Karl Popperi

Botuar për herë të parë të enjten, më 13 nëntor 1997; rishikim thelbësor të premten, më 31 korrik 2026

Burimi: https://plato.stanford.edu/entries/popper/

Karl Popper-i konsiderohet përgjithësisht si një nga filozofët më të mëdhenj të shkencës të shekullit të njëzetë. Ai ishte gjithashtu një filozof social dhe politik me peshë të konsiderueshme, një racionalist kritik i vetëshpallur, një kundërshtar i përkushtuar i të gjitha formave të skepticizmit dhe relativizmit në shkencë dhe në çështjet njerëzore në përgjithësi, si dhe një avokat i vendosur e mbrojtës i patundur i „Shoqërisë së Hapur“. Një nga tiparet e shumta të spikatura të mendimit të Popper-it është shtrirja e ndikimit të tij intelektual: ai u lavdërua nga Bertrand Russell-i; u dha mësim Imre Lakatos-it, Paul Feyerabend-it dhe filantropit George Soros në London School of Economics; numëroi David Miller-in, Joseph Agassi-n, Alan Musgrave-in dhe Jeremy Shearmur-in mes asistentëve të tij kërkimorë; u llogarit nga Thomas Szasz-i si „ndër mësuesit e mi më parësorë“; dhe gëzoi lidhje të ngushta me ekonomistin Friedrich Hayek dhe historianin e artit Ernst Gombrich. Përveç kësaj, Peter Medawar-i, John Eccles-i dhe Hermann Bondi bëjnë pjesë ndër shkencëtarët e shquar që kanë pranuar detyrimin e tyre intelektual ndaj punës së tij, ku ky i fundit deklaroi se „Nuk ka asgjë më shumë në shkencë sesa metoda e saj, dhe nuk ka asgjë më shumë në metodën e saj sesa ajo që ka thënë Popper-i“.

Jeta
Sfondi i mendimit të Popper-it
Problemi i demarkacionit
Pohimet bazë, falsifikueshmëria dhe konvencioni
Rritja e dijes njerëzore
Probabiliteti, dija dhe përafërsia me të vërtetën (verisimilitude)
Dija objektive dhe ontologjia e Tre Botëve
Mendimi social dhe politik — Kritika ndaj historicizmit dhe holizmit
Dija shkencore, historia dhe parashikimi
Ligjet e pandryshueshme dhe prirjet kontingjente
Shkrimet logjike
Vlerësimi kritik

Bibliografia
Literatura parësore
Literatura dytësore/Burime të tjera
Mjetet akademike
Burime të tjera në internet
Zëra të ndërlidhur

1. Jeta

Karl Raimund Popper-i lindi më 28 korrik 1902 në Vjenë. Prindërit e tij, me prejardhje hebraike, e rritën në një atmosferë të cilën ai më vonë do ta përshkruante si „padyshim librare“. Babai i tij ishte jurist me profesion, por ushqente gjithashtu një interes të gjallë për klasikët dhe filozofinë, dhe i përcolli djalit të tij një interesim për çështjet sociale dhe politike. Nëna e tij i rrënjosi një pasion të tillë për muzikën, saqë për një periudhë ai mendoi t’i përkushtohej asaj si karrierë; fillimisht zgjodhi historinë e muzikës si lëndë të dytë për provimin e doktoraturës (Ph.D.). Më pas, dashuria e tij për muzikën u bë një nga forcat frymëzuese në zhvillimin e mendimit të tij, dhe u manifestua në interpretimin e tij tejet origjinal mbi marrëdhënien midis mendimit dogmatik dhe atij kritik, në trajtimin e dallimit midis objektivitetit dhe subjektivitetit dhe, më e rëndësishmja, në rritjen e armiqësisë së tij ndaj të gjitha formave të historicizmit, duke përfshirë idetë historiciste mbi natyrën e së „përparuarës“ në muzikë. Karl-i i ri ndoqi Realgymnasium-in vendas, ku ishte i pakënaqur me nivelin e mësimdhënies, dhe pas një sëmundjeje u largua për të ndjekur Universitetin e Vjenës më 1918, duke u matrikulluar katër vjet më vonë. Më 1919 ai u përfshi thellësisht në politikën e krahut të majtë dhe për njëfarë kohe u bë marksist. Megjithatë, ai u zhgënjye shpejt nga karakteri doktrinar i këtij të fundit dhe së shpejti e braktisi tërësisht. Ai zbuloi gjithashtu teoritë psikoanalitike të Frojdit dhe Adlerit (shërbeu për një kohë të shkurtër si punonjës social vullnetar me fëmijë të privuar në njërën prej klinikave të këtij të fundit në vitet 1920) dhe dëgjoi Ajnshtajnin të ligjëronte mbi teorinë e relativitetit. Mbizotërimi i frymës kritike te Ajnshtajni dhe mungesa e saj e plotë te Marksi, Frojdi dhe Adleri i bënë përshtypje Popper-it si diçka me rëndësi thelbësore: pionierët e psikoanalizës, mendoi ai, i formulonin teoritë e tyre në terma që i bënin ato të hapura vetëm ndaj konfirmimit, ndërsa teoria e Ajnshtajnit, në mënyrë thelbësore, kishte implikime të testueshme, të cilat, po të dilnin të rreme, do ta kishin falsifikuar vetë teorinë.

Popper-it iu desh pak kohë për t’u përcaktuar për një karrierë; u trajnua si marangoz, fitoi një diplomë mësuesie për shkollën fillore më 1925 dhe u kualifikua për të dhënë matematikë e fizikë në shkollën e mesme më 1929. Ai ndërmori një program doktorature pranë departamentit të psikologjisë në Universitetin e Vjenës, atëherë nën udhëheqjen e Karl Bühler-it, një nga anëtarët themelues të shkollës së Würzburg-ut në psikologjinë eksperimentale. Projekti i Popper-it fillimisht qe konceptuar si një hulumtim psikologjik i kujtesës njerëzore, mbi të cilin ai kreu kërkime fillestare. Megjithatë, lënda e një kapitulli hyrës të planifikuar mbi metodologjinë mori një rëndësi gjithnjë e më parësore dhe kjo pati jehonë te Bühler-i, i cili, si studiues i Kantit (profesor i filozofisë dhe i psikologjisë), kishte trajtuar në mënyrë të famshme çështjen e „krizës në psikologji“ bashkëkohore. Kjo „krizë“, për Bühler-in, lidhej me çështjen e unitetit të psikologjisë dhe ishte shkaktuar nga shumimi i paradigmave rivale brenda disiplinës në atë kohë, të cilat kishin minuar paradigmën asociacioniste deri atëherë dominuese dhe kishin problematizuar çështjen e metodës. Për rrjedhojë, nën drejtimin e Bühler-it, Popper-i e zhvendosi temën e tij drejt problemit metodologjik të psikologjisë kognitive dhe mori doktoraturën më 1928 me disertacionin „Zur Methodenfrage der Denkpsychologie“. Duke zgjeruar qasjen kantiane të Bühler-it ndaj krizës në disertacion, Popper-i kritikoi programin monist neutral të Moritz Schlick-ut për ta bërë psikologjinë shkencore nëpërmjet shndërrimit të saj në një shkencë të proceseve trunore. Ky ideal i fundit, argumentoi Popper-i, ishte i konceptuar gabim, por çështjet e ngritura prej tij patën si pasojë përfundimtare zhvendosjen e vëmendjes së Popper-it nga pyetja e Bühler-it mbi unitetin e psikologjisë drejt asaj të shkencësisë së saj. Ky përqendrim filozofik mbi çështjet e metodës, objektivitetit dhe pretendimeve për status shkencor do të bëhej një preokupim kryesor gjatë gjithë jetës së tij, duke e përafruar orientimin e mendimit të Popper-it me atë të filozofëve bashkëkohorë „analitikë“ si Frege dhe Russell-i, si dhe me atë të shumë anëtarëve të Rrethit të Vjenës.

Popper-i u martua me Josephine Anna Henninger-in („Hennie“) më 1930, e cila i shërbeu gjithashtu si asistente dhe dorëshkruese (amanuensis) deri në vdekjen e saj më 1985. Në një fazë të hershme të martesës së tyre ata vendosën të mos bënin kurrë fëmijë. Më 1937 ai mori një pozicion mësimdhënieje në filozofi në Universitetin e Canterbury-t në Zelandën e Re, ku do të qëndronte gjatë gjithë kohëzgjatjes së Luftës së Dytë Botërore.

Aneksimi i Austrisë më 1938 u bë katalizatori që e shtyu Popper-in t’i ripërqendronte shkrimet e tij mbi filozofinë sociale dhe politike. Ai botoi The Open Society and Its Enemies, kritikën e tij ndaj totalitarizmit, më 1945. Më 1946 u transferua në Angli për të dhënë mësim në London School of Economics, dhe u bë profesor i logjikës dhe metodës shkencore në Universitetin e Londrës më 1949. Që nga kjo pikë, reputacioni dhe statura e tij si filozof i shkencës dhe mendimtar social u rritën, dhe ai vazhdoi të shkruante me prodhimtari të lartë — disa nga veprat e tij, veçanërisht The Logic of Scientific Discovery (1959), shihen sot gjerësisht si vepra klasike pioniere në këtë fushë. Megjithatë, ai ndërthuri një personalitet luftarak me një zell për vetëmadhështi që nuk e bëri fort të dashur për kolegët e profesionit. Ndihej ngushtë në mjedisin filozofik të Britanisë së pasluftës, i cili, siç e shihte ai, ishte i fiksuar pas çështjeve gjuhësore të parëndësishme të diktuara nga Wittgenstein-i, të cilin e konsideronte si armikun e tij të betuar. Përkushtimi i Popper-it ndaj përparësisë së kritikës racionale kundërpeshohej nga armiqësia ndaj çdo gjëje që nuk përbënte pranim të plotë të mendimit të tij, dhe në Britani — ashtu siç kishte ndodhur në Vjenë — ai u bë gjithnjë e më shumë një figurë e izoluar, ndonëse idetë e tij vazhduan të ngjallnin admirim.

Në vitet e mëvonshme Popper-i u bë objekt i kritikave filozofike për shkak të qasjes së tij preskriptive ndaj shkencës dhe theksit të tij mbi logjikën e falsifikimit. Kjo u tejkalua në sytë e shumëkujt nga qasja socio-historike e ndërmarrë nga Thomas Kuhn-i në The Structure of Scientific Revolutions (1962). Në atë vepër, Kuhn-i, i cili argumentoi për pakrahasueshmërinë e paradigmave shkencore rivale, mohoi që shkenca të rritet në mënyrë lineare përmes akumulimit të të vërtetave.

Popper-i u shpall kalorës më 1965 dhe u tërhoq nga Universiteti i Londrës më 1969, duke mbetur aktiv si shkrimtar, transmetues radio-televiziv dhe ligjërues deri në vdekjen e tij më 1994. (Për më shumë hollësi mbi jetën e Popper-it, shih autobiografinë e tij Unended Quest [1976]).

2. Sfondi i mendimit të Popper-it

Një numër tiparesh biografike mund të identifikohen si elemente me ndikim të veçantë në mendimin e Popper-it. Flirtimi i tij adoleshent me marksizmin e bëri atë thellësisht të njohur me pikëpamjen dialektike marksiste mbi ekonominë, luftën e klasave dhe historinë. Por ai mbeti i tmerruar nga dështimi i partive demokratike për të frenuar valën në rritje të fashizmit në Austri në vitet 1920 dhe 1930, si dhe nga mirëseardhja faktike që iu bë atij nga marksistët, të cilët e shihnin fashizmin si një hap të domosdoshëm dialektik drejt implodimit të kapitalizmit dhe fitores përfundimtare të komunizmit. The Poverty of Historicism (1944; 1957) dhe The Open Society and Its Enemies (1945), veprat sociale më të zjarrta dhe me më shumë ndikim të Popper-it, janë mbrojtje të fuqishme të liberalizmit demokratik dhe kritika të ashpra të supozimeve themelore filozofike që mbështesin të gjitha format e totalitarizmit.

Popper-i mbeti gjithashtu thellësisht i impresionuar nga ndryshimet midis teorive të pretenduara si „shkencore“ të Frojdit dhe Adlerit dhe revolucionit të realizuar nga teoria e Relativitetit e Ajnshtajnit në fizikë në dy dekadat e para të shekullit të njëzetë. Dallimi kryesor midis tyre, siç e shihte Popper-i, ishte se ndërsa teoria e Ajnshtajnit ishte tejet „e rrezikshme“, në kuptimin që prej saj ishte e mundur të nxirreshin pasoja të cilat, në dritën e fizikës njutoniane dominuese të asaj kohe, ishin tejet të pamundura (p.sh., që drita përkulet drejt trupave të ngurtë — e konfirmuar nga eksperimentet e Eddington-it më 1919), dhe të cilat, po të dilnin të rreme, do ta falsifikonin të tërë teorinë, asgjë nuk mund t’i falsifikonte teoritë psikoanalitike, madje as në parim. Ato ishin, argumenton Popper-i, „thjesht të patestueshme, të papërgënjeshtrueshme. Nuk kishte asnjë sjellje njerëzore të imagjinueshme që mund t’i kundërshtonte ato“ (1963: 37). Si të tilla, ato kanë më shumë të përbashkëta me mitet sesa me shkencën e mirëfilltë; „Ato përmbajnë sugjerime psikologjike tejet interesante, por jo në një formë të testueshme“ (1963: 38). Ajo që në dukje përbën burimin kryesor të forcës së psikoanalizës, arriti ai në përfundim, përkatësisht aftësia e saj për të akomoduar dhe shpjeguar çdo formë të mundshme të sjelljes njerëzore, është në fakt një dobësi thelbësore, sepse ajo nënkupton se ajo nuk është, dhe nuk mund të jetë, vërtet parashikuese. Për ata që do të përgjigjeshin se teoria psikoanalitike mbështetet nga vëzhgimet klinike, Popper-i thekson se

… mbështetja reale mund të përftohet vetëm nga vëzhgimet e ndërmarra si teste (përmes ‘përpjekjeve për përgënjeshtrim’); dhe për këtë qëllim, kriteret e përgënjeshtrimit duhet të përcaktohen paraprakisht: duhet të bihet dakord se cilat situata të vëzhgueshme, nëse vëzhgohen realisht, nënkuptojnë se teoria është përgënjeshtruar. (1963: 38, shënimi 3 në fund të faqes)

Popper-i konsideron gjithashtu se marksizmit bashkëkohor i mungon gjithashtu statusi shkencor. Ndryshe nga psikoanaliza, argumenton ai, marksizmi fillimisht kishte qenë shkencor, për aq sa ishte vërtet parashikues. Megjithatë, kur këto parashikime nuk u vërtetuan në realitet, teoria u shpëtua nga falsifikimi përmes shtimit të hipotezave ad hoc, të cilat e bënë atë të pajtueshme me faktet. Përmes kësaj mënyre, pohon Popper-i, një teori që fillimisht ishte vërtet shkencore degjeneroi në një dogmë pseudoshkencore. Siç e sheh ai, dialektika hegeliane u përqafua nga marksistët jo për të kundërshtuar dogmatizmin, por për ta përshtatur atë me kauzën e tyre duke eliminuar mundësinë e provave kundërshtuese. Kështu, ajo është shndërruar në atë që Popper-i e quan „dogmatizëm i përforcuar“ (1963: 334).

