Category: GJ

Gjyqësori është tërësia e gjyqtarëve dhe e institucioneve që ushtrojnë funksionin gjyqësor në një vend. Në diskutimet politike për të dalin zakonisht katër çështje kryesore: pavarësia, kontrolli mbi ligjet, kontrolli mbi ekzekutivin dhe prejardhja shoqërore e gjyqtarëve.

1. Pavarësia gjyqësore. Për sundimin e ligjit konsiderohet thelbësore që gjyqtarët të mos mund të shkarkohen thjesht sepse këtë e dëshiron ekzekutivi ose legjislativi. Garancitë për qëndrimin në detyrë dhe për shpërblimin zakonisht parashikohen në kushtetutë. Për shembull, neni III, seksioni 1, i Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara parashikon që gjyqtarët federalë, si të Gjykatës Supreme ashtu edhe të gjykatave më të ulëta, ta mbajnë detyrën për sa kohë përmbushin kushtin e sjelljes së mirë dhe që shpërblimi i tyre të mos ulet gjatë qëndrimit në detyrë. Në traditën britanike, mbrojtja e pagave të gjyqtarëve përmes një fondi që nuk varet nga rishikimi i zakonshëm vjetor parlamentar ka shërbyer për një qëllim të ngjashëm.

Pavarësia pas emërimit nuk e përjashton ndikimin politik në vetë emërimin. Presidentët amerikanë kanë kërkuar shpesh të emërojnë në Gjykatën Supreme gjyqtarë që besojnë se do të mbështesin orientimin e tyre politik, por jo rrallë janë zhgënjyer nga vendimet e mëvonshme të këtyre gjyqtarëve. Presidentit Eisenhower i atribuohet vlerësimi se emërimi i Earl Warren-it si kryetar i Gjykatës Supreme ishte gabimi më i rëndë i tij. Ky shembull ilustron dallimin midis pritjeve politike të autoritetit emërues dhe autonomisë që gjyqtari mund të ushtrojë më pas, veçanërisht në çështjet e të drejtave civile dhe të aktivizmit gjyqësor.

2. Kontrolli gjyqësor i legjislacionit. Në shumë sisteme me kushtetutë të shkruar, kontrolli i kushtetutshmërisë së ligjeve u besohet gjykatave të zakonshme, gjykatave të posaçme kushtetuese ose, si në Francë, Këshillit Kushtetues. Doktrina tradicionale britanike e sovranitetit parlamentar, përkundrazi, nuk u njihte gjykatave kompetencë të përgjithshme për të shpallur të pavlefshëm një ligj të Parlamentit për shkak të papajtueshmërisë së tij me kushtetutën; roli i tyre ishte interpretimi i ligjit. Megjithatë, interpretimi gjyqësor mund të prodhonte rezultate shumë të ndryshme nga synimi parlamentar. Një shembull historik është vendimi i Gjykatës së Apelit, më 1983, mbi kompetencat dhe detyrat e Komisionit të Kufijve të Zonave Zgjedhore.

Nga vitet 1990, marrëdhënia tradicionale britanike midis gjykatave dhe Parlamentit u ndërlikua nga zbatimi i së drejtës së Bashkimit Evropian dhe, më pas, nga kuadri i mbrojtjes së të drejtave të njeriut. Gjatë periudhës së anëtarësimit britanik në Bashkimin Evropian, gjykatat kontrollonin përputhshmërinë e legjislacionit kombëtar me të drejtën evropiane; kontrolli sipas ligjit për të drejtat e njeriut kishte mekanizma të ndryshëm, ndër të cilët deklarimi i papajtueshmërisë. Këto zhvillime krijuan tensione me përfytyrimin klasik të sovranitetit parlamentar, por nuk duhen barazuar pa dallim me një kompetencë të përgjithshme për shfuqizimin e ligjeve të Parlamentit.

3. Kontrolli gjyqësor i veprimeve të ekzekutivit. Kushtetuta amerikane i jep Kongresit kompetencën për të rregulluar tregtinë me shtetet e huaja, ndërmjet shteteve të federatës dhe me fiset indigjene. Kjo dispozitë i përfshiu herët gjykatat në përcaktimin e kufijve të veprimeve dhe të agjencive ekzekutive që merreshin me tregtinë ndërmjet shteteve. Shumica e sistemeve gjyqësore, përfshirë traditat britanike dhe franceze, njohin forma të kontrollit mbi ligjshmërinë e veprimtarisë administrative. Në Britani, kërkesat e palëve të cenuara për kontroll gjyqësor të veprimeve ekzekutive u bënë një mjet i rëndësishëm i së drejtës administrative. Edhe Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut mund të konstatojë se veprime të autoriteteve britanike kanë shkelur të drejtat e garantuara nga Konventa Evropiane.

4. Prejardhja shoqërore. Një kundërshtim i shpeshtë ndaj zgjerimit të pushtetit të gjyqësorit, veçanërisht në debatet britanike, është se gjyqtarët janë rekrutuar nga një rreth i ngushtë shoqëror. Sipas kësaj kritike, ata mund të mos u japin trajtim të drejtë të varfërve ose pakicave etnike dhe mund të anojnë në favor të individualizmit kundrejt kolektivizmit. Rekrutimi historik i gjyqtarëve të lartë kryesisht nga avokatët e specializuar në përfaqësimin para gjykatave, së bashku me karakterin shoqëror përzgjedhës të këtij profesioni, e ushqeu këtë shqetësim. Megjithatë, prejardhja e ngushtë shoqërore, në vetvete, nuk provon se vendimmarrja gjyqësore është sistematikisht e njëanshme në mënyrat e pretenduara. Kjo është një çështje që kërkon shqyrtim të praktikës dhe të provave, jo vetëm të përbërjes shoqërore të profesionit.