Max Weber, 1864–1920, ishte sociolog gjerman dhe një nga figurat më me ndikim në historinë e sociologjisë. Lindi në Erfurt, ku i ati ushtronte detyrë juridike, dhe familja u zhvendos në Berlin më 1869. U rrit në një familje të kamur, të lidhur ngushtë me jetën akademike dhe politike të Gjermanisë së Bismarck-ut. I ati, politikan i përfshirë në jetën publike, u bë deputet në Reichstag, ndërsa e ëma udhëhiqej nga një ndjenjë e fortë detyrimi fetar. Ky kontrast ndërmjet angazhimit politik dhe kërkesës morale e fetare pati rëndësi në mjedisin e formimit të tij.

Weber studioi drejtësi, histori, ekonomi dhe filozofi në universitetet e Heidelberg-ut, Göttingen-it dhe Berlinit. Gjatë shërbimit ushtarak ndoqi edhe seminare në Strasburg. Në vitin 1886 u kualifikua për fazën e parë të punës juridike, ndërsa vazhdonte kërkimin për doktoraturën mbi historinë juridike dhe ekonomike të shoqërive tregtare mesjetare, të përfunduar më 1889. Dy vjet më vonë paraqiti punimin e habilitimit mbi historinë agrare të Romës. Pas mësimdhënies në Berlin, mori një katedër të ekonomisë në Freiburg. Në fund të vitit 1896 u thirr në Heidelberg, ku u emërua profesor i ekonomisë politike dhe financave në janar 1897.

Në vitin 1897 pati një konflikt të rëndë me të atin, kryesisht për mënyrën si ky sillej me të ëmën. I ati vdiq pa u pajtuar me të. Kjo ngjarje duket se ndikoi në përkeqësimin e shëndetit psikik dhe fizik të Weber-it. Ai u tërhoq nga mësimdhënia e rregullt dhe iu kthye asaj vetëm në fund të jetës, në Vjenë dhe në Mynih.

Përpara sëmundjes kishte shkruar për bursën dhe për tradicionalizmin ndërmjet punëtorëve bujqësorë, tema që ushqyen edhe veprat e mëvonshme. U angazhua në politikën nacionaliste dhe iu bashkua Lidhjes Pangjermane, por më pas u largua për arsye shëndetësore dhe për shkak të mospajtimeve politike. Pas disa vjetësh sëmundjeje, gjatë viteve 1902–1904 filloi një periudhë e re prodhimtarie. Mbajti një lidhje akademike nderi me Heidelberg-un, punoi mbi ese metodologjike dhe nisi studimin e formimit të rendit modern botëror. Fryti i parë i njohur i këtij kërkimi ishte «Etika protestante dhe fryma e kapitalizmit».

Më pas e zgjeroi kërkimin në një studim krahasues të etikës ekonomike të feve botërore. Së bashku me punimet mbi Romën dhe Mesjetën, këto studime krijuan një analizë kulturore me shtrirje jashtëzakonisht të gjerë. Megjithatë, vetë Weber-i e pranonte paplotësinë e saj. Paplotësia nuk ishte vetëm pasojë e kohës dhe e mundësive të kufizuara të kërkimit, por edhe parim epistemologjik: çdo njohje njerëzore mbetet e pjesshme. Vitet e fundit ia kushtoi kryesisht bashkimit të këtyre fijeve në «Ekonomia dhe shoqëria», një projekt i sociologjisë interpretuese. Edhe «Historia e përgjithshme ekonomike» lidhet me këtë fushë të punës së tij. Ashtu si «Kapitali» i Marx-it, «Ekonomia dhe shoqëria» është një vepër e gjerë dhe e ndërlikuar që mbeti e papërfunduar.

Gjatë Luftës së Parë Botërore Weber punoi në organizimin e spitaleve ushtarake. Më 1919 ishte anëtar i delegacionit gjerman në Konferencën e Versajës, u përfshi në drejtimin e Partisë Demokratike Gjermane dhe filloi mësimdhënien në Universitetin e Mynihut. Vdiq nga pneumonia më 14 qershor 1920, pas një sëmundjeje të shkurtër.

Për të kuptuar veprën e Weber-it, pikënisje e rëndësishme është këndvështrimi i tij filozofik, metodologjik dhe etik. Ai niset nga kundërshtia ndërmjet ndërlikimit të pakufishëm të asaj që mund të njihet dhe aftësisë së kufizuar njerëzore për ta njohur. Realiteti nuk na paraqitet si një grumbull faktesh të gatshme që flasin vetë; njohja formohet përmes ndërvarësisë së fakteve dhe teorisë. Përzgjedhja dhe interpretimi janë të pashmangshëm.