Këta faktorë u ndërthurën duke e bërë Popper-in ta merrte falsifikueshmërinë si kriterin e tij për dallimin e shkencës nga joshkenca: nëse një teori është e papajtueshme me vëzhgimet e mundshme empirike, ajo është shkencore; anasjelltas, një teori që është e pajtueshme me të gjitha këto vëzhgime, qoftë sepse, si në rastin e marksizmit, është modifikuar vetëm për të akomoduar vëzhgime të tilla, ose sepse, si në rastin e teorive psikoanalitike, është në përputhje me të gjitha vëzhgimet e mundshme, është joshkencore. Megjithatë, Popper-i nuk është pozitivist dhe pranon se teoritë joshkencore mund të jenë ndriçuese dhe se madje edhe shpjegimet thjesht mitogjene kanë luajtur një rol të vyer në të kaluarën për përshpejtimin e të kuptuarit tonë mbi natyrën e realitetit.

3. Problemi i demarkacionit

Për Popper-in, problemi qendror në filozofinë e shkencës është ai i demarkacionit, domethënë, i dallimit midis shkencës dhe asaj që ai e quan „joshkencë“ (p.sh., logjika, metafizika, psikoanaliza dhe psikologjia individuale e Adlerit). Popper-i është i pazakontë mes filozofëve bashkëkohorë për faktin se ai pranon vlefshmërinë e kritikës së Hjumit ndaj induksionit, dhe në të vërtetë, shkon përtej saj duke argumentuar se induksioni nuk përdoret kurrë realisht në shkencë. Megjithatë, ai nuk pranon se kjo sjell domosdoshmërisht skepticizëm dhe argumenton se këmbëngulja bejkoniane/njutoniane mbi përparësinë e vëzhgimit „të pastër“, si hapi fillestar në formimin e teorive, është krejtësisht e gabuar: çdo vëzhgim është përzgjedhës dhe i ngarkuar me teori, dhe nuk ekzistojnë vëzhgime të pastra ose të zhveshura nga teoria. Në këtë mënyrë ai destabilizon pikëpamjen tradicionale sipas së cilës shkenca mund të dallohet nga joshkenca mbi bazën e metodologjisë së saj induktive. Në dallim nga kjo, Popper-i pohon se nuk ka asnjë metodologji unike specifike për shkencën; përkundrazi, shkenca, ashtu si pothuajse çdo veprimtari tjetër organike, konsiston kryesisht në zgjidhjen e problemeve.

Prandaj, Popper-i e hedh poshtë pikëpamjen se induksioni është metoda karakteristike e kërkimit dhe e nxjerrjes së përfundimeve shkencore, duke vendosur falsifikueshmërinë në vend të tij. Është e lehtë, argumenton ai, të gjesh prova në favor të pothuajse çdo teorie, dhe për këtë arsye ai pohon se një „vërtetim i tillë në provë“ (corroboration), siç e quan ai, duhet të ketë vlerë shkencore vetëm nëse është rezultati pozitiv i një parashikimi vërtet „të rrezikshëm“, i cili me shumë gjasë mund të kishte qenë i rremë. Në një kuptim kritik, teoria e demarkacionit e Popper-it bazohet mbi perceptimin e tij për asimetrinë që, në nivelin e logjikës, qëndron midis verifikimit dhe falsifikimit: është logjikisht e pamundur të verifikohet një propozicion universal duke iu referuar përvojës (siç e pa qartë Hjumi), por një rast i vetëm i mirëfilltë kundërshtues e falsifikon ligjin universal përkatës. Me një fjalë, një përjashtim, larg të qenit „vërtetim“ i një rregulli, e përgënjeshtron atë përfundimisht.

Çdo teori e mirëfilltë shkencore, sipas këndvështrimit të Popper-it, është ndaluese, sepse teoritë e shkencave natyrore marrin formën e pohimeve universale. „Të gjithë A-të janë X“ është e barasvlershme me „Asnjë A nuk është jo-X“, e cila falsifikohet nëse del e vërtetë se „Disa A janë jo-X“. Për shembull, ligji i ruajtjes së energjisë mund të shprehet si „Nuk ka makinë të lëvizjes së përhershme“.

Megjithatë, universaliteti i ligjeve të tilla, argumenton ai, e përjashton mundësinë e verifikimit të tyre. Kësisoj, një teori që i ka bërë ballë testimit rigoroz duhet të konsiderohet se ka marrë një shkallë të lartë vërtetimi në provë (corroboration) dhe mund të mbahet përkohësisht si teoria më e mirë e disponueshme derisa më në fund të falsifikohet dhe/ose të zëvendësohet nga një teori më e mirë.

Popper-i thekson në veçanti se nuk ka asnjë mënyrë unike, asnjë metodë të vetme të tillë si induksioni, e cila të funksionojë si rrugë drejt teorisë shkencore, dhe citon me miratim Ajnshtajnin lidhur me këtë pikë:

Nuk ka asnjë rrugë logjike që të çon drejt [ligjeve tejet universale të shkencës]. Ato mund të arrihen vetëm përmes intuitës, e cila mbështetet në diçka si një dashuri intelektuale për objektet e përvojës. (2002: 8–9)

Shkenca, sipas mendimit të Popper-it, fillon me probleme dhe jo me vëzhgime — është, në të vërtetë, pikërisht në kontekstin e përballjes me një problem që shkencëtari bën vëzhgime në radhë të parë: vëzhgimet e tij janë të projektuara në mënyrë përzgjedhëse për të testuar shkallën në të cilën një teori e caktuar funksionon si një zgjidhje e kënaqshme për një problem të caktuar.

Sipas këtij kriteri të demarkacionit, fizika, kimia dhe psikologjia (jo-introspektive), ndër të tjera, klasifikohen si shkenca, psikoanaliza është një parashkencë, kurse astrologjia dhe frenologjia janë pseudoshkenca.

4. Pohimet bazë, falsifikueshmëria dhe konvencioni

Popper-i heq një vijë të qartë ndarëse midis logjikës së falsifikueshmërisë dhe metodologjisë së saj të zbatuar. Logjika e teorisë së tij është skajshmërisht e thjeshtë: një pohim universal falsifikohet nga një rast i vetëm i mirëfilltë kundërshtues. Nga ana metodologjike, megjithatë, situata është komplekse: vendimet nëse duhet pranuar një vëzhgim dukshëm falsifikues si një falsifikim real mund të jenë problematike, pasi anshmëria në vëzhgim dhe gabimi në matje, për shembull, mund të japin rezultate që janë vetëm në dukje të papajtueshme me teorinë e shqyrtuar.

Kështu, ndërsa mbron falsifikueshmërinë si kriterin e demarkacionit për shkencën, Popper-i pranon shprehimisht faktin se në praktikë një rast i vetëm konfliktual ose kundërshtues nuk është kurrë i mjaftueshëm metodologjikisht për falsifikim, dhe se teoritë shkencore shpesh mbahen edhe pse një pjesë e madhe e të dhënave të disponueshme bie në konflikt me to, ose paraqet anomali në raport me to.

Në këtë kuadër, te Logjika e zbulimit shkencor Popper-i paraqet konceptin teknik të një „pohimi bazë“ ose „propozicioni bazë“, të cilin e përkufizon si një pohim që mund të shërbejë si premisë në një falsifikim empirik dhe që merr formën ekzistenciale singulare „Ka një X në Y“. Pohimet bazë janë të rëndësishme sepse mund të bien formalisht në kundërshtim me pohimet universale, dhe për pasojë luajnë rolin e falsifikuesve potencialë. Për të marrë një shembull, pohimi bazë (i supozuar) „Në rajonin hapësirë-kohë k ka një aparat që është një makinë e lëvizjes së përhershme“ bie në kundërshtim me ligjin e ruajtjes së energjisë dhe, nëse do të ishte i vërtetë, do ta falsifikonte atë (2002: 48). Për rrjedhojë, Popper-i pohon se pohimet bazë janë objektive dhe qeverisen nga dy kërkesa: (a) kërkesa formale, që ato duhet të jenë njëherazi singulare dhe ekzistenciale, dhe (b) kërkesa materiale, që ato duhet të jenë ndërsubjektivisht të testueshme.

Në thelb, pohimet bazë për Popper-in janë konstrukte logjike që përfshijnë dhe përthekojnë „pohimet e vëzhgimit“, por për arsye metodologjike ai kërkon ta shmangë këtë terminologji, pasi ajo lë të kuptohet se ato rrjedhin drejtpërdrejt nga përvoja dhe njihen prej saj (2002: 12, shënimi 2 në fund të faqes), gjë që do t’i ngatërronte ato me pohimet „protokollare“ të pozitivizmit logjik dhe do të rifuste idenë empiriste se disa lloje raportimesh të përvojës janë të pagabueshme. Kërkesa e „objektivitetit“ në trajtimin e pohimeve bazë nga Popper-i, në të kundërt, përbën një hedhje poshtë të pikëpamjes se e vërteta e pohimeve shkencore mund të reduktohet ndonjëherë te përvoja njerëzore individuale apo kolektive (2002: 25).

Prandaj, Popper-i argumenton se në shkencë nuk ka pohime që nuk mund të merren në pyetje: pohimet bazë, të cilat përdoren për të testuar teoritë universale të shkencës, duhet të jenë vetë ndërsubjektivisht të testueshme dhe rrjedhimisht janë të hapura ndaj mundësisë së përgënjeshtrimit. Ai pranon se kjo duket se paraqet një vështirësi praktike, në masën që lë të kuptohet se testueshmëria duhet të vazhdojë pafundësisht (ad infinitum), gjë që ai e pranon si një absurditet operacional: herët a vonë, çdo testim duhet të marrë fund. Pika ku testimi merr fund, argumenton ai, është në një vendim të bazuar në konvencion për të pranuar një apo disa pohime bazë; pikërisht në këtë çast konvencioni dhe marrëveshja njerëzore ndërsubjektive luajnë një rol të domosdoshëm në shkencë:

Çdo testim i një teorie, qoftë kur përfundon me vërtetimin e saj në provë (corroboration) apo me falsifikimin e saj, duhet të ndalet në një pohim bazë ose një tjetër, të cilin ne vendosim ta pranojmë. Nëse nuk marrim asnjë vendim dhe nuk pranojmë ndonjë pohim bazë të caktuar, atëherë testimi nuk do të ketë çuar asgjëkundi. (2002: 86)

Megjithatë, Popper-i pohon se ndonëse një vendim i tillë zakonisht lidhet shkakësisht me përvojën shqisore perceptuese, ai nuk përligjet dhe nuk mund të përligjet nga një përvojë e tillë; pohimet bazë janë të nënpërcaktuara nga përvoja.

Përvojat mund të motivojnë një vendim, e kësisoj pranimin ose refuzimin e një pohimi, por një pohim bazë nuk mund të përligjet prej tyre — po aq sa nuk mund të përligjet duke i rënë tavolinës me grusht. (2002: 87–88)

Pohimet mund të përligjen vetëm nga pohime të tjera, dhe për këtë arsye testimi merr fund jo me vendosjen e një korrelacioni midis përmbajtjes propozicionale dhe realitetit të vëzhgueshëm, siç do të pretendonte empirizmi, por me anë të pranimit konvencional, ndërsubjektiv të vërtetësisë së disa pohimeve bazë nga ana e komunitetit kërkimor.

Pranimi i pohimeve bazë krahasohet nga Popper-i me gjykimin nga një juri: vendimi i jurisë do të jetë një marrëveshje në përputhje me kodin ligjor në fuqi dhe mbi bazën e provave të paraqitura, dhe është analog me pranimin e një pohimi bazë nga komuniteti kërkimor:

Me vendimin e saj, juria pranon, me anë të marrëveshjes, një pohim mbi një ngjarje faktike — një pohim bazë, si të thuash. (2002: 92)

Vendimi i jurisë është konvencional për sa kohë buron nga një procedurë e qeverisur nga rregulla të qarta, dhe përbën një zbatim të sistemit ligjor si një tërësi ashtu siç zbatohet për rastin në fjalë. Vendimi përfaqësohet kështu si një pohim i vërtetë faktik, por, siç e dëshmojnë fare qartë dështimet e drejtësisë,

pohimi nuk është domosdo i vërtetë thjesht sepse juria e ka pranuar atë. Kjo … pranohet në rregullin që lejon që një vendim të prishet ose të rishikohet. (2002: 92)

Kjo është e krahasueshme, argumenton ai, me rastin e pohimeve bazë: pranimi i tyre si të vërteta bëhet po ashtu përmes marrëveshjes dhe, si i tillë, ai përbën gjithashtu një zbatim të një sistemi teorik, dhe

është vetëm ky zbatim që bën të mundur çdo zbatim të mëtejshëm të sistemit teorik. (2002: 93)

Megjithatë, pranimi me marrëveshje i pohimeve bazë, ashtu si ai i vendimeve gjyqësore, mbetet përjetësisht i ndjeshëm ndaj kërkesës për marrje të mëtejshme në pyetje. Popper-i e quan këtë „relativiteti i pohimeve bazë“ (2002: 86), gjë që pasqyron natyrën e përkohshme të vetë tërësisë së dijes shkencore. Shkenca nuk mbështetet, pohon ai, mbi asnjë shtresë shkëmbore themelore. Përkundrazi, sistemet teorike të shkencës ngjasojnë me ndërtesat në tokë moçalore, të ndërtuara me mbështetjen e shtyllave:

Shtyllat ngulen nga lart poshtë në moçal, por jo deri në ndonjë bazë natyrore apo të „dhënë“; dhe nëse ndalojmë nguljen e shtyllave më thellë, kjo nuk ndodh sepse kemi arritur në tokë të fortë. Ne thjesht ndalojmë atëherë kur jemi të kënaqur që shtyllat janë mjaftueshëm të qëndrueshme për të mbajtur strukturën, të paktën hëpërhë. (2002: 94)

5. Rritja e dijes njerëzore

Për Popper-in, rritja e dijes njerëzore rrjedh nga problemet tona dhe nga përpjekjet tona për t’i zgjidhur ato. Këto përpjekje përfshijnë formulimin e teorive të cilat duhet të shkojnë përtej dijes ekzistuese dhe për këtë arsye kërkojnë një hov të imagjinatës. Për këtë arsye, ai vendos një theks të veçantë mbi rolin që luan imagjinata krijuese në formulimin e teorive. Përparësia e problemeve në përshkrimin e shkencës nga Popper-i është parësore, dhe pikërisht kjo e çon atë t’i karakterizojë shkencëtarët si „zgjidhës problemesh“. Për më tepër, meqenëse shkencëtari fillon me probleme dhe jo me vëzhgime apo „fakte të zhveshura“, ai argumenton se e vetmja teknikë logjike që është pjesë përbërëse e metodës shkencore është ajo e testimit deduktiv të teorive, të cilat vetë nuk janë produkt i ndonjë operacioni logjik. Në këtë procedurë deduktive përfundimet nxirren nga një hipotezë tentative dhe më pas krahasohen me njëra-tjetrën dhe me pohime të tjera përkatëse për të përcaktuar nëse ato e falsifikojnë apo e vërtetojnë në provë hipotezën. Përfundime të tilla nuk krahasohen drejtpërdrejt me faktet, thekson Popper-i, thjesht sepse nuk ka fakte „të pastra“ në dispozicion; të gjitha pohimet e vëzhgimit janë të ngarkuara me teori, dhe janë po aq funksion i faktorëve thjesht subjektivë (interesave, pritshmërive, dëshirave, etj.) sa ç’janë funksion i asaj që është objektivisht reale.

