Aleancë politike dhe ushtarake e krijuar më 1949 mbi bazën e Traktatit të Atlantikut të Veriut. Themelimi i saj përmbylli një varg reagimesh perëndimore ndaj kërcënimit në rritje që perceptohej nga Bashkimi Sovjetik pas Luftës së Dytë Botërore. Ai u parapri nga riangazhimi amerikan në Evropë përmes Doktrinës Truman dhe ndihmës Marshall më 1947, nga Traktati i Brukselit i vitit 1948 ndërmjet Britanisë, Francës dhe vendeve të Beneluksit, si edhe nga përgjigjja e përbashkët e aleatëve ndaj bllokadës së Berlinit më 1948–1949.

NATO kishte fillimisht dymbëdhjetë anëtarë: Shtetet e Bashkuara, Britaninë e Madhe, Francën, Kanadanë, Italinë, Holandën, Belgjikën, Luksemburgun, Danimarkën, Islandën, Norvegjinë dhe Portugalinë. Greqia dhe Turqia u anëtarësuan më 1952, Republika Federale e Gjermanisë më 1955 dhe Spanja më 1982. Në vitin 1966, Charles de Gaulle e tërhoqi Francën nga struktura e integruar e komandës ushtarake, por jo nga aleanca. Franca u rikthye në pjesëmarrjen e plotë në këtë strukturë më 2009. Zgjerimet e mëvonshme përfshinë vende të Evropës Qendrore, Lindore dhe Juglindore; me hyrjen e Finlandës më 2023 dhe të Suedisë më 2024, aleanca arriti në tridhjetë e dy anëtarë.

Parimi themelor është mbrojtja kolektive. Sipas nenit 5 të traktatit, një sulm i armatosur kundër një ose më shumë anëtarëve në hapësirën e përcaktuar nga traktati konsiderohet sulm kundër të gjithëve. Secili anëtar i ndihmon të sulmuarit duke ndërmarrë veprimin që e vlerëson të nevojshëm, përfshirë mundësinë e përdorimit të forcës së armatosur, për rivendosjen dhe ruajtjen e sigurisë. Kjo është një detyrë ndihme, por jo një formulë që e bën automatikisht të njëjtë përgjigjen ushtarake të çdo anëtari. Palët zotohen gjithashtu t'i zgjidhin mosmarrëveshjet në mënyrë paqësore, të shmangin konfliktet në politikat e tyre ekonomike dhe të nxisin bashkëpunimin.

Këshilli i Atlantikut të Veriut është organi kryesor politik vendimmarrës i aleancës. Struktura e saj ushtarake përfshin Shtabin Suprem të Fuqive Aleate në Evropë, të njohur si SHAPE. Bashkëpunimi institucional dhe ushtarak u mundëson anëtarëve të koordinojnë planifikimin, komandimin dhe veprimtarinë e përbashkët.

Gjatë Luftës së Ftohtë, NATO ishte mbështetja kryesore e mbrojtjes perëndimore kundër Bashkimit Sovjetik dhe instrument i politikës amerikane të frenimit e të mbrojtjes së avancuar. Pavarësisht debateve të vazhdueshme për strategjinë ushtarake dhe ndarjen e barrës financiare, aleanca ruajti një front të qëndrueshëm. Ajo e përballoi shkëputjen franceze nga komanda ushtarake dhe arriti ta kufizonte, ndonëse jo ta zgjidhte, antagonizmin ndërmjet Greqisë dhe Turqisë. Me rimëkëmbjen ekonomike të Evropës, Shtetet e Bashkuara u ankuan gjithnjë e më shumë për peshën më të madhe që mbrojtja e aleancës vendoste mbi ekonominë amerikane, krahasuar me partnerët evropianë që ishin pasuruar.

Një krizë e rëndësishme bërthamore u shfaq në fillim dhe në mes të viteve 1960. Aftësia sovjetike për të goditur territorin amerikan me armë bërthamore ngriti dyshime nëse Uashingtoni do të rrezikonte shkatërrimin e vet për të mbrojtur Evropën. Ky shqetësim ndikoi në vendimin francez për të dalë nga komanda e integruar. Ai kontribuoi edhe në zhvillimin e strategjisë së përgjigjes fleksibile, që kombinonte mbrojtjen konvencionale me mundësinë e përshkallëzimit bërthamor.

Kriza e dytë erdhi në fund të viteve 1970 dhe në fillim të viteve 1980, pas vendosjes sovjetike të raketave balistike SS-20 me rreze të mesme. NATO vendosi të dislokonte në Evropë raketa lundruese dhe raketa Pershing II. Vendosja u realizua pavarësisht kundërshtimit të gjerë publik. Në interpretimin strategjik të përkrahësve të kësaj politike, ruajtja e unitetit të aleancës tregoi dështimin e përpjekjes sovjetike për ta përçarë atë.

Roli i NATO-s gjatë Luftës së Ftohtë është shprehur shpesh me formulën se duhej t'i mbante amerikanët brenda Evropës, gjermanët nën kontroll dhe rusët jashtë. Nga viti 1949 deri më 1989 ajo ndihmoi në arritjen e këtyre tri synimeve: ruajtjen e pranisë amerikane, përfshirjen e fuqisë gjermane në një strukturë të përbashkët dhe frenimin e zgjerimit sovjetik.

Përfundimi i Luftës së Ftohtë e vuri në diskutim funksionin e aleancës. Bashkimi Sovjetik u shpërbë, Gjermania u ribashkua dhe Bashkimi Evropian kërkonte të zhvillonte një identitet më të qartë të sigurisë e të mbrojtjes. Në debatet e fillimviteve 1990 u shqyrtua edhe roli i Bashkimit Evropian Perëndimor, i cili rridhte nga sistemi i Traktatit të Brukselit të riorganizuar më 1955. Supozimi i atëhershëm se kërcënimi sovjetik nuk do të rikthehej shpejt i përkiste asaj periudhe dhe nuk përbën vlerësim të pandryshueshëm të mjedisit të sigurisë.

Megjithatë, shumë shtete evropiane vazhdonin ta dëshironin praninë amerikane përballë pasigurisë dhe trazirave të mundshme. Edhe shumë shtete të dala nga blloku sovjetik e shihnin këtë prani si të dobishme. Shtetet e Bashkuara pranonin një prani të reduktuar, ndërsa anëtarët nuk dëshironin të shpërbënin rrjetin e gjerë të bashkëpunimit dhe integrimit ushtarak. Më 1991 u krijua Këshilli i Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut, si mekanizëm konsultimi me vendet ishkomuniste; më 1997 ai u zëvendësua nga Këshilli i Partneritetit Euroatlantik. Kjo fazë shënoi përshtatjen e aleancës ndaj rendit pas Luftës së Ftohtë, duke ruajtur mbrojtjen kolektive si themelin e saj.