Category: TH

Theçerizmi është emërtimi për politikat ekonomike dhe shoqërore të lidhura me Margaret Thatcher-in, kryeministre e Britanisë së Madhe nga viti 1979 deri më 1990. Ndër elementet e tij kryesore përfshihen heqja e rregullimeve shtetërore në ekonomi, privatizimi dhe një politikë shoqërore që kritikët e karakterizojnë si autoritare. Nuk ka, megjithatë, një përkufizim të vetëm të pranuar për përmbajtjen, koherencën ose rezultatet e tij.

Përdorimi i termit lidhet shpesh me Stuart Hall-in në fund të viteve 1970, kur konservatorët ishin ende në opozitë. Pas fitores së tyre më 1979, ai u bë pjesë e zakonshme e komentimit mediatik dhe objekt i një literature të gjerë akademike. Një përkufizim minimal përmban tri ide: termi përmbledh veprimtarinë e qeverive konservatore të viteve 1979–1990; sugjeron se ajo kishte një bazë të fortë ideologjike ose doktrinare; dhe nënkupton se këto qeveri u mbizotëruan nga udhëheqësja e tyre.

Pikërisht këto ide janë të debatueshme. Për ta kuptuar fenomenin, duhen dalluar interpretimet që i japin kuptime të ndryshme origjinës, aktorëve kryesorë, synimeve dhe rezultateve të tij. Gjatë viteve 1979–1987, që përfshijnë dy qeveritë e para të Thatcher-it, u kristalizuan tri këndvështrime kryesore: ai i përkrahësve theçeristë, ai i opinionit politik të moderuar dhe ai neomarksist. Secili lidhej me një pjesë të kulturës politike dhe intelektuale britanike të kohës.

Për theçeristët, pikënisja ishte kuptimi i vonuar nga Partia Konservatore se konsensusi i pasluftës ishte përgjegjës për rënien ekonomike dhe ndërkombëtare të Britanisë. Ata e përshkruanin fundin e viteve 1970 si një çast të mundësisë së fundit: pa kthesën rrënjësore të vitit 1979, vendi rrezikonte, sipas tyre, të bëhej i paqeverisshëm dhe të humbiste pozitën e një fuqie të rëndësishme. Shprehja polemike «republikë bananesh» përdorej për të theksuar këtë rrezik të pretenduar.

Synimi i parë ishte mposhtja e inflacionit. Më pas vinin ndërtimi i një ekonomie më konkurruese, ngritja e prestigjit ndërkombëtar të Britanisë, ndryshimi i bindjeve të qytetarëve mbi kufijtë e rolit të qeverisë dhe mposhtja e socializmit britanik, të identifikuar politikisht me Partinë Laburiste. Në interpretimin theçerist, deri më 1987 këto synime ishin arritur. Suksesi i atribuohej para së gjithash vetë Thatcher-it: bindjeve të saj, energjisë, vendosmërisë dhe autoritetit. Kjo paraqitje e shihte theçerizmin si doktrinë koherente, të zbatuar në mënyrë të qëndrueshme e gjithëpërfshirëse, pa kthesa të rëndësishme që do ta mohonin drejtimin fillestar.

Opinioni i moderuar e kundërshtonte këtë interpretim. Ai shtrihej nga krahu i majtë konservator, i njohur me nofkën wets, përmes Aleancës Liberale–Socialdemokrate, deri te qendra dhe e djathta e Partisë Laburiste. Përfaqësuesit e tij nuk i mohonin domosdoshmërisht sukseset afatshkurtra, por theksonin koston e tyre për vendin dhe për grupe të caktuara shoqërore. Sipas tyre, konsensusi modern dhe i moderuar socialdemokrat i pasluftës ishte zëvendësuar me një ideologji që ringjallte parimet e ashpra e të vjetruara të laissez-faire-it të shekullit XIX. Shprehjen ekonomike bashkëkohore të këtij orientimi e shihnin te monetarizmi.

Në këtë kritikë, ulja e inflacionit ishte arritur me çmimin e papunësisë masive dhe të çindustrializimit. Kufizimi i shpenzimeve dhe i sektorit publik, që paraqitej si arritje nga përkrahësit, shihej nga kundërshtarët si dobësim i shtetit të mirëqenies dhe si krijim përfitimesh të mëdha për spekuluesit e privatizimit. Këto ishin vlerësime politike për përbërjen dhe pasojat e ndërhyrjeve, jo një pohim se çdo tregues i shpenzimeve publike kishte rënë në mënyrë të njëtrajtshme gjatë gjithë periudhës.

