Category: NJ

Njeriu ekonomik, i quajtur edhe njeriu ekonomik racional ose homo economicus, është një model i individit që përdor punën dhe burimet e veta në treg për të ndjekur në mënyrë të rregullt interesat e tij. Ai është një ndërtim analitik, jo përshkrim i plotë i çdo njeriu. Debatet mbi të shpesh ngatërrojnë dy kuptime: në kuptimin e ngushtë individi është racional dhe egoist; në kuptimin e gjerë është racional, por qëllimet e tij nuk duhet të jenë medoemos egoiste.

Në kuptimin e gjerë, modeli kërkon që parapëlqimet të përmbushin disa kushte të teorisë ekonomike. Kalueshmëria do të thotë se, nëse individi parapëlqen A-në ndaj B-së dhe B-në ndaj C-së, ai parapëlqen A-në ndaj C-së. Qëndrueshmëria do të thotë se, nëse zgjedh A-në përpara B-së, e përsërit këtë zgjedhje kur alternativat dhe rrethanat janë vërtet të njëjta. Plotësia do të thotë se për çdo çift të mirash, shërbimesh ose mundësish A dhe B, ai mund të thotë se parapëlqen A-në, parapëlqen B-në ose është indiferent ndërmjet tyre.

Në një nivel më konkret, shumë modele supozojnë se individi parapëlqen më shumë ndaj më pak të një të mire, por dobia shtesë e çdo njësie pakësohet. Kjo është dobia marxhinale rënëse: njësia e radhës i shton më pak kënaqësi sesa njësia paraardhëse. Në zgjedhjen ndërmjet shportave me dy të mira, një supozim i lidhur është se, sa më shumë të ketë nga njëra e mirë, aq më shumë prej saj do të kërkojë për të pranuar humbjen e një njësie të tjetrës. Kjo lidhet me supozimin e normës marxhinale rënëse të zëvendësimit ndërmjet dy të mirave. Dobia marxhinale dhe norma e zëvendësimit nuk janë e njëjta madhësi, edhe pse përdoren së bashku në shumë shpjegime të zgjedhjes.

Këto supozime janë të diskutueshme. Studimet psikologjike tregojnë se njerëzit mund të mos ruajnë kalueshmërinë ose qëndrueshmërinë kur ndryshon mënyra e paraqitjes së problemit. Për shembull, një zgjedhje me rrezik mund të pranohet kur paraqitet si mundësi fitimi kundrejt ruajtjes së gjendjes dhe të refuzohet kur i njëjti rezultat ekonomik paraqitet si shmangie humbjeje kundrejt humbjes. Ky është ndikimi i kornizimit. Edhe kërkesa që individi të ketë gjithmonë një renditje të plotë mund të jetë tepër e fortë: ai mund të mos dijë t'i krahasojë disa alternativa. Dobia marxhinale rënëse gjithashtu nuk vërehet në çdo situatë.

Një pjesë e madhe e kritikës, megjithatë, drejtohet ndaj egoizmit që i atribuohet modelit. Kushtet formale të racionalitetit nuk e kërkojnë vetvetiu këtë egoizëm. Njeriu ekonomik në kuptimin e gjerë maksimizon dobinë sipas parapëlqimeve të veta. Nëse ndihma për njerëzit në Somali i jep më shumë kënaqësi sesa përdorimet e tjera të parave, ai mund t'i dhurojë ato për këtë qëllim pa e shkelur modelin. Njeriu ekonomik në kuptimin e ngushtë, përkundrazi, synon shtimin e pasurisë ose përfitimit të vet personal.

Prandaj dy pohime të ndryshme shpesh përzihen: se njerëzit zgjedhin në mënyrë të rregullt sipas qëllimeve të tyre dhe se qëllimet e tyre janë vetëm vetjake. Ekonomia kritikohet shpesh sikur supozon se shumica e njerëzve janë, ose madje duhet të jenë, egoistë të kuptimit të ngushtë. Ekonomistët përgjigjen duke përdorur përkufizimin më të gjerë. Meqë as kritikët dhe as mbrojtësit nuk e ruajnë gjithmonë të njëjtin kuptim, një pjesë e mosmarrëveshjes vjen nga përdorimi i paqëndrueshëm i termit.