Doktrinë morale dhe politike sipas së cilës veprimet, rregullat dhe institucionet duhen vlerësuar nga pasojat e tyre për mirëqenien e atyre që preken prej tyre. Formulimi më i njohur e quan veprimin më të mirë atë që sjell lumturinë më të madhe për numrin më të madh të njerëzve. Megjithëse lidhet zakonisht me Jeremy Benthamin, i cili e përdori me miratim, ky formulim gjendet më herët te Francis Hutcheson, në veprën Hulumtim mbi origjinën e ideve tona për bukurinë dhe virtytin, të vitit 1725. Ideja që veprimet gjykohen sipas aftësisë për të prodhuar lumturi ka pararendës në eudemonizmin e filozofisë së lashtë greke. Megjithatë, utilitarizmi u bë një rrymë me peshë dhe legjitimitet intelektual në mjedisin laik dhe tregtar të Britanisë së shekullit XVIII. Shprehjen e tij më të qartë e dha Benthami, veçanërisht në Hyrje në parimet e moralit dhe të legjislacionit. Edhe në mendimin e David Hume-it dhe Edmund Burke-ut dallohen, në shkallë të ndryshme, argumente utilitariste.

Shprehja «lumturia më e madhe e numrit më të madh» tregon synimin e doktrinës, por krijon edhe vështirësi konceptuale. Nëse lumturia e përgjithshme trajtohet si prodhimi x × y, ku x është lumturia mesatare dhe y numri i njerëzve, rezultati mund të rritet duke rritur cilindo faktor. Kjo mund të duket sikur kërkon shtimin e popullsisë. Por një popullsi më e madhe mund të ketë më pak hapësirë dhe burime për frymë, pra një lumturi mesatare më të ulët. Formulimi nuk përcakton vetvetiu se si zgjidhet ky tension. Shumë utilitaristë, përfshirë Benthamin në përdorimet e tij politike, kanë pasur parasysh maksimizimin e lumturisë së një popullsie të dhënë ose të gjithë popullsisë ekzistuese.

Vështirësi të tjera lidhen me kuptimin dhe matjen e lumturisë, kënaqësisë, vuajtjes dhe dobisë. Benthami propozoi një llogaritje të lumturisë që merrte parasysh intensitetin e kënaqësisë, kohëzgjatjen, aftësinë e saj për të prodhuar kënaqësi të mëtejshme dhe tipare të tjera. Kjo skemë nuk siguron, megjithatë, një matës të saktë e drejtpërdrejt të zbatueshëm për çdo vendim. Edhe vuajtja mund të kuptohet në mënyra të ndryshme: si një nivel shumë i ulët kënaqësie, që i afrohet zeros, ose si mirëqenie negative, aq e rëndë sa një gjendje mund të gjykohet më e keqe se vdekja. Studimi biologjik dhe ai i sjelljes mund të matin disa shoqërues fizikë të kënaqësisë e të dhimbjes, por kjo nuk zgjidh automatikisht problemin e përvojës subjektive dhe të vlerësimit moral.

Nëse kënaqësia identifikohet vetëm me gjendje fizike të prodhueshme teknikisht, lind pyetja nëse politika utilitariste duhet të mbështetet kryesisht në aparate ose substanca që shkaktojnë kënaqësi. Kritikët e përdorin këtë përfundim si një kundërshtim ndaj reduktimit të mirëqenies në tregues të tillë. Për të përshkruar të mirën që kërkohet të maksimizohet janë përdorur edhe nocione si përmbushja e dëshirave, kënaqja e preferencave dhe zhvillimi i plotë njerëzor. Në përgjigje të këtyre vështirësive, mund të dallohen dy drejtime të gjera: utilitarizmi ekonomik dhe utilitarizmi me kuptim më të gjerë moral.

Utilitarizmi ekonomik e zëvendëson lumturinë, si nocion qendror, me shkallën në të cilën individët marrin atë që zgjedhin ose atë që do të zgjidhnin po të kishin mundësi. Duke u mbështetur në zgjedhje reale dhe hipotetike, ai ndërton teori të hollësishme të preferencave dhe u cakton vlera monetare rezultateve. Një nga zbatimet e tij politike e administrative është analiza e kostove dhe përfitimeve. Konceptet e tij ndryshojnë nga ato të Benthamit, por përpjekja për të krahasuar sistematikisht pasojat ruan frymën e projektit benthamist.