Çështja qendrore e sociologjisë së tij është kuptimi dhe shpjegimi i veprimit. Ky synim nuk mbështetet thjesht në aftësinë psikologjike të studiuesit për të imagjinuar ose ripërjetuar mendimet e aktorit. Të kuptuarit kërkon dije historike dhe kërkim empirik, duke u mbështetur në supozimin se synimet e njerëzve janë në parim të kuptueshme, sado e vështirë të jetë kjo në praktikë. Po kështu, modeli i tij i shpjegimit shkakor nuk është thjesht kopjim i shkencave natyrore; ai lidhet edhe me jurisprudencën dhe teoritë juridike të shkakësisë.

Weber kundërshton empirizmin që mendon se jeta shoqërore mund të njihet përmes një vëzhgimi të drejtpërdrejtë, krejt të pavarur nga konceptet. Ai nuk e hedh poshtë kërkimin empirik, por mohon se ai mund të jetë pa këndvështrim teorik. Instrumentet e tij kryesore, «tipat idealë», janë ndërtime abstrakte që i theksojnë në mënyrë të përzgjedhur disa tipare të dukurive. Në formën e tyre të pastër ato nuk gjenden domosdoshmërisht në realitet. Koncepte si klasa, statusi, partia, pushteti, karizma, feudalizmi ose sekti shërbejnë si mjete analize, jo si modele të përsosmërisë morale dhe as si qëllimi përfundimtar i kërkimit.

Pikërisht ndryshimi ndërmjet tipit ideal dhe rastit konkret e ndihmon studiuesin të dallojë hollësitë, kundërthëniet dhe paqartësitë e materialit empirik. Meqë tipat idealë mund të ndërtohen nga këndvështrime të ndryshme, analiza nuk arrin një pikë përfundimtare që e mbyll njëherë e përgjithmonë kuptimin e botës shoqërore.

Analiza e pushtetit dhe e sundimit e ilustron këtë metodë. Pushteti është mundësia që aktori ta realizojë vullnetin e vet edhe përballë qëndresës së të tjerëve. Sundimi është më i përcaktuar: ai lidhet me dhënien e urdhrave dhe me gjasën që këta të zbatohen. Zakonisht përfshin një aparat administrativ. Format më të qëndrueshme të sundimit janë ato të cilave pjesëmarrësit u njohin njëfarë legjitimiteti.

Weber dallon tri baza ideale të sundimit legjitim. Sundimi tradicional mbështetet në besimin te vlefshmëria e një rendi të trashëguar që perceptohet si i hershëm dhe i pranuar. Sundimi karizmatik mbështetet në cilësitë e jashtëzakonshme që pasuesit ia atribuojnë udhëheqësit, shpesh duke i parë si dhunti hyjnore. Sundimi ligjor mbështetet në besimin te rregullat e vendosura sipas procedurave të vlefshme dhe te e drejta e mbajtësve të posteve për të vepruar brenda tyre.

Kjo tipologji lidhet drejtpërdrejt me metodën e tij, sepse legjitimiteti trajtohet përmes bindjes subjektive të aktorit dhe kuptimit që ai i jep rendit. Megjithatë, krijimi i një skeme të besimeve legjitimuese nuk nënkupton pohimin se çdo regjim e gëzon vërtet legjitimitetin që pretendon. Weber e sheh rendin politik si fushë konflikti, veçanërisht ndërmjet klasave, grupeve të statusit dhe partive, të cilat shprehin mënyra të ndryshme të shpërndarjes së pushtetit.

Tipat e sundimit nuk janë portrete të tri institucioneve konkrete dhe as etapa të domosdoshme të një procesi historik. Ata janë koncepte me të cilat mund të analizohet një sistem, ku elementet tradicionale, karizmatike dhe ligjore mund të ndërthuren. Ekzistenca e secilës formë varet nga rrethanat; nuk ka një kalim të paracaktuar nga karizma te tradita dhe pastaj te ligjshmëria. Edhe pse ligji dhe burokracia kanë peshë të madhe në analizën e rendit modern, Weber e pranonte se udhëheqja karizmatike mund të shkaktonte ndërprerje revolucionare edhe brenda tij. Për këtë arsye, vepra e tij nuk përputhet lehtësisht me teoritë e mëdha deterministe që kritikohen nga mendimi postmodern.

