Qasje teorike që synon të sigurojë bazën analitike dhe etike për zbulimin e strukturës së praktikave shoqërore dhe të shtrembërimeve të jetës shoqërore që mund të mishërohen në to. Ky formulim, i lidhur me Shawn Rosenberg-un, shpreh synimin e saj për të shpjeguar dhe njëkohësisht për të kritikuar rendin ekzistues. Teoria kritike është një tërësi komplekse dhe shumëdisiplinore mendimi: ajo shqyrton ndërgjegjen dhe mënyrat përmes të cilave format e vendosura të ndërgjegjes riprodhojnë shoqëritë ekzistuese.

Ajo lidhet veçanërisht me Shkollën e Frankfurtit, të themeluar më 1923. Në brezin e parë, ndër teoricienët më me ndikim ishin Theodor Adorno dhe Max Horkheimer-i, i cili jetoi më 1895–1973. Herbert Marcuse-ja, që qëndroi në Shtetet e Bashkuara kur shkolla u rikthye nga mërgimi më 1950, arriti një publik më të gjerë. Zhvillimet e mëvonshme u lidhën veçanërisht me Jürgen Habermas-in, të lindur më 1929.

Në një kuptim, teoria kritike niset nga Marx-i, por largohet nga materializmi filozofik, skema e zhvillimit historik dhe roli vendimtar i proletariatit që karakterizojnë shumicën e varianteve të marksizmit. Ajo ruan sidomos shpjegimet mbi ndërgjegjen e rreme dhe tjetërsimin që gjenden në shkrimet e hershme të Marx-it. Këtyre u shton ide nga fusha të ndryshme mbi formimin dhe strukturën e ndërgjegjes, veçanërisht ndërgjegjes moderne: studimet e Jean Piaget-së mbi përvetësimin e gjuhës dhe zhvillimin e mendimit te fëmijët, filozofinë e gjuhës të Ludwig Wittgenstein-it dhe hermeneutikën e Heidegger-it. Megjithatë, ajo i tejkalon këto hulumtime të veçanta duke i lidhur, në një frymë të afërt me Marx-in, me proceset politike dhe ekonomike nga të cilat supozohet se varet funksionimi i ndërgjegjes.

Kjo i mundëson të zhvillojë një analizë të hollësishme dhe fuqimisht kritike të ndërgjegjes moderne. Duke zbuluar ndikimet që kanë formuar bindjet tona, ajo vë në dyshim një pjesë të asaj që pranojmë si të vetëkuptueshme. Ndikimet shoqërore krahasohen me kërkesat e arsyes dhe me kushtet e një argumentimi racional të lirë nga shtrembërimet, të lidhura te Habermas-i me idealin e komunikimit të lirë dhe të barabartë. Teoria kritike ka ndikuar, shpesh tërthorazi, mbi lëvizjet kundërkulturore, si feminizmi dhe lëvizja e gjelbër. Ajo u ka ofruar mjete për të analizuar strukturat dhe prejardhjen joracionale të mënyrave të mendimit që këto lëvizje i cilësojnë patriarkale ose industrialiste.

Një kritikë e shpeshtë është se teoria kritike nuk angazhohet mjaftueshëm në atë që shumë autorë e konsiderojnë argumentim të mirëfilltë etik ose politik. Sipas kësaj kritike, teoricienët e saj rrallë paraqesin alternativa të arsyetuara ndaj kapitalizmit, demokracisë ose shkencës pozitiviste, megjithëse i marrin shpesh këto si objekt kritike. Po kështu, nuk sqarojnë gjithmonë se cilat kritere do të ishin të pranueshme për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve që ngrenë. Kjo kundërshti i përket debatit mbi teorinë kritike dhe nuk është një përfundim i pranuar njëzëri për të.