Si funksionon atëherë procedura deduktive? Popper-i specifikon katër hapa (2002: 9):

I pari është formal, një testim i qëndrueshmërisë së brendshme të sistemit teorik për të parë nëse ai përmban ndonjë kontradiktë.
Hapi i dytë është gjysmë-formal, „hetimi i formës logjike të teorisë, me synimin për të përcaktuar nëse ajo ka karakterin e një teorie empirike ose shkencore, apo nëse është, për shembull, tautologjike“ (2002: 9).
Hapi i tretë është krahasimi i teorisë së re me ato ekzistuese për të përcaktuar nëse ajo përbën një përparim ndaj tyre. Nëse suksesi i saj shpjegues barazohet me atë të teorive ekzistuese, dhe ajo përveç kësaj shpjegon ndonjë dukuri deri atëherë anomale ose zgjidh disa probleme deri atëherë të pazgjidhshme, ajo do të përqafohet si një përparim ndaj teorive ekzistuese. Në këtë kuptim, shkenca përfshin progres teorik: sipas këtij arsyetimi, një teori X është më e mirë se një teori „rivale“ Y nëse X ka përmbajtje empirike më të madhe, e kësisoj fuqi parashikuese më të madhe sesa Y.
Hapi i katërt dhe përfundimtar është testimi i një teorie përmes zbatimit empirik të përfundimeve të nxjerra prej saj. Nëse përfundime të tilla tregohen të vërteta, teoria vërtetohet në provë (por kurrë nuk verifikohet). Nëse përfundimi tregohet i rremë, atëherë kjo merret si një sinjal se teoria nuk mund të jetë plotësisht e saktë (logjikisht teoria është e falsifikuar), dhe shkencëtari nis kërkimin e tij për një teori më të mirë. Ai megjithatë nuk e braktis teorinë e tanishme derisa të vijë koha që të ketë një më të mirë për ta zëvendësuar atë.

Tabloja e përgjithshme e filozofisë së shkencës të Popper-it, atëherë, është kjo: filozofia e Hjumit dëshmon se ekziston një kontradiktë e nënkuptuar në empirizmin tradicional, i cili pohon se ligjet universale shkencore janë në njëfarë mënyre përfundimisht të konfirmueshme nga përvoja, pavarësisht se pranohet natyra e hapur e kësaj të fundit. Popper-i e eliminon këtë kontradiktë duke hequr kërkesën për verifikim empirik në favor të falsifikimit empirik ose vërtetimit në provë (corroboration). Teoritë shkencore, për të, nuk nxirren në mënyrë induktive nga përvoja, as eksperimentimi shkencor nuk kryhet me synimin për të verifikuar apo vërtetuar përfundimisht vërtetësinë e teorive; përkundrazi, e gjithë dija është e përkohshme, hamendësuese, hipotetike — teoritë universale të shkencës nuk mund të vërtetohen kurrë në mënyrë përfundimtare. Këtej buron theksi i Popper-it mbi rëndësinë e frymës kritike për shkencën — për të, mendimi kritik është vetë thelbi i racionalitetit. Sepse vetëm përmes mendimit kritik ne mund të eliminojmë teoritë e rreme dhe të përcaktojmë se cila nga teoritë e mbetura është më e mira e disponueshme, në kuptimin e posedimit të nivelit më të lartë të forcës shpjeguese dhe fuqisë parashikuese.

6. Probabiliteti, dija dhe përafërsia me të vërtetën (verisimilitude)

Sipas këndvështrimit të shumë shkencëtarëve socialë, sa më e mundshme të jetë një teori, aq më e mirë është ajo, dhe nëse na duhet të zgjedhim midis dy teorive që ndryshojnë vetëm në faktin se njëra është e mundshme dhe tjetra e pamundur, atëherë duhet të zgjedhim të parën. Popper-i e hedh poshtë këtë. Shkenca vlerëson teoritë me përmbajtje të lartë informative, sepse ato zotërojnë fuqi të lartë parashikuese dhe për pasojë janë thellësisht të testueshme. Për këtë arsye, sa më e pamundur të jetë një teori, aq më e mirë është ajo shkencërisht, sepse probabiliteti dhe përmbajtja informative e një teorie ndryshojnë në përpjesëtim të zhdrejtë — sa më e lartë përmbajtja informative e një teorie, aq më i ulët do të jetë probabiliteti i saj. Kështu, pohimet që paraqesin interes të veçantë për shkencën janë ato me përmbajtje të lartë informative dhe (si rrjedhojë) me probabilitet të ulët, të cilat megjithatë i afrohen së vërtetës. Përmbajtja informative, e cila është në përpjesëtim të zhdrejtë me probabilitetin, është në përpjesëtim të drejtë me testueshmërinë. Si pasojë, ashpërsia e testit ndaj të cilit mund t’i nënshtrohet një teori, dhe me anë të të cilit ajo falsifikohet ose vërtetohet në provë, është e një rëndësie thelbësore.

Popper-i argumenton gjithashtu se e gjithë kritika shkencore duhet të jetë hap pas hapi (piecemeal), d.m.th., ai pohon se nuk është e mundur të vihet në dyshim çdo aspekt i një teorie njëherazi, pasi disa elemente të asaj që ai e quan „dije e sfondit“ duhet të merren si të mirëqena. Por kjo nuk është dije në kuptimin e të qenit e vërtetuar përfundimisht; ajo mund të sfidohet në çdo moment, veçanërisht nëse dyshohet se pranimi i saj jokritik mund të jetë përgjegjës për vështirësitë që hasen më pas.

Si mund të jetë njeriu i sigurt atëherë se po vë në dyshim gjënë e duhur? Përgjigjja popperiane është se ne nuk mund të kemi siguri absolute këtu, por testet e përsëritura zakonisht tregojnë se ku qëndron problemi. Siç e pamë, për Popper-in madje edhe pohimet e vëzhgimit janë të korrigjueshme dhe të hapura për rishikim, dhe shkenca sipas tij nuk është një kërkim për dije të sigurt, por një proces evolucionar në të cilin hipotezat ose hamendësimet propozohen dhe testohen me anë të imagjinatës për të shpjeguar faktet ose për të zgjidhur problemet. Për këtë arsye, ai thekson si rëndësinë e vënies në dyshim të dijes së sfondit kur lind nevoja, ashtu edhe peshën e faktit se pohimet e vëzhgimit janë të ngarkuara me teori dhe të korrigjueshme.

Popper-i fillimisht ndihej ngushtë me konceptin e së vërtetës, dhe në shkrimet e tij më të hershme ai shmangu pohimin se një teori e vërtetuar në provë është e vërtetë — sepse qartazi, nëse çdo teori është një hipotezë e hapur, atëherë ipso facto ajo duhet të jetë të paktën potencialisht e rreme. Megjithatë, ai arriti të pranonte riformulimin e Tarskit mbi teorinë e së vërtetës si korrespondencë, dhe te Conjectures and Refutations (1963) ai integron konceptet e së vërtetës dhe përmbajtjes për të formësuar konceptin metalogjik të „ngjashmërisë me të vërtetën“ ose „përafërsisë me të vërtetën“ (verisimilitude). Një teori shkencore „e mirë“, argumenton Popper-i në atë vepër, ka një nivel më të lartë përafërsie me të vërtetën sesa rivalet e saj, dhe ai e shpjegon këtë koncept duke iu referuar pasojave logjike të teorive. Përmbajtja e një teorie është tërësia e pasojave të saj logjike, të cilat mund të ndahen në dy klasa:

„përmbajtja e së vërtetës“, e cila është klasa e propozicioneve të vërteta që mund të nxirren prej saj, dhe
„përmbajtja e së rremes“ e një teorie, e cila është klasa e pasojave të rreme të teorisë (e cila mund të jetë boshe, dhe në rastin e një teorie që është e vërtetë, është domosdoshmërisht boshe).

Popper-i ofron dy shpjegime se si mund të krahasohen teoritë rivale sa i përket niveleve të tyre të përafërsisë me të vërtetën; këto janë përkufizimet cilësore dhe sasiore. Sipas përkufizimit cilësor, përafërsia me të vërtetën përkufizohet në terma të marrëdhënieve të nënklasave: një teori t₂ ka një nivel më të lartë përafërsie me të vërtetën sesa t₁ nëse dhe vetëm nëse përmbajtjet e tyre të së vërtetës dhe të së rremes janë të krahasueshme përmes marrëdhënieve të nënklasave, dhe ose

përmbajtja e së vërtetës e t₂-shit përfshin atë të t₁-shit dhe përmbajtja e së rremes e t₂-shit, nëse ekziston, përfshihet në atë të t₁-shit ose është e njëjtë me të, ose
përmbajtja e së vërtetës e t₂-shit përfshin atë të t₁-shit ose është e njëjtë me të dhe përmbajtja e së rremes e t₂-shit, nëse ekziston, përfshihet në atë të t₁-shit.

Sipas përkufizimit sasior, përafërsia me të vërtetën përkufizohet duke u caktuar sasi përmbajtjeve, ku treguesi i përmbajtjes së një teorie të caktuar është pamundësia e saj logjike, marrë parasysh sërish se përmbajtja dhe probabiliteti ndryshojnë në përpjesëtim të zhdrejtë (1963: 233–4). Përdorimi i secilës metodë të llogaritjes së përafërsisë me të vërtetën tregon, argumenton Popper-i, se edhe nëse një teori t₂ me përmbajtje më të lartë se një teori rivale t₁ falsifikohet më pas, ajo mund të konsiderohet legjitimisht si një teori më e mirë se t₁, dhe „më e mirë“ këtu kuptohet tashmë në kuptimin se t₂ është më pranë së vërtetës sesa t₁ (1963: 235).

Kështu, progresi shkencor përfshin, sipas këtij këndvështrimi, braktisjen e teorive pjesërisht të vërteta, por të falsifikuara, për teori me një nivel më të lartë përafërsie me të vërtetën, d.m.th., që i afrohen më shumë së vërtetës. Në këtë mënyrë, përafërsia me të vërtetën i mundësoi Popper-it të zbusë atë që disa e shihnin si pesimizëm të një filozofie anti-induktiviste të shkencës. Me futjen e këtij koncepti, Popper-i qe në gjendje ta paraqiste arsyetimin e tij si një qëndrim thelbësisht realist, në kuadër të të cilit progresi shkencor mund të shihet si përparim drejt së vërtetës, dhe vërtetimi eksperimental në provë mund të shihet si një tregues i përafërsisë me të vërtetën.

Megjithatë, kërkimet e mëvonshme zbuluan të meta në përkufizimet formale të Popper-it mbi përafërsinë me të vërtetën. Koncepti është tejet i rëndësishëm në sistemin e tij për shkak të zbatimit të tij ndaj teorive që janë përafrime (të cilat janë të zakonshme në shkencat sociale) dhe kësisoj dihet se janë të rreme. Në këtë drejtim, Popper-i kishte shkruar:

Në fund të fundit, ideja e përafërsisë me të vërtetën është më e rëndësishme në rastet kur e dimë se duhet të punojmë me teori që janë në rastin më të mirë përafrime — domethënë, teori për të cilat e dimë se nuk mund të jenë të vërteta… Në këto raste ne përsëri mund të flasim për përafrime më të mira ose më të këqija me të vërtetën (dhe për këtë arsye nuk kemi nevojë t’i interpretojmë këto raste në një kuptim instrumentalist). (1963: 235)

Më 1974, David Miller-i dhe Pavel Tichý, duke punuar në mënyrë të pavarur, demonstruan se kushtet e specifikuara nga Popper-i në shpjegimet e tij për përafërsinë me të vërtetën, si cilësore ashtu edhe sasiore, për krahasimin e përmbajtjeve të së vërtetës dhe të së rremes të teorive, mund të përmbushen vetëm kur teoritë janë të vërteta. Në rastin thelbësisht të rëndësishëm të teorive të rreme, përkufizimet e Popper-it janë formalisht me defekt: sepse lidhur me një teori të rreme t₂ e cila ka përmbajtje të tepërt mbi një teori rivale t₁, si përmbajtja e së vërtetës ashtu edhe përmbajtja e së rremes e t₂-shit do ta tejkalojnë atë të t₁-shit. Prandaj, sa u përket teorive që janë të rreme, kushtet e Popper-it për krahasimin e niveleve të përafërsisë me të vërtetën, qoftë në terma sasiorë apo cilësorë, nuk mund të plotësohen kurrë.

Përgjigjja e Popper-it qe e dyfishtë. Në radhë të parë, ai pranon të metat në trajtimin e tij formal:

„…gabimi im kryesor ishte dështimi për të parë menjëherë se ‘Një teoremë mbi përmbajtjen e së vërtetës’ [1966] e imja, mund të shtrihej edhe mbi përmbajtjen e së rremes: nëse përmbajtja e një pohimi të rremë a tejkalon atë të një pohimi b, atëherë përmbajtja e së vërtetës e a-së tejkalon përmbajtjen e së vërtetës të b-së, dhe e njëjta gjë vlen për përmbajtjet e tyre të së rremes.“ (1979, 371)

Por ai argumenton se

„Mendoj vërtet se nuk duhet të nxjerrim përfundimin nga dështimi i përpjekjeve të mia për të zgjidhur problemin se problemi nuk mund të zgjidhet. Ndoshta ai nuk mund të zgjidhet me mjete thjesht logjike, por vetëm përmes një relativizimi ndaj problemeve përkatëse ose madje duke futur në lojë situatën historike të problemit“ (1979, 372).

