Marrëdhënie ndërmjet vendeve të zhvilluara dhe vendeve të pazhvilluara, në të cilën struktura dhe mundësitë e zhvillimit të këtyre të fundit kushtëzohen nga lidhjet e tyre me qendrat e fuqishme të ekonomisë botërore. Teoria e varësisë u mbështet në pikëpamjet klasike mbi imperializmin të Leninit, Bukharinit, Rosa Luxemburg-ut dhe Hilferding-ut. Ajo u përqendrua te depërtimi ekonomik i shteteve të mëdha kapitaliste në Botën e Tretë, veçanërisht në Amerikën Latine. E shfaqur gjatë viteve 1960, kjo qasje u kristalizua rreth kritikës së zhvillimorizmit strukturor të lidhur me Raúl Prebisch-in dhe Komisionin Ekonomik të Kombeve të Bashkuara për Amerikën Latine, të themeluar më 1948 në Santiago të Kilit.

Komisioni e përshkruante ekonominë botërore si të ndarë ndërmjet qendrës, Veriut të industrializuar e të zhvilluar, dhe periferisë, Jugut bujqësor e të pazhvilluar. Marrëdhënia ndërmjet tyre përcaktohej nga struktura e ekonomisë botërore. Ekonomitë latinoamerikane mbështeteshin te eksporti i produkteve parësore, një veprimtari që pësoi goditje shkatërruese gjatë Depresionit të Madh, kur kërkesa dhe çmimet në tregjet e tyre ranë fort. Përkundrejt teorisë klasike të tregtisë, e cila parashikonte marrëdhënie me përfitim të ndërsjellë, Prebisch-i argumentonte se vepronte një mekanizëm këmbimi të pabarabartë. Sipas tij, kushtet e këmbimit të ekonomive latinoamerikane prirreshin të përkeqësoheshin në afat të gjatë. Pasoja ishte një krizë kronike e bilancit të pagesave: periferia duhej të eksportonte gjithnjë e më shumë për të ruajtur të njëjtin nivel importesh të mallrave të përpunuara.

Zgjidhja e propozuar ishte industrializimi i nxitur përmes proteksionizmit dhe zëvendësimit të importeve, së bashku me një rol ndërhyrës të shtetit në administrimin ekonomik dhe zhvillimin e infrastrukturës. Shpresohej se këto programe do ta zvogëlonin cenueshmërinë e Amerikës Latine ndaj luhatjeve të forta të çmimeve ndërkombëtare të produkteve bazë.

Qeveri të ndryshme u përpoqën ta zbatonin këtë model, por rezultatet ishin të dobëta dhe vetë Prebisch-i pranoi mangësitë e tij. Industrializimi shpesh i bëri ekonomitë edhe më të cenueshme ndaj luhatjeve të tregut botëror. Ai shtrembëroi ekuilibrin e rritjes ndërmjet industrisë dhe bujqësisë, si edhe brenda industrisë. Përqendrimi te mallrat e qëndrueshme të konsumit lehtësoi përfshirjen më të madhe të kompanive shumëkombëshe. Qeveritë nuk zbatuan reforma strukturore, si ndryshimi i shpërndarjes së pronësisë së tokës dhe rishpërndarja e të ardhurave, që do të zgjeronin tregun e brendshëm dhe do të ndihmonin modernizimin shoqëror. Gjatë viteve 1970, regjime ushtarake braktisën këtë zhvillimorizëm dhe ndoqën politika monetariste që i hapnin ekonomitë vendëse në vend që t'i mbronin.

Teoria e varësisë u zhvillua mbi këtë trashëgimi intelektuale. Përfaqësuesi i saj më i hershëm dhe më i njohur publikisht ishte Andre Gunder Frank-u. Në Kapitalizmi dhe pazhvillimi në Amerikën Latine, më 1967, ai u përqendrua te mekanizmat e jashtëm të kontrollit që qendra ose metropoli ushtronte mbi periferinë ose satelitin. Sipas tij, qendra e mbante periferinë në pazhvillim për ta shfrytëzuar skajshëm. Pazhvillimi nuk ishte gjendje fillestare ose tipar i brendshëm i këtyre shoqërive, por rezultat historik i marrëdhënies ndërmjet shteteve mbizotëruese dhe atyre të nënshtruara. Meqë ishte produkt i zhvillimit kapitalist, ai mund të përfundonte vetëm me shembjen e vetë sistemit kapitalist. Për Frank-un, zgjidhja ishte revolucioni socialist. Për shkak të theksit mbi tërësinë e ekonomisë botërore, ai mund të klasifikohet edhe më saktë si teoricien i sistemit botëror sesa thjesht si teoricien i varësisë.

Një vepër tjetër themelore ishte Varësia dhe zhvillimi në Amerikën Latine, e Fernando Henrique Cardoso-s dhe Enzo Faletto-s, e shkruar më 1969 dhe e përkthyer në anglisht më 1979. Ajo analizonte përvojën e brendshme të varësisë, duke dalluar lloje të ndryshme ekonomish eksportuese. Çështja vendimtare ishte nëse sektori i eksporteve zotërohej nga kapitali i huaj apo nga kapitali kombëtar. Autorët shqyrtonin ndikimin e këtyre dallimeve mbi marrëdhëniet klasore dhe format e shtetit që krijoheshin.

Ndryshe nga Frank-u, Cardoso dhe Faletto nuk paraqisnin një teori deterministe. Ata mendonin se aktorët shoqërorë përballeshin me zgjedhje reale dhe se ndryshimet në strukturën e klasës sunduese ndihmonin në shpjegimin e rezultateve të ndryshme politike. Rrjedhimisht, zhvillimi i pavarur nuk ishte domosdoshmërisht i pamundur dhe revolucioni nuk ishte i pashmangshëm.

Teza e varësisë krijoi një literaturë të gjerë dhe të larmishme. Kritikët shpallën herë pas here fundin e saj, duke kundërshtuar terminologjinë e pakujdesshme, analizën e thjeshtëzuar të klasave, mungesën e përpikërisë konceptuale dhe polemikën e tepruar. Ajo mund të trajtohet më frytshëm si mjet interpretimi dhe metodologji kritike sesa si teori plotësisht e përfunduar. Në këtë kuptim, nuk ofroi përgjigje përfundimtare për problemet e Amerikës Latine, por nxiti një debat të vazhdueshëm mbi shkaqet dhe format e zhvillimit të pabarabartë.