Politikja në veprën e Weber-it nuk kufizohet te sundimi. Pasojat shoqërore të besimeve fetare përbëjnë një temë të vazhdueshme. Legjitimiteti lidhet me çështje teologjike si përligjja, doktrinat e shpëtimit dhe teodiceja, pra shpjegimi i raportit ndërmjet rendit hyjnor dhe së keqes ose vuajtjes. Ata që zotërojnë pasuri dhe përparësi kërkojnë shpesh një përligjje për pozitën e tyre; besimi se rendi ekzistues miratohet nga Zoti mund të shërbejë si mbështetje e fuqishme e saj. Kjo ngre pyetjen e marrëdhënieve ndërmjet moralit, politikës dhe shkencës.

Sipas Weber-it, aktorët dëshirojnë t'i shohin përpjekjet e tyre si kuptimplota dhe shkenca shoqërore duhet ta studiojë këtë kërkesë për kuptim. Prandaj ajo përballet drejtpërdrejt me botën e vlerave. Ai nuk synonte t'i përjashtonte vlerat nga fusha e studimit. Përkundrazi, kërkimi mund t'i detyrojë studiuesin dhe lexuesin të përballen me probleme morale e politike. Por Weber e konsideronte logjikisht të pambrojtshëm dhe moralisht të papranueshëm pretendimin se rezultatet shkencore mund t'i përcaktojnë vlerat përfundimtare që njerëzit duhet të zgjedhin.

Shkenca nuk mund të vendosë në vendin tonë si duhet të jetojmë. Ajo mund të qartësojë konceptet, të analizojë përshtatshmërinë e mjeteve ndaj qëllimeve dhe të tregojë pasojat e mundshme të veprimit. Asnjëra nga këto nuk e zëvendëson përgjegjësinë për zgjedhjen politike dhe morale. Weber-i mund të ishte njëkohësisht studiues dhe mbrojtës energjik i interesave kombëtare gjermane, por nuk mendonte se angazhimet e tij politike duhej të paraqiteshin si përfundime të detyrueshme shkencore.

Për të, jeta e përkushtuar shkencës ose politikës kërkon pasion dhe angazhim të fortë, në kundërshtim me figurën pa pasion të «njeriut të fundit» te Nietzsche. Kjo kërkesë bëhej veçanërisht e mprehtë përballë asaj që Weber e përshkruante si një natë polare të akullt e të errët në Gjermaninë pas vitit 1918. Politikani duhet ta përballojë këtë gjendje me etikën e përgjegjësisë: duke marrë parasysh dhe duke pranuar përgjegjësinë për pasojat e parashikueshme të veprimeve të tij. Ajo dallohet nga etika e bindjes, e cila e mbështet veprimin te parime ose qëllime përfundimtare dhe mund t'i lërë në plan të dytë pasojat konkrete. Dallimi nxjerr në pah një tension të qëndrueshëm në veprimin politik, jo një leje për të vepruar pa parime.

Këto shqetësime lidhen me analizën e racionalizimit dhe të kapitalizmit. Weber dallonte forma të kapitalizmit të aventurës ose të plaçkës nga kapitalizmi borgjez modern, i organizuar në mënyrë formalisht racionale. Zhvillimi i këtij të fundit dhe ai i burokracisë ecnin paralelisht. Megjithatë, rritja e burokracisë nuk ishte për të veçori vetëm e kapitalizmit; socializmi mund të kontribuonte në të së paku po aq fuqishëm.

Interpretimi i veprës së Weber-it mbetet objekt debatesh. Kritikët kanë vënë në pikëpyetje natyrën artificiale të tipave idealë dhe dallimin që ai bënte ndërmjet fakteve dhe vlerave. Megjithatë, ndikimi i tij në metodologji, sociologji krahasuese, histori ekonomike dhe në sociologjinë e ligjit, fesë e politikës është i qëndrueshëm. Trashëgimia e tij mund të përmblidhet në tri drejtime pa u kufizuar në to: këmbëngulja për të mos ngatërruar pohimet shkencore me ato morale, duke njohur marrëdhënien e ndërlikuar ndërmjet tyre; ndërtimi i një pamjeje shumështresore, me shumë shkaqe dhe të pranuar si të paplotë të botës shoqërore, pa e mbyllur atë në ligje ose në një logjikë të vetme të historisë; dhe një perspektivë themelore mbi shndërrimin e shoqërive drejt modernitetit.