Ky sugjerim do të nxiste një sasi të madhe kërkimesh teknike të rëndësishme në këtë fushë. Përveç kësaj, ai e zhvendos detyrën e përkufizimit formal të konceptit nga qendra e filozofisë së tij të shkencës duke kundërshtuar se nuk kishte synuar kurrë të linte të kuptohej

se shkallët e përafërsisë me të vërtetën … mund të përcaktohen ndonjëherë numerikisht, përveçse në disa raste kufitare. (1979: 59)

Përkundrazi, argumenton ai, vlera kryesore e konceptit është heuristike, në të cilën mungesa e një përkufizimi formal adekuat nuk përbën një pengesë të pakapërcyeshme për përdorimin e tij në vlerësimin real të teorive të relativizuara ndaj problemeve për të cilat ne kemi interes.

Shumëkush e sheh thelbin e kësaj strategjie të fundit si një pasqyrim të mirëfilltë të rëndësisë së konceptit të përafërsisë me të vërtetën në sistemin e Popper-it, por kjo nuk i ka kënaqur të gjithë kritikët e tij.

7. Dija objektive dhe ontologjia e Tre Botëve

Armiqësia e Popper-it ndaj qasjeve psikologjizuese në epistemologji është e dukshme që në veprat e tij më të hershme. Pyetjet që lidhen me origjinën e bindjeve, ndjenjat e sigurisë dhe të ngjashme, argumenton ai, konsiderohen me të drejtë si fushë e psikologjisë; përpjekja për përdorimin e tyre në epistemologji, gjë që ka qenë karakteristike veçanërisht për disa shkolla të empirizmit, mund të çojë vetëm në konfuzion dhe së fundi në skepticizëm. Kundër kësaj, ai këmbëngul vazhdimisht mbi objektivitetin e dijes shkencore dhe e sheh si detyrën kryesore të epistemologjisë trajtimin e çështjeve të përligjjes dhe vlefshmërisë në këtë drejtim (2002: 7).

Në disa nga veprat e tij të mëvonshme në këtë fushë, veçanërisht në „Epistemology Without a Knowing Subject“ (1967, ribotuar në Objective Knowledge [1972]) dhe në leksionin e tij „Three Worlds“ në kuadër të Leksioneve Tanner mbi Vlerat Njerëzore të mbajtura më 1978 (botuar më 1980), Popper-i e zhvillon nocionin e objektivitetit më tej në një mënyrë të re, por të debatueshme, duke kërkuar ta çlirojë atë tërësisht nga të gjitha kufizimet psikologjike. Ajo që është thelbësore për epistemologjinë, ripohon ai, është koncepti i objektivitetit, të cilin ai përpiqet të tregojë se nuk kërkon as nocionet e gjendjeve mendore subjektive dhe as atë të një subjekti që „zotëron“ dije: dija në kuptimin e saj të plotë objektiv, argumenton ai, është dije „pa një subjekt njohës“.

Këndvështrimi i qasjes së Popper-it këtu është vendosja e zhvillimit të dijes në kontekstin e evolucionit shtazor dhe njerëzor. Është karakteristike për proceset evolucionare, thekson ai, që ato arrijnë të zhvillohen në një mjedis i cili vetë është pjesërisht i modeluar nga specia në fjalë. Shembujt për këtë janë të shumtë, si shkëmbinjtë nënujorë të ndërtuar nga koralet, kosheret e ndërtuara nga bletët, digat e ndërtuara nga kastorët dhe efektet atmosferike të prodhuara nga bimët. Kjo, pohon Popper-i, është e vërtetë edhe për qeniet njerëzore: edhe ne kemi krijuar lloje të reja produktesh, „produkte intelektuale“, të cilat i japin formë mjedisit tonë. Këto janë mitet tona, idetë tona, veprat tona të artit dhe teoritë tona shkencore mbi botën në të cilën jetojmë. Kur vendosen në një kontekst evolucionar, sugjeron ai, produkte të tilla duhet të shihen në mënyrë instrumentale, si artefakte ekzosomatike. Më kryesorja ndër to është dija

në kuptimin objektiv ose jopersonal, në të cilin mund të thuhet se ajo përmbahet në një libër; ose ruhet në një bibliotekë; ose mësohet në një universitet. (1979: 286)

Sipas kësaj pikëpamjeje, të quajtur „epistemologji evolucionare“, rritja e dijes njerëzore është një proces objektiv evolucionar që përfshin krijimin dhe shpalljen e teorive të reja për zgjidhjen e problemeve, të cilat më pas i nënshtrohen sfidës së kritikës, modifikimit, eliminimit dhe zëvendësimit. Këto veprimtari të fundit shihen nga Popper-i si nxitëse të rritjes në evolucionin e dijes, të cilën ai e paraqet me anë të një skeme tetradike (1979: 287):

P₁ → TT → EE → P₂

Këtu „P₁“ qëndron për „problemin fillestar“; „TT“ qëndron për „teorinë tentative“ të konceptuar për ta zgjidhur atë; „EE“ qëndron për „përpjekjet për eliminimin e gabimeve“; dhe „P₂“ përfaqëson probleme të mëtejshme që lindin nga procesi kritik.

Ky lloj zhvillimi i dijes, argumenton Popper-i, nuk mund të shpjegohet as nga fizikalizmi, i cili kërkon të reduktojë të gjitha proceset dhe gjendjet mendore në ato materiale, dhe as nga dualizmi, i cili zakonisht kërkon ta shpjegojë dijen me anë të kategorive psikologjike si mendimi, perceptimi dhe besimi. Si rrjedhojë, ai propozon një formë të re të realizmit pluralist, një ontologji të „Tre Botëve“, e cila, ndonëse akomodon si botën e gjendjeve dhe proceseve fizike (bota 1), ashtu edhe botën mendore të proceseve psikologjike (bota 2), e paraqet dijen në kuptimin e saj objektiv si diçka që i përket botës 3, një kategorie të tretë ontologjike realisht objektive. Ajo botë është bota

e produkteve të mendjes njerëzore, si gjuhët; tregimet, historitë dhe mitet fetare; hamendësimet ose teoritë shkencore dhe konstruktet matematikore; këngët dhe simfonitë; pikturat dhe skulpturat. (1980: 144)

Shkurt, bota 3 është bota e artefakteve kulturore njerëzore, të cilat janë produkte të proceseve mendore të botës 2, të mishëruara zakonisht në mjedisin fizik të botës 1.

Popper-i vijon duke shpjeguar dallimin e tij midis kuptimeve subjektive dhe objektive të dijes duke iu referuar kësaj ontologjie. Kuptimi subjektiv i dijes lidhet me proceset dhe gjendjet psikologjike, prirjet mendore, bindjet dhe pritshmëritë, të cilat në mënyrë gjenerike mund të quhen „procese mendimi“ dhe që i përkasin botës 2. Dija në kuptimin objektiv, përkundrazi, nuk përbëhet nga procese mendimi, por nga përmbajtje mendimi, domethënë, përmbajtja e teorive të kthyera në propozicione: ajo është

përmbajtja e cila mund të përkthehet, të paktën përafërsisht, nga njëra gjuhë në tjetrën. Përmbajtja objektive e mendimit është ajo që mbetet e pandryshuar në një përkthim mjaftueshëm të mirë. (1980: 156)

Dhe është pikërisht ajo përmbajtje mendimi, kur kodifikohet gjuhësisht në tekste, vepra arti, tabela logaritmike, formula matematikore, ajo që përbën botën 3, me të cilën lidhet dija objektive.

Për ata që do të sugjeronin se objekte të tilla janë thjesht abstraksione nga proceset e mendimit të botës 2, Popper-i kundërshton duke thënë se objektet e botës 3 janë domosdoshmërisht më shumë sesa proceset e mendimit që kanë çuar në krijimin e tyre. Teoritë, për shembull, zakonisht kanë implikime logjike përtej çdo gjëje të marrë në konsideratë nga autori i tyre origjinal, siç ilustrohet në rastin e Teorisë Speciale të Relativitetit të Ajnshtajnit. Për më tepër, ajo që është më karakteristike për objekte të tilla është se, ndryshe nga proceset mendore të botës 2, ato mund të qëndrojnë në marrëdhënie logjike me njëra-tjetrën, si ekuivalenca, deduktueshmëria dhe pajtueshmëria, gjë që i bën ato të hapura ndaj atij lloji të analizës dhe zhvillimit racional kritik që është një nga shenjat dalluese të shkencës. Siç shprehet ai,

Kritika e objekteve të botës 3 është e një rëndësie madhore, si në art e veçanërisht në shkencë. Shkenca mund të thuhet se është kryesisht rezultat i shqyrtimit kritik dhe përzgjedhjes së hamendësimeve, të përmbajtjeve të mendimit. (1980: 160)

Popper-i merr skulpturën e Mikelanxhelos Skllavi duke vdekur si një shembull ilustrues të një objekti të botës 3, të trupëzuar në një bllok mermeri të botës 1. Shembuj të tjerë të dhënë përfshijnë engramet e kujtesës në tru, Kushtetutën Amerikane, tragjeditë e Shekspirit, Simfoninë e Pestë të Bethovenit dhe teorinë e gravitetit të Njutonit. Secili prej këtyre, pohon ai, është një objekt i botës 3 që kapërcen si mishërimet e tij fizike të botës 1, ashtu edhe origjinën e tij njohëse të botës 2 (1980: 145).

Popper-i ishte i vetëdijshëm se do të akuzohej për hipostazim të abstraksioneve me pohimin e realitetit dhe objektivitetit të objekteve të botës 3. Si përgjigje, ai tregon prerazi se nuk ka asnjë interes për ato që i konsideron si mosmarrëveshje terminologjike të kota mbi kuptimin e termit „botë“ ose „real“. Prandaj, ai është i kënaqur, nëse kërkohet, ta shprehë trajtimin e tij mbi dijen objektive në terma më të njohur e ndoshta më të rëndomtë: objektet e botës 3 janë objekte abstrakte, ndërsa mishërimet e tyre fizike janë objekte konkrete. Por kjo nuk duhet lejuar të maskojë faktin se ai i shihte marrëdhëniet midis tri kategorive të ontologjisë së tij si të një rëndësie të jashtëzakonshme për të kuptuar rolin e shkencës si një element i kulturës:

teza ime është se teoritë tona të botës 3 dhe planet tona të botës 3 ndikojnë shkakësisht mbi objektet fizike të botës 1; se ato kanë një veprim shkakor mbi botën 1. (1980: 164)

Në analizë të fundit, është ndërveprimi shkakor midis botëve ai që ka rëndësi përfundimtare në epistemologjinë objektiviste të Popper-it: kjo i lejon atij ta paraqesë rritjen e dijes njerëzore si një proces evolucionar përshtatjesh ekzosomatike, i cili është në fund të fundit një funksion i ndërveprimit të marrëdhënieve midis botës fizike e asaj mendore dhe botës së dijes objektive apo përmbajtjes së mendimit.

8. Mendimi social dhe politik — Kritika ndaj historicizmit dhe holizmit

Duke pasur parasysh historinë dhe sfondin personal të Popper-it, nuk përbën aspak çudi që ai zhvilloi një interes të thellë dhe të qëndrueshëm për filozofinë sociale dhe politike. Ai e kuptonte holizmin si pikëpamjen sipas së cilës grupet shoqërore njerëzore janë më të mëdha se shuma e anëtarëve të tyre, se ato veprojnë mbi anëtarët e tyre njerëzorë dhe formësojnë fatet e tyre, si dhe se ato u nënshtrohen ligjeve të tyre të pavarura të zhvillimit. Historicizmin ai e identifikoi si besimin se historia zhvillohet në mënyrë të pashmangshme dhe të domosdoshme sipas disa parimeve ose rregullave drejt një fundi të përcaktuar (si për shembull në materializmin dialektik të Marksit). Lidhja midis tyre qëndron në faktin se holizmi pohon se individët formësohen thelbësisht nga grupet shoqërore të cilave u përkasin, ndërsa historicizmi sugjeron se ne mund ta kuptojmë një grup të tillë shoqëror vetëm në terma të parimeve të brendshme që përcaktojnë zhvillimin e tij.

Këto çojnë në atë që Popper-i e quan „Doktrina Historiciste e Shkencave Sociale“, pikëpamjet (a) se detyra kryesore e shkencave sociale është të bëjnë parashikime rreth zhvillimit shoqëror dhe politik të njeriut, dhe (b) se detyra e politikës, sapo të jenë bërë parashikimet kryesore, është, sipas fjalëve të Marksit, të lehtësojë „dhimbjet e lindjes“ të zhvillimeve të ardhshme shoqërore dhe politike. Popper-i mendon se kjo pikëpamje për shkencat sociale është si teorikisht e konceptuar gabim, ashtu edhe shoqërisht e rrezikshme, pasi mund të lindë totalitarizmin dhe autoritarizmin — kontrollin e centralizuar qeveritar mbi individin dhe përpjekjen për imponimin e planifikimit shoqëror në shkallë të gjerë. Përballë kësaj, ai avancon pikëpamjen se çdo grup shoqëror njerëzor nuk është asgjë më shumë (apo më pak) sesa shuma e anëtarëve të tij individualë, se ajo që ndodh në histori është rezultati (kryesisht i paparashikueshëm) i veprimeve të individëve të tillë, dhe se planifikimi shoqëror në shkallë të gjerë sipas një plani të konceptuar paraprakisht është thelbësisht i gabuar — dhe pashmangshmërisht katastrofik — pikërisht sepse veprimet njerëzore kanë pasoja që nuk mund të parashikohen. Popper-i, pra, është një indeterminist historik, për aq sa pohon se historia nuk evoluon në përputhje me ligje apo parime të brendshme, se në mungesë të ligjeve dhe parimeve të tilla parashikimi i pakushtëzuar në shkencat sociale është i pamundur, dhe se nuk ekziston diçka e tillë si domosdoshmëria historike.