Utilitarizmi më i gjerë, i zhvilluar nga filozofët moralë, lidhet më shumë me Hume-in dhe John Stuart Millin. Ai mbështetet te gjykimi i përgjithshëm mbi mirëqenien dhe pasojat, duke mos pretenduar gjithmonë një llogaritje të saktë. Gjithashtu pranon dallime cilësore midis kënaqësive. Kjo e largon nga trajtimi rreptësisht njëdimensional që shprehet në mendimin e Benthamit se, kur sasia e kënaqësisë është e barabartë, një lojë e thjeshtë me gjilpëra vlen po aq sa poezia. Nëse kënaqësia poetike cilësohet më e thellë dhe loja më e parëndësishme, lind kundërshtimi se krahasimi nuk është më plotësisht i paanshëm ndaj llojeve të ndryshme të së mirës. Prandaj hapja ndaj gjykimeve cilësore mund t'i bëjë më pak të qarta kufijtë midis utilitarizmit dhe traditave të tjera morale.

Një problem i ngjashëm shfaqet në marrëdhënien me rregullat. Utilitarizmi i veprimit kërkon që çdo veprim konkret, përfshirë bindjen ndaj një rregulli ose shkeljen e tij, të vlerësohet sipas pasojave. Megjithatë, respektimi i përgjithshëm dhe i zakonshëm i disa rregullave mund të sjellë më shumë lumturi sesa rillogaritja e çdo rasti. Utilitarizmi i rregullit propozon zgjedhjen e atyre rregullave respektimi i përgjithshëm i të cilave do të kishte pasojat më të mira. Sipas një kundërshtimi filozofik, nëse një rregull respektohet pa përjashtim edhe kur shkelja e tij do të jepte një rezultat më të mirë, kjo qasje afrohet me teoritë neokantiane të detyrimit. Ky është një debat për kufijtë e utilitarizmit, jo një përjashtim i pranuar njëzëri i utilitarizmit të rregullit nga kjo traditë.

Një përgjigje tjetër lidhet me konceptin e John Rawlsit për rregullat që përmbledhin përvojën e mëparshme. Rregulla të tilla ndiqen zakonisht, por jo verbërisht: ato kursejnë kostot e llogaritjeve të pandërprera dhe ndihmojnë në ruajtjen e rendit shoqëror. Vlera e tyre mbetet e lidhur me dobinë që sjellin, ndërsa përjashtimet mund të shqyrtohen kur rrethanat i bëjnë të arsyeshme.

Një utilitarizëm që lejon vlerësime cilësore të kënaqësive dhe të pasojave mund të ndikohet edhe nga bindje të tjera të vlerësuesit, për shembull tradicionaliste, libertariane ose feministe. Një mënyrë me ndikim për të përshkruar kufijtë e tij dallon tri tipare. Në këtë përkufizim, secili trajtohet si kusht i domosdoshëm dhe të tria së bashku si të mjaftueshme. Së pari, është konsekuencialist: i gjykon dhe i propozon veprimet sipas pasojave, ndërsa teoritë deontologjike i vlerësojnë edhe sipas përputhjes me detyrime ose rregulla të nxjerra nga arsyeja, feja e shpallur ose një kuptim i gjendjes njerëzore. Së dyti, është agregues: bashkon përfitimet dhe dëmet për një popullsi. Kjo popullsi mund të jetë ajo e një shteti, si kufi praktik përgjegjësie, ose e gjithë bota; disa versione përfshijnë edhe qeniet e tjera të ndjeshme. Në këtë mënyrë llogaritjeje, pretendimet individuale nuk përjashtohen paraprakisht dhe në mënyrë absolute nga vlerësimi i përgjithshëm i pasojave.

Së treti, në interpretimin klasik të përqendruar te kënaqësia dhe vuajtja, ajo që mblidhet duhet të lidhet me mirëqenien ose vuajtjen e përjetuar nga qeniet e gjalla. Një virtyt a përparësi pa asnjë lidhje me përvojën e tyre nuk ka vlerë të pavarur në këtë llogaritje. Ky tipar është quajtur sensualist. Triada është një përkufizim i caktuar filozofik i utilitarizmit; versionet e bazuara te preferencat ose te forma më të gjera të mirëqenies nuk e pranojnë domosdoshmërisht reduktimin e gjithçkaje në ndjesi kënaqësie dhe vuajtjeje. Dallimi duhet ruajtur që një interpretim i doktrinës të mos paraqitet si i vetmi i mundshëm.

