtorëve ose institucioneve të tjera kolektive. Sikurse kapitalizmi, socializmi ka marrë forma të ndryshme dhe kuptimi i tij është zhvilluar vazhdimisht.

Termi u përhap në fillim të viteve 1830 ndër ndjekësit e Robert Owen-it në Britani dhe të Saint-Simon-it në Francë. Nga mesi i shekullit XIX përdorej për një varg të gjerë idesh reformiste dhe revolucionare në Britani, Evropën kontinentale dhe Shtetet e Bashkuara. Këto ide i bashkonte kërkesa për ta shndërruar shoqërinë industriale kapitaliste në një rend më barazitar, ku mirëqenia kolektive të bëhej e arritshme për të gjithë dhe ndjekja e interesit vetjak t'u nënshtrohej vlerave të bashkimit, bashkësisë dhe bashkëpunimit. Theksi vihej te solidariteti, ndërvarësia dhe mundësia e harmonisë shoqërore në vend të konfliktit, paqëndrueshmërisë e tronditjeve të vazhdueshme.

Kritika ndaj bazës klasore të kapitalizmit shoqërohej me vendosjen e interesave të klasës punëtore, ose proletariatit, në qendër të projektit politik. Disa rryma kërkonin kontroll të drejtpërdrejtë të punëtorëve si alternativë ndaj sundimit të klasave dhe elitave ekzistuese. Përfytyrimi i një shoqërie pa klasa shprehte synimin për të kapërcyer ndarjet themelore ekonomike e shoqërore; kjo ide mori rëndësi të veçantë në marksizëm.

Megjithatë, socialistët rrallë u pajtuan për mënyrën e realizimit të këtyre qëllimeve. Dallimet dhe konfliktet ndërmjet mendimtarëve, lëvizjeve e partive u shfaqën sidomos në Internacionalen e Parë dhe të Dytë, të krijuara përkatësisht më 1864 dhe 1889. Gjatë shekullit XIX, pavarësisht retorikës ndërkombëtariste, shumë përpjekje socialiste u përqendruan gjithnjë e më tepër te politika e shtetit kombëtar dhe te përdorimi i shkencës, teknologjisë e industrisë moderne. Krahas këtij orientimi vazhduan vizione që mbështeteshin te bashkësitë e vogla dhe te bujqësia, jo te industrializimi i gjithanshëm.

Anarkizmi, komunizmi dhe socialdemokracia morën secili pjesë nga vlerat socialiste; kufijtë midis shkollave dhe lëvizjeve shpesh ishin të paqartë. Marksi dhe Engelsi e quanin qasjen e tyre socializëm shkencor, duke e dalluar nga socializmi utopik i autorëve të mëparshëm. Në traditën marksiste u përhap më pas dallimi midis socializmit si fazë kalimtare pas kapitalizmit dhe komunizmit të zhvilluar plotësisht; përdorimi i këtyre termave te vetë Marksi dhe Engelsi nuk ishte gjithmonë i njëjtë me skemat e mëvonshme partiake.

Me ardhjen në pushtet të lëvizjeve dhe partive socialiste në vende të ndryshme, vëmendja kaloi domosdoshmërisht nga teoria te praktika. Mosmarrëveshjet kryesore lidheshin me rolin e shtetit në pronësinë, kontrollin dhe organizimin e ekonomisë; marrëdhënien e socializmit me demokracinë; dhe zgjedhjen midis ndryshimit gradual, për shembull përmes parlamentit, dhe revolucionit. Përvoja e Bashkimit Sovjetik nën Stalinin e lidhi një formë të socializmit shtetëror me pushtetin njëpartiak, planifikimin e centralizuar dhe shtypjen politike.

Debatet e viteve 1930 u ndërlikuan edhe nga përdorimi i emrit «nacionalsocializëm» prej lëvizjes së Hitlerit. Disa interpretime krahasuese e kanë paraqitur stalinizmin sovjetik dhe regjimin nazist si skaje shumë të ndryshme të asaj që është quajtur socializëm, duke u përqendruar te kolektivizmi dhe pushteti shtetëror. Vetë ky klasifikim është i diskutueshëm dhe duhet dalluar nga krahasimi i metodave totalitare të sundimit. Ky emërtim nuk mjafton për ta klasifikuar nazizmin si degë të socializmit: nazizmi ishte një ideologji e ekstremit të djathtë, raciste, antisemite dhe e dhunshme kundër marksizmit. Megjithatë, krahasimet midis regjimeve dhe kritikës së kolektivizmit u përdorën nga autorë liberalë, konservatorë dhe anarkistë për të argumentuar se projektet e përqendrimit shtetëror të pushtetit mund të kishin prirje totalitare. Kjo ishte një kritikë politike e teorike që socialistët demokratë e kundërshtonin, jo një përkufizim i padiskutueshëm i çdo forme socializmi.

Pas Luftës së Dytë Botërore, ndarja e Evropës në një bllok perëndimor pluralist e liberal-demokratik dhe një bllok lindor të sunduar nga parti marksiste-leniniste e thelloi dallimin ndërmjet kuptimeve të socializmit. Në Evropën Perëndimore, partitë socialdemokrate dhe laburiste përdorën idetë e Keynes-it për një qasje jomarksiste ndaj rregullimit të kapitalizmit. Synonin drejtësi shoqërore dhe barazi përmes menaxhimit ekonomik, shtetëzimit të disa sektorëve, por jo të gjithë ekonomisë, dhe politikave rishpërndarëse të mirëqenies. Pranuan ekonominë e përzier dhe u larguan nga projekti i socializimit të përgjithshëm të mjeteve të prodhimit, shpërndarjes dhe shkëmbimit.

Në vitet 1980 dhe 1990, socializmi perëndimor hyri në një periudhë pasigurie. Shteti i mirëqenies u përball me trysni ekonomike, ndërsa menaxhimi keynesian u sfidua nga neoliberalizmi dhe e Djathta e Re. Shembja e regjimeve komuniste në Evropën Lindore dhe në Bashkimin Sovjetik në fundin e viteve 1980 e fillimin e viteve 1990, së bashku me dështimet e disa regjimeve socialiste të Botës së Tretë, e forcuan debatin për nevojën e një identiteti të ri.

Përpjekjet për përshtatjen e socializmit me rrethanat e ndryshuara ushqyen rryma të së Majtës së Re dhe forma të ndryshme rishikimi teorik. Disa qëndruan brenda partive e lëvizjeve ekzistuese; të tjera gjetën mbështetje në politikën e re, pasmaterializëm, feminizëm dhe lëvizjet mjedisore. U ripërtëri edhe interesi për demokracinë radikale: marrëdhënien midis shtetit dhe shoqërisë civile, format e reja të pluralizmit, zgjerimin e pjesëmarrjes politike dhe të drejtat e qytetarisë. Kështu, socializmi mbeti një fushë debati të brendshëm mbi institucionet dhe rrugët e realizimit të barazisë e solidaritetit.