Lidhja midis teorisë së dijes të Popper-it dhe filozofisë së tij shoqërore është falibilizmi i tij. Ne bëjmë përparim teorik në shkencë duke i nënshtruar teoritë tona ndaj shqyrtimit kritik dhe duke braktisur ato që janë falsifikuar. Po kështu, në një shoqëri të hapur, të drejtat e individit për të kritikuar politikat administrative do të mbrohen dhe do të respektohen, politikat e padëshirueshme do të eliminohen në një mënyrë analoge me eliminimin e teorive shkencore të falsifikuara, dhe mosmarrëveshjet politike do të zgjidhen përmes diskutimit dhe argumentimit kritik dhe jo përmes shtrëngimit. Shoqëria e hapur e konceptuar kështu nga Popper-i mund të përkufizohet si

një bashkësi individësh të lirë që respektojnë të drejtat e njëri-tjetrit brenda kornizës së mbrojtjes reciproke të ofruar nga shteti, dhe që arrijnë, përmes marrjes së vendimeve të përgjegjshme e racionale, një masë gjithnjë e më të madhe të jetës njerëzore dhe të ndriçuar. (R. B. Levinson 1953: 17)

Një shoqëri e tillë nuk është një ideal utopik, argumenton Popper-i, por një formë e organizimit shoqëror e realizuar empirikisht, e cila është në çdo aspekt superiore ndaj rivalëve të saj totalitarë (realë apo potencialë). Strategjia e tij, megjithatë, nuk është thjesht të angazhohet në një mbrojtje morale të ideologjisë së liberalizmit, por përkundrazi të tregojë se totalitarizmi bazohet tipikisht mbi supozime historiciste dhe holiste, dhe të demonstrojë se këto supozime janë thelbësisht jokoherente.

9. Dija shkencore, historia dhe parashikimi

Historicizmi dhe holizmi, argumenton Popper-i, e kanë origjinën në atë që ai e quan

një nga ëndrrat më të lashta të njerëzimit — ëndrrën e profecisë, idenë se ne mund të dimë se çfarë ka rezervuar e ardhmja për ne dhe se mund të përfitojmë nga një dije e tillë duke i përshtatur politikat tona me të. (1963: 338)

Kësaj ëndrre iu dha shtysë, sugjeron ai, nga shfaqja e një aftësie të mirëfilltë parashikuese lidhur me eklipset diellore dhe hënore në një fazë të hershme të qytetërimit njerëzor, e cila u rafinua me zhvillimin e shkencave natyrore. Historicizmi nxjerr një besueshmëri sipërfaqësore nga sugjerimi se, ashtu siç zbatimi i ligjeve të shkencave natyrore mund të çojë në parashikimin e ngjarjeve të tilla si eklipset, njohja e „ligjeve të historisë“ e siguruar nga një shkencë apo shkenca sociale mund dhe duhet të çojë në parashikimin e dukurive të ardhshme shoqërore. Pse të mos konceptojmë një shkencë sociale e cila do të funksiononte ashtu siç funksionojnë shkencat teorike natyrore dhe të jepte parashikime të sakta të pakushtëzuara në sferën përkatëse të zbatimit? Popper-i kërkon të tregojë se kjo ide bazohet mbi një varg keqkuptimesh rreth natyrës së shkencës dhe rreth marrëdhënies midis ligjeve shkencore dhe parashikimit shkencor.

Në lidhje me konceptin thelbësisht të rëndësishëm të parashikimit, Popper-i bën një dallim midis asaj që ai e quan „parashikime shkencore të kushtëzuara“, të cilat kanë formën „Nëse ndodh X, atëherë do të ndodhë Y“, dhe „profecive shkencore të pakushtëzuara“, të cilat kanë formën „Y do të ndodhë“. Në kundërshtim me besimin popullor, janë të parat dhe jo të dytat ato që janë tipike për shkencat natyrore, gjë që do të thotë se tipikisht parashikimi në shkencat natyrore është i kushtëzuar dhe i kufizuar në shtrirje — ai merr formën e pohimeve hipotetike që deklarojnë se disa ndryshime të specifikuara do të ndodhin nëse dhe vetëm nëse ngjarje të caktuara të specifikuara ndodhin më parë. Kjo nuk do të thotë të mohohet se „profecitë shkencore të pakushtëzuara“, si parashikimi i eklipseve, për shembull, ndodhin vërtet në shkencë dhe se shkencat teorike natyrore i bëjnë ato të mundshme. Megjithatë, Popper-i argumenton se (a) këto profeci të pakushtëzuara nuk janë karakteristike për shkencat natyrore, dhe (b) se mekanizmi përmes të cilit ato ndodhin, në atë mënyrë shumë të kufizuar siç ndodhin, nuk kuptohet nga historicisti.

Cili është mekanizmi që i bën të mundshme „profecitë shkencore të pakushtëzuara“? Përgjigjja e Popper-it është se ato janë të mundshme sepse rrjedhin nga një kombinim i parashikimeve të kushtëzuara (të nxjerra vetë nga ligjet shkencore) dhe pohimeve ekzistenciale që specifikojnë se kushtet në lidhje me sistemin që po hetohet janë përmbushur.

Meqenëse ky është mekanizmi që gjeneron profeci shkencore të pakushtëzuara, Popper-i bën dy pretendime të ndërlidhura lidhur me historicizmin:

I pari është se historicisti, si çështje fakti, nuk i nxjerr profecitë e tij historike nga parashikimet e kushtëzuara shkencore. I dyti … është se ai nuk mund ta bëjë dot këtë në asnjë mënyrë, sepse profecitë afatgjata mund të nxirren nga parashikimet e kushtëzuara shkencore vetëm nëse ato zbatohen për sisteme që mund të përshkruhen si mirëfilli të izoluara, të palëvizshme dhe të përsëritshme. Këto sisteme janë shumë të rralla në natyrë; dhe shoqëria moderne me siguri nuk është një prej tyre. (1963: 339)

Prandaj, Popper-i argumenton se është një gabim themelor për historicistin marrja e profecive shkencore të pakushtëzuara të eklipseve si tipike dhe karakteristike për parashikimet e shkencave natyrore; ato janë të mundshme vetëm sepse sistemi ynë diellor është një sistem i palëvizshëm dhe përsëritës, i cili është i izoluar nga sisteme të tjera të tilla përmes hapësirash të pamatshme boshe. Shoqëria njerëzore dhe historia njerëzore nuk janë sisteme të izoluara dhe po kalojnë vazhdimisht nëpër një zhvillim të shpejtë e të papërsëritshëm. Në kuptimin më themelor të mundshëm, çdo ngjarje në historinë njerëzore është diskrete, e re, krejtësisht unike dhe ontologjikisht e dallueshme nga çdo ngjarje tjetër historike. Për këtë arsye, është e pamundur në parim që parashikime shkencore të pakushtëzuara të mund të bëhen në lidhje me historinë njerëzore — ideja se parashikimi i suksesshëm i pakushtëzuar i eklipseve na jep baza të arsyeshme për shpresën e një parashikimi të suksesshëm të pakushtëzuar lidhur me evolucionin e historisë njerëzore del se bazohet mbi një keqkuptim trashanik. Siç përmbledh Popper-i me lakonizëm: „Fakti që ne parashikojmë eklipset nuk përbën, pra, një arsye të vlefshme për të pritur se mund të parashikojmë revolucionet“ (1963: 340).

10. Ligjet e pandryshueshme dhe prirjet kontingjente

Një gabim shtesë që Popper-i dallon te historicizmi është dështimi i historicistit për të bërë dallimin midis ligjeve shkencore dhe prirjeve. Kjo e bën atë të mendojë se është e mundur të shpjegohet ndryshimi duke zbuluar prirjet që përshkojnë historinë e shkuar, dhe të parandiejë e të parashikojë ngjarjet e ardhshme mbi bazën e vëzhgimeve të tilla. Këtu Popper-i thekson se ekziston një ndryshim kritik midis një prirjeje dhe një ligji shkencor: ky i fundit është universal në formë, ndërsa një prirje mund të shprehet vetëm si një pohim ekzistencial singular. Ky dallim logjik është vendimtar: as parashikimet e kushtëzuara dhe as ato të pakushtëzuara nuk mund të bazohen mbi prirje, sepse prirjet mund të ndryshojnë ose të përmbysen me një ndryshim në kushtet që u dhanë jetë atyre në radhë të parë. Siç e shpreh Popper-i, nuk mund të ketë asnjë dyshim se

zakoni i ngatërrimit të prirjeve me ligjet, së bashku me vëzhgimin intuitiv të prirjeve të tilla si progresi teknik, frymëzoi doktrinat qendrore të … historicizmit. (1957: 106)

Ai, natyrisht, nuk e vë në dyshim ekzistencën e prirjeve dhe as nuk mohon se vëzhgimi i tyre mund të ketë vlerë praktike dobie. Por pika thelbësore është se një prirje është diçka që vetë ka nevojë përfundimisht për shpjegim shkencor, dhe prandaj ajo nuk mund të funksionojë si kuadri i referencës mbi të cilin mund të bazohet një parashikim i pakushtëzuar.

Një pikë që lidhet me këtë ka të bëjë me rolin që evolucioni i dijes njerëzore ka luajtur në zhvillimin historik të shoqërisë njerëzore. Historia njerëzore, thekson Popper-i, është ndikuar fuqishëm nga rritja e dijes njerëzore, dhe ka shumë të ngjarë që kjo të vazhdojë të jetë kështu — të gjitha provat empirike sugjerojnë se lidhja midis të dyjave po konsolidohet progresivisht. Megjithatë, kjo ngre një problem të mëtejshëm për historicistin: asnjë parashikues shkencor, qoftë njerëzor apo i çfarëdo lloji tjetër, nuk mund të parashikojë dot rezultatet e veta të ardhshme. Nga kjo rrjedh, pohon ai, se asnjë shoqëri nuk mund të parashikojë shkencërisht gjendjet e veta të ardhshme të dijes. Kësisoj, ndonëse evolucioni i ardhshëm i historisë njerëzore ka shumë të ngjarë të ndikohet nga zhvillimet e reja në dijen njerëzore, ne nuk mund të përcaktojmë shkencërisht tani se cila do të jetë kjo dije.

Nga kjo rrjedh se nëse e ardhmja rezervon ndonjë zbulim të ri ose ndonjë zhvillim të ri në rritjen e dijes sonë, atëherë është e pamundur për ne t’i parashikojmë ato tani, dhe për këtë arsye është e pamundur për ne të parashikojmë zhvillimin e ardhshëm të historisë njerëzore tani, duke pasur parasysh se kjo e fundit, të paktën pjesërisht, do të përcaktohet nga rritja e ardhshme e dijes sonë. Kështu, edhe një herë historicizmi shembet — ëndrra e një shkence teorike, parashikuese të historisë është e parealizueshme, sepse është një ëndërr e pamundur.

Popper-i argumenton kundër përshtatshmërisë së planifikimit në shkallë të gjerë të strukturave shoqërore mbi bazën e këtij demonstrimi të mangësive logjike të historicizmit. Kjo, argumenton ai, është si teorikisht ashtu edhe praktikisht e gabuar, sepse, përsëri, një pjesë e asaj për të cilën po planifikojmë është dija jonë e ardhshme, dhe dija jonë e ardhshme nuk është diçka që ne mund ta zotërojmë në parim që tani — ne nuk mund të planifikojmë siç duhet për përparimet e papritura në dijen tonë të ardhshme, ose për efektet që këto përparime do të kenë mbi shoqërinë si një e tërë. Për të, kjo kërkon domosdoshmërisht pranimin e indeterminizmit historik si të vetmes filozofi të historisë që është në përpjesëtim me një kuptim të drejtë të natyrës së përkohshme dhe jo të plotë të dijes njerëzore.

Kjo kritikë ndaj historicizmit dhe holizmit balancohet, në anën pozitive, nga pohimi i Popper-it për idealet e individualizmit dhe të ekonomisë së tregut, si dhe nga mbrojtja e tij e fuqishme e shoqërisë së hapur — pikëpamja se një shoqëri është e barasvlershme me shumën e anëtarëve të saj, se veprimet e anëtarëve të shoqërisë shërbejnë për ta modeluar dhe për t’i dhënë formë asaj, dhe se pasojat shoqërore të veprimeve me qëllim janë shumë shpesh, dhe në masë të madhe, të paqëllimshme. Kjo pjesë e filozofisë së tij shoqërore u ndikua nga ekonomisti Friedrich Hayek, i cili punoi me të në London School of Economics dhe që qe një mik i tij i përjetshëm. Popper-i mbron atë që ai (në mënyrë disi fatkeqe) e quan „inxhinieri shoqërore hap pas hapi“ si mekanizmin qendror për planifikimin shoqëror: në përdorimin e këtij mekanizmi, veprimet me qëllim drejtohen drejt arritjes së një qëllimi specifik në një kohë, gjë që bën të mundur të përcaktohet nëse shfaqen efekte anësore të padëshiruara e të paqëllimshme të veprimeve me qëllim, me qëllim korrigjimin dhe ripërshtatjen kur kjo rezulton e nevojshme. Kjo, kuptohet, është saktësisht paralele me testimin kritik të teorive në kërkimin shkencor. Kjo qasje ndaj planifikimit shoqëror (e cila bazohet shprehimisht mbi premisën se ne nuk e dimë, sepse nuk mund ta dimë, se si do të jetë e ardhmja) inkurajon përpjekjet për të ndrequr atë që është problematike në shoqëri — të këqijat shoqërore përgjithësisht të pranuara — në vend të përpjekjeve për të imponuar ndonjë ide të paramenduar të së „mirës“ mbi shoqërinë si një e tërë. Për Popper-in, në një shoqëri të mirëfilltë të hapur, inxhinieria shoqërore hap pas hapi shkon krah për krah me utilitarizmin negativ, përpjekjen për të minimizuar sasinë e vuajtjes dhe mjerimit, në vend që, si me utilitarizmin pozitiv, të tentohet të maksimizohet sasia e lumturisë. Shteti, pohon ai, duhet të merret me detyrën e formulimit dhe zbatimit progresiv të politikave të projektuara për t’u marrë me problemet sociale me të cilat përballet realisht, me synimin për të zbutur mjerimin dhe vuajtjen njerëzore në shkallën më të lartë të mundshme. Detyra pozitive e rritjes së lumturisë shoqërore dhe personale, në të kundërt, mund dhe duhet t’u lihet qytetarëve individualë, të cilët, natyrisht, mund të veprojnë kolektivisht për këtë qëllim. „Teza ime“, deklaron Popper-i, është se

mjerimi njerëzor është problemi më urgjent i një politike publike racionale dhe se lumturia nuk përbën një problem të tillë. Arritja e lumturisë duhet t’u lihet përpjekjeve tona private. (1963: 361)

Kështu, për Popper-in, në analizë të fundit, veprimtaria e zgjidhjes së problemeve është po aq përcaktuese e humanitetit tonë në nivelin e organizimit shoqëror dhe politik sa ç’është në nivelin e shkencës, dhe është pikërisht ky këndvështrim thelbësor ai që bashkon dhe integron spektrin e gjerë të mendimit të tij.