Kritika shtrihej edhe te institucionet ndërmjetësuese të demokracisë britanike. Sindikatat, profesionet e organizuara, shërbimi civil dhe pushteti vendor përshkruheshin si objekt i sulmeve të vazhdueshme, me pasoja të rënda për pavarësinë dhe aftësinë e tyre për të kufizuar qeverinë. Politika e jashtme kundërshtohej si për stilin, të quajtur «diplomaci me megafon», ashtu edhe për përmbajtjen: lidhje tepër e ngushtë me Amerikën e Ronald Reaganit dhe qëndrim tepër armiqësor ndaj Bashkësisë Europiane. Edhe në këtë interpretim figura qendrore ishte Thatcher-i, por tani si udhëheqëse që kishte marrë nën kontroll partinë, kishte braktisur traditën konservatore të «Një Kombi» dhe sundonte ashpër mbi kolegët e kabinetit.

Neomarksistët ishin ndër të parët që dalluan mundësinë e një ndryshimi të tillë. Shumë nga kundërshtimet e tyre përputheshin me ato të opinionit të moderuar: e shihnin theçerizmin si një zhvillim të jashtëzakonshëm në politikën britanike të pasluftës, pranonin disa arritje afatshkurtra, por theksonin kostot, sidomos për klasën punëtore, dhe kundërshtonin marrëdhënien e posaçme me administratën e Reaganit.

Megjithatë, interesi i tyre nuk kufizohej te dënimi moral ose politik. Ata studionin me vëmendje aftësinë e një elite partiake për të ndjekur interesat e mbështetësve të saj klasorë dhe për të kryer një riorganizim të gjerë në kushtet e Britanisë pasfordiste, pra në një ekonomi që po largohej nga modeli i prodhimit industrial masiv dhe marrëdhëniet shoqërore të lidhura me të. Disa komentues e përshkruan këtë qëndrim si përzierje magjepsjeje dhe zilie ndaj vendosmërisë së kundërshtarit. Fokusi ishte më pak te personaliteti i Thatcher-it ose te përshkrimi i veçuar i politikave dhe më shumë te kushtet strukturore botërore e vendore dhe te teknikat e qeverisjes që mbronin e përparonin projektin. Për këtë arsye, një vlerësim i rëndësishëm akademik i konsideron analizat neomarksiste ndër shpjegimet më të fuqishme të theçerizmit; ky mbetet një gjykim mbi cilësinë e interpretimit, jo një përfundim i pranuar nga të gjitha shkollat.

Pas vitit 1987 u dobësua interesi për interpretime që e paraqitnin theçerizmin si një ndryshim të vetëm, tërësisht koherent dhe përmbysës. Qeveria e tretë bëri gabime që u lidhën gjerësisht me dorëheqjen e Thatcher-it më 1990. Ndër shembujt e përmendur janë taksa për frymë, e njohur si poll tax, reformat e shtetit të mirëqenies, rikthimi i inflacionit dhe mosmarrëveshjet për drejtimin e integrimit europian. Në atë kohë organizimi europian ishte ende ai i Bashkësive Europiane; emërtimi Bashkimi Europian lidhet me rendin e krijuar më pas nga Traktati i Maastricht-it.

Edhe gjatë periudhës së hershme kishte pasur skeptikë që kundërshtonin idenë e një shkëputjeje krejt të jashtëzakonshme nga zhvillimi i mëparshëm britanik, të një ideologjie plotësisht koherente dhe të një zbatimi të njëtrajtshëm. Në fillim të viteve 1990, ky këndvështrim fitoi peshë dhe komentuesit u përqendruan gjithnjë e më shumë te dështimet konkrete të zbatimit të politikave.

Nga ana tjetër, vështirësitë e qeverive pasuese të John Majorit i shtynë disa studiues ta rivlerësonin atë që ishte arritur më 1979–1990. Privatizimi, ndryshimet në marrëdhëniet industriale dhe Ligji i Arsimit i vitit 1988 mund të shiheshin si masa të mëdha të realizuara në kushte tepër të vështira politike e administrative, pavarësisht gjykimit normativ për to. Ky debat nxjerr në pah mungesën e kritereve të përbashkëta për matjen e suksesit të qeverive britanike, përveç fitoreve zgjedhore. Prandaj vlerësimi i theçerizmit varet edhe nga ajo nëse përparësi u jepet rezultateve ekonomike, barazisë, autonomisë së institucioneve, zbatimit të reformave ose mbështetjes elektorale.