Category: O

Organizatë ndërqeveritare e vendeve eksportuese të naftës, e themeluar në Bagdad më 1960 për të bashkërenduar politikat e tyre të naftës dhe për të mbrojtur interesat e prodhuesve. Nismat e Venezuelës dhe të Iranit patën rëndësi në krijimin e saj; pesë themeluesit ishin Irani, Iraku, Kuvajti, Arabia Saudite dhe Venezuela. Krijimi i OPEC-ut ishte përgjigje ndaj politikave të çmimeve dhe të prodhimit që kompanitë e mëdha ndërkombëtare të naftës ndoqën më 1959–1960. Bashkëpunimi u dha shteteve prodhuese mundësi të kërkonin çmime dhe pjesë më të larta të të ardhurave, të dobësonin pozitën mbizotëruese të kompanive perëndimore dhe, më vonë, të merrnin kontrollin mbi pjesën më të madhe të veprimtarive të tyre brenda territoreve përkatëse.

Përbërja e organizatës ka ndryshuar. Më 1993–1994, pas pezullimit të pjesëmarrjes së Ekuadorit në dhjetor 1992 dhe përpara largimit të Gabonit më 1995, ajo përfshinte Algjerinë, Irakun, Kuvajtin, Libinë, Katarin, Arabinë Saudite, Emiratet e Bashkuara Arabe, Iranin, Nigerinë, Venezuelën, Gabonin dhe Indonezinë. Mospajtimet rreth kuotave dhe nevoja për të ardhura ndikuan në largimin e Ekuadorit. Kjo listë përshkruan një fazë historike të organizatës, jo një anëtarësi të pandryshueshme.

Gjatë pjesës më të madhe të viteve 1960, oferta e bollshme e naftës ushtronte presion për uljen e çmimeve reale. Objektivi kryesor i OPEC-ut ishte frenimi i rënies së mëtejshme. Rreth vitit 1970, kushtet e tregut filluan të favorizonin rritjen e çmimeve. Një kthesë vendimtare ndodhi gjatë luftës arabo-izraelite të tetorit 1973. Prodhuesit arabë që bashkërendonin veprimin përmes Organizatës së Vendeve Arabe Eksportuese të Naftës, OAPEC, vendosën embargo kundër Shteteve të Bashkuara dhe Holandës për mbështetjen e Izraelit. OAPEC-u ishte organizatë më vete, me anëtarësi që mbivendosej pjesërisht me atë të OPEC-ut; embargoja arabe nuk duhet barazuar me një vendim të çdo anëtari të OPEC-ut.

Kufizimet e furnizimit dhe rritjet e çmimeve nga vendet prodhuese e çuan çmimin e naftës në afërsisht katërfishin e nivelit të mëparshëm. Për çmimin përfaqësues të përdorur në historinë e kësaj krize, rritja ishte nga rreth 2,90 dollarë për fuçi përpara embargos në 11,65 dollarë në janar 1974. Procesi i forcimit të kontrollit shtetëror vazhdoi gjatë viteve që pasuan, deri më 1978, ndërsa shumë qeveri të OPEC-ut shtetëzonin kompanitë që vepronin në territorin e tyre. Prodhuesit fituan një fuqi të madhe në përcaktimin e çmimeve zyrtare dhe të politikave të prodhimit e shitjes, megjithëse kjo fuqi mbetej e varur nga kushtet e tregut.

Ndryshimi pati pasoja të gjera për ekonominë botërore. Monarkitë arabe të naftës grumbulluan rezerva të mëdha petrodollarësh, të cilat i investuan kryesisht në Evropë dhe në Shtetet e Bashkuara. Të ardhurat financuan zgjerimin ekonomik të Lindjes së Mesme gjatë viteve 1970 dhe në fillim të viteve 1980. Për shumë ekonomi të industrializuara, shtrenjtimi i energjisë kontribuoi në inflacion, rritje më të ngadalshme dhe luhatje më të forta ekonomike. Goditja e dytë e naftës, më 1979–1980, i çoi disa çmime afër 40 dollarëve për fuçi. Kostot më të larta, ngadalësimi ekonomik dhe përshtatja e konsumatorëve ndihmuan më pas në dobësimin e kërkesës, ndërsa rënia e çmimeve të mallrave bazë preku edhe prodhues të tjerë. Çmimet e naftës u ulën dhe në krizën e vitit 1986 disa kuotime zbritën përkohësisht rreth 8 dollarë për fuçi; më 1987 u rimëkëmbën afër 18 dollarëve. Këto shifra tregojnë faza të tregut dhe nuk nënkuptojnë një çmim të vetëm për çdo lloj nafte.