11. Shkrimet logjike

Logjika formale zë një përmasë më pak të njohur të mendimit të Popper-it, por ka ngjallur interes kohët e fundit me botimin e antologjisë The Logical Writings of Karl Popper, redaktuar nga D. Binder, T. Piecha dhe P. Schroeder-Heister (2022) dhe e përbërë nga kontributet e Popper-it në fushën e logjikës deduktive. Në këtë antologji, vihet re se Popper-i mbajti një qasje dukshëm themeluese ndaj teorisë së provës. Vëllimi përmban punimet e botuara të Popper-it në këtë fushë nga viti 1947 deri më 1949, me recensione bashkëkohore dhe komente kritike të redaktorëve, së bashku me një sasi të konsiderueshme materiali të pabotuar nga Arkivat e Popper-it. Jo vetëm që këto paraqesin një interes të konsiderueshëm historik, por ato tregojnë gjithashtu se kuadri i teorisë së provës që Popper-i ofroi si të mjaftueshëm për të siguruar themelet e logjikës ishte në disa aspekte mjaft largpamës. Megjithatë, ndoshta pikërisht për këtë arsye, në kohën e botimit të tyre shkrimet e tij logjike morën pak vëmendje kritike, dhe zhytja e tij e mëvonshme në debate dhe polemika në filozofinë e shkencës i shtyu interesat e tij logjike në plan të dytë. Siç shprehen redaktorët,

… kishte aq shumë debate të rëndësishme në filozofinë e shkencës në fund të viteve 1960 në të cilat Popper-i [u] përfshi, saqë dhënia e ndihmesës në debatin mbi rolin themelues të teorisë së provës (Dummett, 1975; Kreisel, 1971; Prawitz, 1971) ishte krejtësisht jashtë interesave të tij në atë kohë. (Binder, Piecha, dhe Schroeder-Heister (red.) 2022, f. 2)

Vëllimi i redaktuar është historikisht i rëndësishëm pasi përfshin gjithashtu korrespondencën midis Popper-it dhe disa prej figurave kryesore të logjikës së fundit të shekullit të 20-të, duke përfshirë Paul Bernays-in, Rudolf Carnap-in, Alonzo Church-in dhe Willard Van Orman Quine-in, duke dëshmuar se interesi i tij për këtë fushë ishte serioz dhe i pasionuar, duke rrjedhur pjesërisht nga ndikimi i Alfred Tarskit, teorinë semantike të së vërtetës të të cilit Popper-i e admironte jashtëzakonisht shumë.

12. Vlerësimi kritik

Ndonëse nuk mund të thuhet se Popper-i ishte modest, ai e merrte kritikën ndaj teorive të tij shumë seriozisht dhe kaloi pjesën më të madhe të kohës në vitet e tij të mëvonshme duke iu përgjigjur atyre. Më poshtë jepet një përmbledhje e disa prej kritikave kryesore me të cilat iu desh të përballej. (Për përgjigjet e Popper-it ndaj komenteve kritike, shih „Replies to My Critics“ [1974] dhe Realism and the Aim of Science [1983]).

Së pari, Popper-i pretendon se është realist dhe hedh poshtë shpjegimet konvencionaliste dhe instrumentaliste të shkencës. Por trajtimi i tij te Logjika e zbulimit shkencor mbi rolin e luajtur nga pohimet bazë në metodologjinë e falsifikimit duket se nuk përputhet lehtësisht me këtë. Siç e kemi parë, ai ndjek Kantin në refuzimin e pikëpamjes pozitiviste/empiriste se pohimet e vëzhgimit janë të pagabueshme, dhe argumenton se ato janë përshkrime të asaj që vëzhgohet ashtu siç interpretohet nga vëzhguesi duke iu referuar një kuadri të caktuar konceptual dhe teorik. Prandaj, ai pohon se ndonëse pohimet bazë mund të kenë një marrëdhënie shkakore me përvojën, ato as nuk përcaktohen dhe as nuk përligjen prej saj.

Megjithatë, kjo duket se paraqet një vështirësi: nëse një teori duhet të jetë vërtet e testueshme, duhet të jetë e mundur të përcaktohet, të paktën në parim, nëse pohimet bazë që janë falsifikuesit e saj potencialë janë realisht të vërtetë apo të rremë. Por si mund të njihet kjo, nëse pohimet bazë nuk mund të përligjen nga përvoja? Siç e kemi parë, përgjigjja e Popper-it është se pranimi ose refuzimi i pohimeve bazë varet nga një vendim i bazuar në konvencion nga ana e komunitetit shkencor.

Nga një këndvështrim logjik, testimi i një teorie varet nga pohimet bazë, pranimi ose refuzimi i të cilave, nga ana e vet, varet nga vendimet tona. Janë pra vendimet ato që vulosin fatin e teorive. (2002: 91)

Konvencionalizmi tradicional, siç ilustrohet në veprën e Mach-ut, Poincaré-së dhe Milhaud-së ndër të tjerë, pohon se një shkencë „e suksesshme“ është ajo në të cilën teoritë universale kanë marrë një masë kritike shpjeguese të tillë saqë lind një konvencion për të parandaluar mundësinë e përgënjeshtrimit të tyre empirik. Kjo hidhet poshtë me forcë nga Popper-i, i cili e dallon pozicionin e tij prej saj duke argumentuar se është pranimi i pohimeve bazë, dhe jo i teorisë universale, ai që përcaktohet nga konvencioni dhe marrëveshja ndërsubjektive. Për të, pranimi ose refuzimi i teorisë ndodh vetëm tërthorazi dhe në një nivel më të lartë hulumtues, përmes testeve kritike të bëra të mundura nga pranimi konvencional i pohimeve bazë. Siç shprehet ai, „Unë dallohem nga konvencionalisti në faktin se mendoj që pohimet e vendosura me marrëveshje nuk janë universale, por singulare“ (2002: 92). Njëkohësisht, megjithatë, ai refuzon çdo sugjerim se pohimet bazë janë të përligjshme nga përvoja e drejtpërdrejtë:

Unë dallohem nga pozitivisti në faktin se mendoj që pohimet bazë nuk janë të përligjshme nga përvojat tona të menjëhershme, por, nga këndvështrimi logjik, pranohen me anë të një akti, me anë të një vendimi të lirë. (2002: 92)

Është pra e qartë se Popper-i e shihte shpjegimin e tij për pohimet bazë si një lundrim midis Scilës së konvencionalizmit ortodoks dhe Karibdës së pozitivizmit/empirizmit. Megjithatë, ndonëse është si koherent ashtu edhe konsistent në këtë drejtim, vështirë se mund të ketë dyshim se ai përbën një formë konvencionalizmi më vete. Dhe nuk është e qartë nëse ai është i pajtueshëm me realizmin shkencor, të kuptuar si pikëpamja se teoritë shkencore japin përshkrime të vërteta ose përafërsisht të vërteta të elementeve të një bote të pavarur nga mendja. Siç shprehet Lakatos-i,

Nëse një teori falsifikohet, ajo provohet e rreme; nëse ajo „falsifikohet“ [në kuptimin konvencionalist të Popper-it], ajo prapëseprapë mund të jetë e vërtetë. Nëse e ndjekim këtë lloj „falsifikimi“ me „eliminimin“ real të një teorie, ne fare mirë mund të përfundojmë duke eliminuar një teori të vërtetë dhe duke pranuar një të rreme. (Lakatos 1978: 24)

Së dyti, teoria e demarkacionit e Popper-it mbështetet krejtësisht thelbësisht mbi supozimin se ekzistojnë gjëra të tilla si testet kritike, të cilat ose e falsifikojnë një teori, ose i japin asaj një masë të fortë vërtetimi në provë. Vetë Popper-i ka dëshirë të citojë, si shembull të një testi të tillë kritik, zgjidhjen nga Adams-i dhe Leverrier-i të problemit që orbita anomale e Uranit paraqiste për astronomët e shekullit të nëntëmbëdhjetë. Ata arritën në mënyrë të pavarur në përfundimin se, duke supozuar se mekanika njutoniane ishte saktësisht e drejtë, shmangia e vëzhguar në orbitën eliptike të Uranit mund të shpjegohej nëse parashtrohej ekzistenca e një planeti të shtatë të jashtëm, ende të pavëzhguar. Për më tepër, ata qenë në gjendje, sërish brenda kuadrit të mekanikës njutoniane, të llogarisnin pozicionin e saktë të planetit „të ri“. Kësisoj, kur kërkimet e mëvonshme nga Galle në observatorin e Berlinit zbuluan se një planet i tillë (Neptuni) ekzistonte realisht dhe ndodhej saktësisht aty ku kishin llogaritur Adams-i dhe Leverrier-i, kjo u përshëndet nga të gjithë pa përjashtim si një triumf madhështor për fizikën njutoniane: në terma popperianë, teoria e Njutonit i ishte nënshtruar një testi kritik dhe kishte kaluar me sukses të shkëlqyer.

Megjithatë, Lakatos-i e mohon kategorikisht ekzistencën e testeve kritike në shkencë në kuptimin popperian, dhe e argumenton këtë pikë në mënyrë bindëse duke e kthyer përmbys shembullin e mësipërm të një testi të pretenduar kritik. Çfarë do të kishte ndodhur, pyet ai, sikur Galle të mos e kishte gjetur planetin Neptun? A do të ishte braktisur fizika njutoniane, apo do të ishte falsifikuar teoria e Njutonit? Përgjigjja është qartazi jo, sepse dështimi i Galle-së mund t’i atribuohej çdo numri shkaqesh të tjera përveç pavërtetësisë së fizikës njutoniane (p.sh., ndërhyrjes së atmosferës së tokës në teleskop, ekzistencës së një brezi asteroidësh që fsheh planetin e ri nga toka, etj.). Sugjerimi është se alternativa disjunktive „falsifikim/vërtetim në provë“ e ofruar nga Popper-i është një binarizëm i pajustifikueshëm: mospasja e vërtetimit në provë nuk është domosdoshmërisht falsifikim, dhe falsifikimi i një teorie shkencore të nivelit të lartë nuk sillet kurrë nga një vëzhgim i izoluar apo një grup vëzhgimesh. Teori të tilla, pranohet tashmë gjerësisht, janë tejet rezistente ndaj falsifikimit; ato „mbrohen me këmbëngulje nga përgënjeshtrimi përmes një ‘brezi mbrojtës’ të gjerë hipotezash ndihmëse“ (Lakatos 1978: 4) dhe kështu falsifikohen, nëse falsifikohen, jo nga testet kritike popperiane, por më tepër brenda kontekstit të ndërlikuar të programeve kërkimore të lidhura me to që ngadalësohen e bllokohen gradualisht. Dallimi i Popper-it midis logjikës së falsifikueshmërisë dhe metodologjisë së saj të zbatuar nuk i bën në fund të fundit plotësisht drejtësi faktit se të gjitha teoritë e nivelit të lartë rriten dhe jetojnë me gjithë ekzistencën e anomalive (d.m.th., ngjarjeve/dukurive që janë të papajtueshme me to). Këto, sugjeron Lakatos-i, zakonisht nuk merren nga shkencëtari praktik si një tregues se teoria në fjalë është e rreme. Përkundrazi, në kontekstin e një programi kërkimor progresiv, ai ose ajo do të supozojë domosdoshmërisht se hipotezat ndihmëse që lidhen me teorinë mund të modifikohen me kalimin e kohës për të përfshirë, dhe rrjedhimisht për të shpjeguar, dukuritë rebele.

Së treti, kritika e Popper-it ndaj marksizmit nuk ka mbetur, natyrisht, pa u kundërshtuar. Megjithatë, debati i lindur prej saj në shumë raste ka prirur të rrotullohet rreth çështjeve ideologjike dhe jo filozofike, të cilat do të kapërcehen këtu. Por ka pasur gjithashtu disa përgjigje të mprehta filozofike. Cornforth-i e sheh marksizmin si një disiplinë shkencore racionale dhe mendimin marksian si „një qasje racionale dhe shkencore ndaj problemeve sociale“ (Cornforth 1968: 6) të atij lloji që si Marksi ashtu edhe Popper-i e konsiderojnë të rëndësishëm. Si pasojë, ai e qorton Popper-in që e paraqet marksizmin si një sistem dogmash të projektuara për të mbyllur mendjet ose për të parandaluar funksionimin e aftësive tona racionale në trajtimin e çështjeve sociale. Kundër kësaj pikëpamjeje, ai argumenton se ai përbën një mënyrë të menduari të konceptuar për t’ua hapur mendjet mundësive reale të jetës njerëzore, dhe e sheh atë si filozofinë më të llogaritur për të promovuar idealet e shoqërisë së hapur të cilat ai, ashtu si Popper-i, i përqafon. Hudelson-i (1980) argumenton se ekonomia marksiane i mbijeton kritikës popperiane të historicizmit dhe se, në çdo rast, Marksi nuk i mbështeste shumë nga parimet e historicizmit të identifikuara nga Popper-i. Ai gjithashtu pretendon se Popper-i dështon të tregojë se nuk mund të ketë dhe se ne nuk mund të njohim ligje të zhvillimit shoqëror, si dhe se Marksi nuk i ngatërroi në fakt prirjet me ligjet në mënyrën që sugjeron Popper-i.

Së katërti, në rastin e psikoanalizës frojdiane, përshtatshmëria e kritikës së Popper-it është sfiduar mbi baza filozofike nga një numër komentuesish, veçanërisht Adolf Grünbaum-i (1984). Grünbaum-i është tejet kritik, madje përbuzës, ndaj hedhjes poshtë nga ana e Popper-it të pretendimeve të psikoanalizës për të qenë shkencore dhe argumenton se Frojdi tregoi „një vlerësim të mprehtë të grackave metodologjike që rëndom i vihen në derë nga kritikët“ (Grünbaum 1984: 168) si Popper-i. Ai argumenton se Frojdi ishte i ndjeshëm ndaj çështjes së logjikës së konfirmimit dhe moskonfirmimit të interpretimeve psikoanalitike dhe citon përdorimin nga Frojdi të konceptit të bashkëpërkimit, konvergjencës së provave nga burime të ndryshme, si një përpjekje serioze dhe eksplicite për të plotësuar kërkesat e asaj logjike. Për Grünbaum-in, kritika e Popper-it ndaj Frojdit përbën një parodi të vërtetë të mendimtarit pionier që themeloi disiplinën e psikoanalizës, dhe ai ia atribuon këtë „mosnjohjes ose shpërfilljes nga ana e Popper-it të shkrimeve reale të Frojdit“ (1984: 124). Ai thekson, për shembull, se rasti i fëmijës që po mbytet të cilin Popper-i e përdor te Conjectures and Refutations (Popper 1963: 35), mbi të cilin mbështet një pjesë të argumentit të tij kundër psikoanalizës, është i sajuar dhe nuk rrjedh në asnjë mënyrë nga tekstet e mirëfillta klinike të Frojdit.