Në politikë, utilitarizmi u shfaq si një filozofi radikale që sfidonte autoritetet e pranuara. Zhvillimi i tij te Benthami u nxit nga kundërshtimi i leksioneve juridike të William Blackstone-it, të botuara si Komente mbi ligjet e Anglisë. Blackstone-i përpiqej ta nxirrte të drejtën angleze nga e drejta natyrore. Benthami këmbëngulte se ligjet krijohen nga njerëzit dhe nuk zbulohen si fakte të gatshme të natyrës; prandaj mund dhe duhet të zgjidhen sipas pasojave. Për të njëjtën arsye, utilitarizmi nuk mbron domosdoshmërisht të drejtat ekzistuese të pronës. Utilitaristë të hershëm që vepruan në administratë, si Edwin Chadwick-u, ndihmuan në zgjerimin e rregullimit të industrisë dhe të shërbimeve publike. Një pikënisje barazitare e kësaj tradite është që interesi i çdo njeriu të llogaritet me peshë të barabartë, pa i dhënë dikujt rëndësi më të madhe thjesht për shkak të pozitës së tij.

Nga ana tjetër, kërkimi i lumturisë më të madhe në një të ardhme të parashikueshme shpesh i ka orientuar utilitaristët drejt reformës graduale dhe kujdesit ndaj revolucionit ose ndryshimeve shumë të shpejta. Në Gabime anarkike, Benthami sulmoi doktrinat e të drejtave natyrore të revolucionarëve francezë, të cilat i shihte si një version të ri të gabimit të së drejtës natyrore dhe i përqeshi si marrëzi të ngritura mbi këmbaleca. Historikisht, utilitarizmi ka shërbyer shpesh si bazë për pozicione liberale e konservatore, realiste dhe reformiste, megjithëse parimi i pasojave nuk përcakton vetvetiu një program të vetëm politik.

Pas vitit 1945, me dobësimin e disa traditave të tjera të teorisë politike, utilitarizmi fitoi pozitë mbizotëruese në një pjesë të mendimit jomarksist. Në vitin 1979, Herbert Hart-i e përshkruante këtë si një besim të vjetër e të përhapur se ndonjë formë e utilitarizmit, nëse gjendej forma e duhur, duhej të shprehte thelbin e moralit politik. Që nga vitet 1970, kjo bindje u përball me kritika të fuqishme nga ripërtëritja e teorive individualiste dhe kontraktualiste.

Dobësimi relativ i pozitës akademike nuk e zhduku përdorimin praktik. Në dekadat e fundit të shekullit XX dhe në fillim të shekullit XXI, arsyetimi utilitarist vazhdonte të kishte ndikim të madh në politika publike në Perëndim dhe po përhapej edhe në vendet ishkomuniste. Në administratën angleze, ekonomistët e Thesarit dhe inspektorët e fushës së mjedisit përbënin shembuj të përdorimit të shprehur të këtij arsyetimi. Në Shtetet e Bashkuara, kërkesat kushtetuese dhe tradita e të drejtave individuale vendosnin kufij të tjerë ndaj llogaritjes së përgjithshme të përfitimeve.

Kritikat ndaj utilitarizmit ekonomik përqendrohen te ngushtësia e asaj që mat dhe te rreziku i një saktësie të dukshme, por të pambështetur. Ndaj utilitarizmit më të gjerë bëhen dy kundërshtime të ndryshme: ose ai është aq i përgjithshëm sa humbet kufijtë si filozofi më vete, ose çon në përfundime që bien ndesh me bindjet tona për drejtësinë dhe paanësinë. Shembulli klasik është ndëshkimi i një të pafajshmi kur kjo duket se prodhon pasoja të përgjithshme më të mira. Kritikët thonë se një llogaritje e pakufizuar e dobisë mund ta lejojë një padrejtësi të tillë. Utilitaristët e kundërshtojnë ose e kufizojnë këtë përfundim në mënyra të ndryshme, ndër të tjera duke marrë parasysh pasojat e gjera të shkatërrimit të besimit te drejtësia dhe vlerën e rregullave që mbrojnë të pafajshmit.

Një mbrojtje e rëndësishme e utilitarizmit e paraqet si filozofi veçanërisht të nevojshme për vendimet publike në shoqëri laike me bindje morale të ndryshme. Sipas këtij argumenti, qeveritë përballen pashmangshëm me zgjedhje tragjike: kufizimi i shpenzimeve publike dhe veprimet për ruajtjen e rendit ndërkombëtar mund të sjellin humbje jetësh të pafajshme, edhe kur synimi është shmangia e dëmeve më të mëdha. Mbrojtësit pretendojnë se arsyetimi utilitarist e njeh këtë përgjegjësi dhe kërkon të pyetet gjithmonë kush përfiton, kush humbet dhe nëse një alternativë do ta përmirësonte mirëqenien e përgjithshme. Pretendimi se nuk ka alternativë të përshtatshme ndaj tij mbetet i debatueshëm. Në këtë kuptim praktik, Robert Goodin-i e ka paraqitur si një filozofi të qeverisjes, e cila ruan një rol të rëndësishëm edhe kur nuk pranohet si teori e vetme e moralit.