Pas përdorimit të naftës si mjet politik më 1973–1974, fuqia e OPEC-ut u lidh veçanërisht me aftësinë për të ndikuar çmimin përmes ofertës së përbashkët. Megjithatë, shtetet anëtare kishin interesa politike, nevoja buxhetore dhe kapacitete prodhuese të ndryshme. Edhe synimi i përbashkët për të siguruar të ardhura të favorshme nuk prodhonte gjithmonë marrëveshje për çmimin apo për shpërndarjen e kufizimeve të prodhimit.

Arabia Saudite kishte një rol të veçantë për shkak të kapacitetit të madh rezervë. Në krahasim me shumicën e anëtarëve, ajo mund ta ndryshonte prodhimin me miliona fuçi në ditë dhe, për periudha të caktuara, të përballonte më lehtë pasojat financiare. Kjo nuk do të thotë se ndryshimet ishin pa kosto ekonomike ose politike. Ajo u përpoq të disiplinonte prodhuesit që tejkalonin kuotat, duke përdorur ose kërcënuar ndryshimin e prodhimit të vet. Gjatë viteve 1980, kjo strategji nuk arriti të siguronte qëndrueshmëri të vazhdueshme.

Nga viti 1982, teprica e ofertës e rëndoi tregun. Pas shembjes së çmimeve më 1986, OPEC-u kërkoi të vendoste një tavan të prodhimit dhe kuota për anëtarët, me përjashtime e mosmarrëveshje rreth Irakut, për të rikthyer një nivel rreth 18 dollarë për fuçi më 1987. Përfundimi i luftës Iran–Irak më 1988 dhe përpjekjet e dy vendeve për të rimëkëmbur prodhimin e të ardhurat shtuan presionin mbi marrëveshjet. Nuk bëhej fjalë për kthim nga mungesa e plotë në treg, por për zgjerim të prodhimit pas kufizimeve të luftës. Midis viteve 1988 dhe 1990, kur Iraku pushtoi Kuvajtin, respektimi i kuotave u dobësua rëndë.

Gjatë krizës dhe Luftës së Gjirit të viteve 1990–1991, Arabia Saudite e rriti prodhimin me rreth 3 milionë fuçi në ditë, duke arritur afërsisht 8,5 milionë. Pas luftës ajo nuk u kthye menjëherë në nivelin e mëparshëm. Konkurrenca mes prodhuesve dhe nevoja e tyre për të ardhura ushtruan sërish presion mbi çmimet. Arabia Saudite dhe Irani rivalizonin për pjesë tregu, në kushtet kur pritej rikthimi më i gjerë i eksporteve irakiane. Kuvajti e lidhte prodhimin me rindërtimin pas luftës. Indonezia, Algjeria dhe Nigeria, si prodhues të mesëm me nevoja të mëdha financiare, kundërshtonin kufizime që i konsideronin të rënda. Prodhuesit e vegjël argumentonin se barra e uljeve nuk duhej të shpërndahej sikur kapacitetet dhe nevojat e të gjithëve të ishin të njëjta.

Në diskutimet e fundit të shekullit XX u shtua edhe shqetësimi se çmimet tepër të larta, kursimi i energjisë dhe ndërgjegjësimi mjedisor në botën e industrializuar mund të pakësonin përdorimin e naftës drejt fundit të viteve 1990, me parashikime që shtriheshin deri më 1999. Sfida ishte të pajtoheshin të ardhurat afatshkurtra me kërkesën afatgjatë. Historia e OPEC-ut tregon përfitimet e mëdha që mund të sjellë bashkërendimi i prodhuesve, por edhe vështirësinë e ruajtjes së tij kur secili anëtar mund të përfitojë individualisht nga shitja e sasive shtesë. Ndikimi i organizatës nuk është i barasvlershëm me kontroll të pakufizuar mbi tregun botëror.