Grünbaum-i pretendon se ka raste në shkrimet e Frojdit ku ai e tregon veten si „një metodolog shkencor i sofistikuar“ (Grünbaum 1984: 128), thellësisht i vetëdijshëm për nevojën që sistemi i tij teorik të plotësojë kërkesën e testueshmërisë. Një rast i tillë ndodh kur Frojdi, në vlerësimin e tij se neurozat e ankthit vijnë për shkak të çrregullimeve në jetën seksuale, i referohet shprehimisht nocionit të falsifikueshmërisë: „Teoria ime mund të përgënjeshtrohet vetëm kur të më jenë treguar fobi ku jeta seksuale është normale“ (Freud 1895 [1962: 134]). Një tjetër ndodh në punimin e Frojdit të vitit 1915 „A Case of Paranoia Running Counter to the Psycho-Analytic Theory of the Disease“, në të cilin, siç sugjeron titulli, ai e pa mbledhjen e simptomave të pacientes si potencialisht falsifikuese të teorisë. Për më tepër, i gjithë shpjegimi i Frojdit për paranojën si pasojë e një homoseksualiteti të fshehur të shtypur është i hapur ndaj përgënjeshtrimit empirik, argumenton Grünbaum-i, pasi ai ka implikimin e testueshëm se një rënie në normat e paranojës duhet të rezultojë nga heqja ose zbutja e sanksioneve shoqërore kundër marrëdhënieve të të njëjtit seks (1984: 111).

Grünbaum-i pohon rrjedhimisht se teoria frojdiane duhet të konsiderohet e falsifikueshme dhe prandaj vërtet shkencore — ndonëse, sipas mendimit të tij, përfundimisht e pasuksesshme, sepse provat klinike të ofruara në favor të saj janë të kontaminuara nga sugjestioni nga ana e analistit dhe prandaj nuk mund të mbajnë peshën e saj konceptuale. Ky është një verdikt shumë i ndryshëm nga ai që Grünbaum-i e sheh si hedhje poshtë reduktive të Frojdit nga ana e Popper-it: „paaftësia e disa filozofëve të shkencës për të dalluar çfarëdo pasoje të testueshme të teorisë së Frojdit“, përfundon ai, „dëshmon për zotërimin ose shqyrtimin e tyre të pamjaftueshëm të përmbajtjes së saj logjike dhe jo për një mangësi shkencore të psikoanalizës“ (1984: 113).

Vështirë se mund të ketë dyshim për seriozitetin e kësaj sfide ndaj kritikës së Popper-it mbi pretendimet e teorisë psikoanalitike për status shkencor. Për më tepër, ndikimi kulturor i pashoq i frojdizmit mbi jetën bashkëkohore vështirë se mund të mohohet, dhe qoftë edhe një shqyrtim kalimtar i korpusit të gjerë të veprave të Frojdit zbulon një mendimtar me fuqi teorike dhe imagjinatë krejtësisht të jashtëzakonshme, pretendimet e të cilit për vlefshmëri shkencore nuk mund të hidhen poshtë lehtësisht.

Megjithatë, ndonëse hollësitë e kësaj përgjigjeje psikoanalitike ndaj Popper-it janë të diskutueshme, ajo që është ndoshta më goditëse dhe më e rëndësishme lidhur me të është se, siç artikulohet nga Grünbaum-i, ajo vetë formulohet në terma të gjerë të pranimit të një shpjegimi popperian të shkencës. Domethënë, duke hedhur poshtë pretendimin se psikoanaliza dështon të përmbushë standardin e falsifikueshmërisë të përcaktuar nga Popper-i, Grünbaum-i — i cili gjithashtu hedh poshtë interpretimin hermeneutik të Frojdit të ofruar nga mendimtarë të tillë si Paul Ricoeur-i dhe Jürgen Habermas-i — megjithatë pranon në mënyrë implicite pikërisht atë standard, dhe bashkë me të shtrirjen e gjerë të teorisë së demarkacionit të Popper-it. Vetëm për këtë arsye, duket e qartë se vepra e Popper-it do të vazhdojë të funksionojë si një pikë referimi kritike në debatin e vazhdueshëm lidhur me statusin shkencor të mendimit frojdian.

Së pesti, ligjet shkencore zakonisht shprehen përmes pohimeve universale (d.m.th., marrin formën logjike „Të gjithë A-të janë X“, ose ndonjë ekuivalent) të cilat janë rrjedhimisht pohime të kushtëzuara të fshehura — ato duhet të kuptohen si pohime hipotetike që pohojnë atë që do të ndodhte në kushte të caktuara ideale. Në vetvete ato nuk janë të natyrës ekzistenciale. Kështu, „Të gjithë A-të janë X“ do të thotë „Nëse diçka është A, atëherë ajo është X“. Meqenëse ligjet shkencore janë të natyrës joekzistenciale, ato logjikisht nuk mund të nënkuptojnë në vetvete asnjë pohim bazë, pasi këto të fundit janë shprehimisht ekzistenciale. Shtrohet pyetja, atëherë, se si mundet që ndonjë pohim bazë të falsifikojë një ligj shkencor, duke qenë se pohimet bazë nuk janë të deduktueshme nga ligjet shkencore në vetvete? Popper-i përgjigjet se ligjet shkencore merren gjithmonë në lidhje me pohimet që përshkruajnë „kushtet fillestare“ të sistemit nën hetim; këto të fundit, të cilat janë pohime ekzistenciale singulare, japin implikime të prera e të forta kur kombinohen me ligjin shkencor.

Kjo përgjigje është adekuate vetëm nëse është e vërtetë, siç supozon Popper-i, se pohimet ekzistenciale singulare do të kryejnë gjithmonë punën e kapërcimit të hendekut midis një teorie universale dhe një parashikimi. Hilary Putnam-i në veçanti ka argumentuar se ky supozim është i rremë, për faktin se në disa raste të paktën pohimet e kërkuara për të kapërcyer këtë hendek (të cilat ai i quan „hipoteza ndihmëse“) janë të përgjithshme dhe jo të veçanta, dhe për pasojë, kur parashikimi del i rremë, ne nuk kemi asnjë mënyrë për të ditur nëse kjo vjen për shkak të falsitetit të ligjit shkencor apo falsitetit të hipotezave ndihmëse. Shkencëtari praktik, argumenton Putnam-i (Putnam 1974; shih gjithashtu ribotimin e vitit 1991 me shënimin e tij retrospektiv), gjithmonë supozon fillimisht se bëhet fjalë për këtë të fundit, gjë që tregon jo vetëm që, por edhe pse, ligjet shkencore janë, contra Popper-it, tejet rezistente ndaj falsifikimit, siç kanë argumentuar gjithashtu Kuhn-i (1962) dhe Lakatos-i (1970, 1978).

Qëndrimi përfundimtar i Popper-it është se ai pranon se është e pamundur të bëhet dallimi midis shkencës dhe joshkencës vetëm mbi bazën e falsifikueshmërisë së pohimeve shkencore; ai njeh faktin se teoritë shkencore janë parashikuese, dhe për pasojë ndaluese, vetëm kur merren në bashkëvajtje me hipotezat ndihmëse, dhe ai pranon gjithashtu se ripërshtatja ose modifikimi i këtyre të fundit është një pjesë përbërëse e praktikës shkencore. Këtej buron preokupimi i tij përfundimtar për të përcaktuar kushtet që tregojnë se kur një modifikim i tillë është vërtet shkencor dhe kur është thjesht ad hoc. Ky është vetë qartazi një ndryshim i madh në qëndrimin e tij, dhe mund të argumentohet se përfaqëson një tërheqje thelbësore nga ana e tij: marksizmi nuk mund të hidhet më poshtë si „joshkencor“ thjesht sepse ithtarët e tij e ruajtën teorinë nga falsifikimi duke e modifikuar atë — sepse në terma të përgjithshëm, del se një procedurë e tillë është një praktikë shkencore plotësisht e nderuar. Ai dënohet tashmë si joshkencor nga Popper-i sepse e vetmja arsye për modifikimet që iu bënë teorisë origjinale ishte të sigurohej që ajo t’i shmangej falsifikimit, e kësisoj modifikime të tilla ishin ad hoc, dhe jo shkencore. Ky pretendim — ndonëse aspak i pabesueshëm — ka, për sytë armiqësorë, një hije disi të sajuar, dhe ka pak gjasa të shqetësojë marksistin e bindur. Nga ana tjetër, zhvendosja në vetë qëndrimin bazë të Popper-it merret nga disa kritikë si një tregues se falsifikacionizmi, me gjithë meritat e tij të dukshme, nuk del në analizë të fundit më mirë sesa verifikacionizmi.

Bibliografia

Literatura parësore

Veprat e Popper-it

1928, Zur Methodenfrage der Denkpsychologie, Ph.D. Dissertation, University of Vienna, unpublished.
1935, Logik der Forschung, Vienna: Julius Springer Verlag.
1944–45, „The Poverty of Historicism“, Economica, Part 1, 11(42): 86–103; Part II, 11(43): 119–137; Part III, 12(46): 69–89. doi:10.2307/2549642 doi:10.2307/2550285 doi:10.2307/2549898
1945, The Open Society and Its Enemies, 2 volumes, London: Routledge; republished, Princeton, NJ: Princeton University Press, 1966.
1957, The Poverty of Historicism, London: Routledge. Revised version of Popper 1944–5.
1959 [2002], The Logic of Scientific Discovery, translation by the author of Logik der Forschung (1935), London: Hutchinson; republished, London & New York: Routledge Classics, 2002.
1963, Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge, London: Routledge.
1966, Of Clouds and Clocks: An Approach to the Problem of Rationality and the Freedom of Man. Washington, DC: Washington University Press.
1967 [1972], „Epistemology Without a Knowing Subject“, in Logic, Methodology and Philosophy of Science III, B. Van Rootselaar and J. F. Staal (eds.), (Studies in Logic and the Foundations of Mathematics 52), Amsterdam: Elsevier, 333–373. Reprinted in Popper 1972a: 106–152. doi:10.1016/S0049-237X(08)71204-7
1968 [1972], „On the Theory of the Objective Mind“, Akten des XIV. Internationalen Kongresses für Philosophie, vol. i, Vienna, 25–53. Translated and expanded in 1972a: 153–190.
1970 [1972], „A Realist View of Logic, Physics, and History“, in Physics, Logic and History, W. Yougrau and A. D. Breck (eds), Plenum Press, 1–30; reprinted in Popper 1972a: 285–318.
1972 [1979], Objective Knowledge: An Evolutionary Approach, Oxford: Clarendon Press; republished, with an introduction by Jeremy Shearmur, London, New York: Routledge, 2026.
1972b, „Two Faces of Common Sense: An Argument for Commonsense Realism and Against the commonsense Theory of Knowledge“, in 1972a: 32–105.
1974, „Replies to My Critics“, in Schilpp 1974: vol. 2, 961–1197.
1976, Unended Quest; An Intellectual Autobiography, London: Fontana.
1976, „A Note on Verisimilitude“, The British Journal for the Philosophy of Science, 27: 147–159.
1977, The Self and Its Brain: An Argument for Interactionism, with John C. Eccles, London: Springer International. doi:10.4324/9780203537480
1979 [2007], Die Beiden Grundprobleme der Erkenntnistheorie, Tübingen: Routledge. Based on manuscripts written in the early 1930s. Translated as The Two Fundamental Problems of the Theory of Knowledge, Troels Eggers Hansen (ed.), Andreas Pickel (trans.), London: Routledge, 2007.
1980, „Three Worlds“, in The Tanner Lectures on Human Values, volume 1, S.M. McMurrin (ed.), Salt Lake City, UT: University of Utah Press, 141–167.
1982, The Open Universe: An Argument for Indeterminism, W.W. Bartley III (ed.), London: Hutchinson.
1983, Realism and the Aim of Science, W.W. Bartley III (ed.), London: Hutchinson.
1994, The Myth of the Framework: In Defence of Science and Rationality, M.A. Notturno, (ed.), London: Routledge.
1994, Knowledge and the Mind-Body Problem: In Defence of Interactionism, M.A. Notturno (ed.), London: Routledge.

Përmbledhje të fundit të veprave të Popper-it

After the Open Society: Selected Social and Political Writings, Jeremy Shearmur and Piers Norris Turner (eds.), London and New York: Routledge, 2012.
„The Feyerabend-Popper Correspondence (1948–1967)“, in Feyerabend’s Formative Years: Volume 1: Feyerabend and Popper (Vienna Circle Institute Library 5), Matteo Collodel and Eric Oberheim (eds.), Cham: Springer International Publishing, 2020, 59–420. doi:10.1007/978-3-030-00961-8_4
The Logical Writings of Karl Popper, D. Binder, T. Piecha, and P. Schroeder-Heister (eds.), 2022, Cham: Springer. [The Logical Writings of Karl Popper available online]

Literatura dytësore/Burime të tjera

Ackermann, Robert, 1976, The Philosophy of Karl Popper, Amherst, MA: University of Massachusetts Press.
Agassi, Joseph, 2014, Popper and His Popular Critics: Thomas Kuhn, Paul Feyerabend and Imre Lakatos (SpringerBriefs in Philosophy), Cham: Springer International Publishing. doi:10.1007/978-3-319-06587-8.
Akinci, Semiha, 2004, „Popper’ s Conventionalism“, in Catton and Macdonald 2004: 28–49.
Alamuiti, M. M., 2021, Critical Rationalism and the Theory of Society: Critical Rationalism and the Open Society (Volume 1), London: Routledge.
Bambrough, Renford (ed.), 1967, Plato, Popper, and Politics: Some Contributions to a Modern Controversy, New York: Barnes and Noble.
Baudoin, Jean, 1989, Karl Popper, Paris: Presses Universitaires de France.
Brink, Chris, 1989, „Verisimilitude: Views and Reviews“, History and Philosophy of Logic, 10(2): 181–201. doi:10.1080/014453408908837149
Brink, Chris and Johannes Heidema, 1987, „A Verisimilar Ordering of Theories Phrased in a Propositional Language“, The British Journal for the Philosophy of Science, 38(4): 533–549. doi:10.1093/bjps/38.4.533
Briskman, Laurence Barry, 2020, A Sceptical Theory of Scientific Inquiry: Problems and Their Progress, Jeremy Shearmur (ed.), Leiden: Brill.
Britz, Katarina and Chris Brink, 1995, „Computing Verisimilitude“, Notre Dame Journal of Formal Logic, 36(1): 30–43. doi:10.1305/ndjfl/1040308827
Bunge, Mario (ed.), 1964, The Critical Approach to Science and Philosophy, London & New York: The Free Press.
Burke, T.E., 1983, The Philosophy of Popper, Manchester: Manchester University Press.
Carnap, Rudolf, 1966 [1995], Philosophical Foundations of Physics: An Introduction to the Philosophy of Science, New York: Basic Books. New edition entitled An Introduction to the Philosophy of Science, New York: Dover, 1995.
Catton, Philip and Graham MacDonald (eds.), 2004, Karl Popper: Critical Appraisals, New York: Routledge. doi:10.4324/9780203326886
Cornforth, Maurice, 1968., The Open Philosophy and the Open Society: A Reply to Dr. Popper’s Refutations of Marxism, London: Lawrence & Wishart.
Corvi, Roberta, 1993 [1997], Invito al pensiero di Karl Popper, Milan: Gruppo Ugo Mursia S.P.A. Translated as An Introduction to the Thought of Karl Popper, Patrick Camiller (trans), London & New York: Routledge, 1997.
Currie, Gregory and Alan Musgrave (eds.), 1985, Popper and the Human Sciences, Dordrecht: Nijhoff.
Del Santo, F. 2022. „Beyond Method: The Diatribe Between Feyerabend and Popper Over the Foundations of Quantum Mechanics“, International Studies in the Philosophy of Science, Vol. 35, 2022, 5–22. Taylor&Francis Online. doi:10.1080/02698595.2022.2031430
Edmonds, David and John Eidinow, 2001, Wittgenstein’s Poker: The Story of a Ten-Minute Argument Between Two Great Philosophers, New York: Harper & Collins.
Eyre, John, 2025, „Corroboration and Uncertainty“. Synthese, 205(2):1–20.
Feyerabend, Paul, 1975, Against Method, London: New Left Books.
Freud, Sigmund, 1895 [1962], „Zur Kritik Der ‘Angstneurose’“, Wiener klinische Wochenschrift, 9(27): 417–19, 9(28): 435–7, and 9(29): 451–2; translated as „A Reply to Criticisms of My Paper on Anxiety Neurosis“, in the Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, James Strackey (ed.), London: Hogarth, 1962, 3: 121–140.
–––, 1915 [1957], „Mitteilung eines der psychoanalytischen Theorie widersprechenden Falles von Paranoia“, Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse, 3(6): 321–329; translated as „A Case of Paranoia Running Counter to the Psycho-Analytic Theory of the Disease“, in the Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, James Strackey (ed.), London: Hogarth, 1957, 14: 263–272.
Fuller, Steve, 2004, Kuhn vs. Popper: The Struggle for the Soul of Science, New York: Columbia University Press.
Galbraith, D., 2022, „Pigden Revisited, or In Defence of Popper’s Critique of the Conspiracy Theory of Society“, in Philosophy of the Social Sciences, 52(4): 235–257.
Gattei, Stefano, 2010, Karl Popper’s Philosophy of Science: Rationality without Foundations, New York: Routledge.
Grünbaum, Adolf, 1976, „Is the Method of Bold Conjectures and Attempted Refutations Justifiably the Method of Science?“, The British Journal for the Philosophy of Science, 27(2): 105–136. doi:10.1093/bjps/27.2.105
–––, 1984, The Foundations of Psycho-analysis: A Philosophical Critique, Berkeley, CA: University of California Press.
Hacohen, Malachi Haim, 2000, Karl Popper—The Formative Years, 1902–1945: Politics and Philosophy in Interwar Vienna, Cambridge: Cambridge University Press.
Harris, John H., 1974, „Popper’s Definitions of ‘Verisimilitude’“, The British Journal for the Philosophy of Science, 25(2): 160–166. doi:10.1093/bjps/25.2.160
Howson, Colin, 1984, „Popper’s Solution to the Problem of Induction“, The Philosophical Quarterly, 34(135): 143–147. doi:10.2307/2219507
Hudelson, Richard, 1980, „Popper’s Critique of Marx“, Philosophical Studies: An International Journal for Philosophy in the Analytic Tradition, 37(3): 259–70.
Hume, David, 1739–40, A Treatise of Human Nature, London; reprinted in his The Philosophical Works, T.H. Green & T.H. Grose (eds), 4 vols., Darmstadt: Scientia Verlag Aalen, 1964 (reprint of 1886 edition).
Jacobs, Struan, 1991, Science and British Liberalism: Locke, Bentham, Mill and Popper, Aldershot: Avebury.
James, Roger, 1980, Return to Reason: Popper’s Thought in Public Life, Shepton Mallet: Open Books.
Jarvie, Ian C. 2001, The Republic of Science: The Emergence of Popper’s Social View of Science 1935–1945, Amsterdam: Brill | Rodopi
Johansson, Ingvar, 1975, A Critique of Karl Popper’s Methodology, Stockholm: Scandinavian University Books.
Kekes, John, 1977, „Popper in Perspective“, Metaphilosophy, 8(1): 36–61. doi:10.1111/j.1467-9973.1977.tb00261.x
Keuth, Herbert, 1976, „Verisimilitude or the Approach to the Whole Truth“, Philosophy of Science, 43(3): 311–336. doi:10.1086/288691
Keuth, Herbert, 2000 [2004], Die Philosophie Karl Popper, Tübingen: Mohr Siebeck. Translated by the author as The Philosophy of Karl Popper, New York: Cambridge University Press, 2004.
Kuhn, Thomas S., 1962, The Structure of Scientific Revolutions, Chicago and London: University of Chicago Press.
Kuipers, Theo A.F., 1982, „Approaching Descriptive and Theoretical Truth“, Erkenntnis, 18(3): 343–378. doi:10.1007/BF00205277
––– (ed.), 1987, What is Closer-to-the-Truth?, Amsterdam: Rodopi.
Lakatos, Imre, 1970, „Falsification and the Methodology of Scientific Research Programmes“, in Lakatos and Musgrave 1970: 91–196. doi:10.1017/CBO9781139171434.009
–––, 1978, The Methodology of Scientific Research Programmes, J. Worrel and G. Currie (eds.), Cambridge: Cambridge University Press.
Lakatos, Imre and Alan Musgrave (eds.), 1970, Criticism and the Growth of Knowledge: Proceedings of the International Colloquium in the Philosophy of Science, London, 1965, Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139171434
Laudan, Larry, 1977, Progress and Its Problems: Towards a Theory of Scientific Growth, Berkeley, CA: University of California Press.
Leplin, Jarrett, 2007, „Enlisting Popper in the Case for Scientific Realism“, Philosophia Scientae, 11(1): 71–97. doi:10.4000/philosophiascientiae.323 [Leplin 2007 available online]
Levinson, Paul (ed.), 1982, In Pursuit of Truth: Essays in Honour of Karl Popper on the Occasion of his 80th Birthday, Atlantic Highlands, NJ: Humanities Press.
Levinson, Ronald B., 1953, In Defense of Plato, Cambridge, MA: Harvard University Press.
Magee, Bryan, 1973, Karl Popper, London: Penguin.
Maxwell, N., 2002, „Karl Raimund Popper“, in British Philosophers, 1800–2000 (Dictionary of Literary Biography: 262), P. Dematteis, P. Fosl and L. McHenry (eds.), Detroit: Gale Research Inc., pp. 176–194
–––, 2017, Karl Popper, Science and Enlightenment, London: University College London Press.
–––, 2020, „Aim-Oriented Empiricism and the Metaphysics of Science“, Philosophia, 48: 347–364.
McKenzie, A. J., 2024, The Open Society as an Enemy. A critique of how free societies turned against themselves, London: London School of Economics Press.
Mellor, D. H., 1977, „The Popper Phenomenon“, Philosophy, 52(200): 195–202. doi:10.1017/S0031819100023135
Messina, J. P. , 2025, „The open society and the future of political philosophy“, The Philosophical Quarterly, 75(3): 1049–1070.
Milkov, Nikolay, 2012, „Karl Popper’s Debt to Leonard Nelson“, Grazer Philosophische Studien, 86(1): 137–156. doi:10.1163/9789401209182_009
Miller, David, 1974a, „On the Comparison of False Theories by Their Bases“, The British Journal for the Philosophy of Science, 25(2): 178–188. doi:10.1093/bjps/25.2.178
–––, 1974b, „Popper’s Qualitative Theory of Verisimilitude“, The British Journal for the Philosophy of Science, 25(2): 166–177. doi:10.1093/bjps/25.2.166
–––, 1994, Critical Rationalism: A Restatement and Defence, Chicago: Open Court.
Mulkay, Michael and G. Nigel Gilbert, 1981, „Putting Philosophy to Work: Karl Popper’s Influence on Scientific Practice“, Philosophy of the Social Sciences, 11(3): 389–407. doi:10.1177/004839318101100306
Munz, Peter, 1985, Our Knowledge of the Growth of Knowledge: Popper or Wittgenstein?, London: Routledge.
Naydler, Jeremy, 1982, „The Poverty of Popperism“, The Thomist: A Speculative Quarterly Review, 46(1): 92–107. doi:10.1353/tho.1982.0048
Niiniluoto, Ilkka, 1987, Truthlikeness, Dordrecht: D. Reidel.
Oddie, Graham, 1986, Likeness to Truth, Dordrecht: D. Reidel.
O’Hear, Anthony, 1980, Karl Popper, London: Routledge.
––– (ed.), 1995, Karl Popper: Philosophy and Problems, Cambridge & New York: Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9780511563751
Palacio-Vera, A., 2025, Karl Popper and Situational Analysis. Theory and Method for Contemporary Economics and Sociology. Oxon/New York: Routledge.
Parusniková, Z. & Merritt, D. (eds.), 2021, Karl Popper’s Science and Philosophy, Cham: Springer, ebook. doi:10.1007/978-3-030-67036-8
Putnam, Hilary, 1974 [1991], „The ‘Corroboration’ of Theories“, in Schilpp 1974: vol. 1: 221–240; republished with Retrospective Note in The Philosophy of Science, Richard Boyd, Philip Gasper, and J. D. Trout (eds.), Cambridge, MA: MIT Press, 1991, 121–138.
Quinton, Anthony, 1967, „Popper, Karl Raimund“, in Encyclopedia of Philosophy (Volume 6), Paul Edwards (ed.), New York: Collier Macmillan: 398–401.
Radnitzky, Gerard and Gunnar Andersson (eds.), 1978, Progress and Rationality in Science, Dordrecht: D. Reidel.
Radnitzky, Gerard and W. W. Bartley (eds.), 1987, Evolutionary Epistemology, Rationality, and the Sociology of Knowledge, La Salle, IL: Open Court.
Richmond, Sheldon, 1994, Aesthetic Criteria: Gombrich and the Philosophies of Science of Popper and Polanyi, Amsterdam/Atlanta, GA: Rodopi.
Rowbottom, Darrell P., 2010, Popper’s Critical Rationalism: A Philosophical Investigation, New York: Routledge. doi:10.4324/9780203836187
Salmon, Wesley C., 1967, The Foundations of Scientific Inference, Pittsburgh: University of Pittsburgh Press.
Royer, C., Matei, L. (eds.), 2023, Open Society Unresolved. The Contemporary Relevance of a Contested Idea. Budapest, Vienna, New York: Central European University Press.
Sassower, Raphael and Nathaniel Laor (eds.), 2019, The Impact of Critical Rationalism: Expanding the Popperian Legacy through the Works of Ian C. Jarvie, Cham: Springer International Publishing. doi:10.1007/978-3-319-90826-7
Schilpp, Paul Arthur (ed.), 1974, The Philosophy of Karl Popper, 2 volumes, La Salle, IL: Open Court Press.
Shearmur, Jeremy, 1996, Political Thought of Karl Popper, London & New York: Routledge.
Simkin, C. G. F., 1993, Popper’s Views on Natural and Social Science, Leiden: Brill.
Stokes, Geoffrey, 1998, Popper: Philosophy, Politics and Scientific Method, New York: Wiley & Sons.
Stove, D. C., 1982, Popper and After: Four Modern Irrationalists, Oxford: Pergamon Press.
Sturm, Thomas, 2012, „Bühler and Popper: Kantian Therapies for the Crisis in Psychology“, Studies in History and Philosophy of Science Part C: Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences, 43(2): 462–472. doi:10.1016/j.shpsc.2011.11.006
Tichý, Pavel, 1974, „On Popper’s Definitions of Verisimilitude“, The British Journal for the Philosophy of Science, 25(2): 155–160. doi:10.1093/bjps/25.2.155
–––, 1978, „Verisimilitude Revisited“, Synthese, 38(2): 175–196. doi:10.1007/BF00486149
Thomas, Allan James, 2019, „Thought Without a Thinking Subject: or Karl Popper as Film-Philosopher“, Screen Thought Journal, 3(1): 1–13.
Vetter, Hermann, 1977, „A New Concept of Verisimilitude“, Theory and Decision, 8(4): 369–375. doi:10.1007/BF00141535
Watkins, John W. N., 1984, Science and Scepticism, Princeton, NJ: Princeton University Press and London: Hutchinson.
–––, 1997. „Popperian Ideas on Progress and Rationality in Science“, The Critical Rationalist, 2(2). [Watkins 1997 available online].
Wilkins, Burleigh Taylor, 1978, Has History Any Meaning? A Critique of Popper’s Philosophy of History, Ithaca, NY: Cornell University Press.
Williams, Douglas E., 1989, Truth, Hope and Power: The Thought of Karl Popper, Toronto: University of Toronto Press.
Wuketits, Franz M., 1984, Concepts and Approaches in Evolutionary Epistemology: Towards an Evolutionary Theory of Knowledge, Dordrecht: D. Reidel.
Xiao, H., 2023, „On Popper’s Shifting Appraisal of Scientific Status of Darwinian Theory“, Academic Journal of Humanities & Social Sciences, 6(3): 23–30.

Mjetet akademike

(Academic Tools)

Burime të tjera në internet

(Other Internet Resources)

Zëra të ndërlidhur

(Related Entries)

Blog

1. Jeta

2. Sfondi i mendimit të Popper-it

3. Problemi i demarkacionit

4. Pohimet bazë, falsifikueshmëria dhe konvencioni

5. Rritja e dijes njerëzore

6. Probabiliteti, dija dhe përafërsia me të vërtetën (verisimilitude)

7. Dija objektive dhe ontologjia e Tre Botëve

8. Mendimi social dhe politik — Kritika ndaj historicizmit dhe holizmit

9. Dija shkencore, historia dhe parashikimi

10. Ligjet e pandryshueshme dhe prirjet kontingjente

11. Shkrimet logjike

12. Vlerësimi kritik

Bibliografia

Literatura parësore

Literatura dytësore/Burime të tjera

Mjetet akademike

Burime të tjera në internet

Zëra të ndërlidhur

4 Learning Management System Design Tips For Better eLearning

John of Salisbury – Gjoni i Salisburit

Leave your thought here Cancel reply

Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet – Sami Frashëri

Martin Heidegger

Zonja Sekretare – Madeleine Albright

About

Links

Support