Familje teorish ekonomike sipas të cilave vlera e mallrave lidhet thelbësisht me punën e nevojshme për prodhimin e tyre. Formulimet ndryshojnë: duhet dalluar një teori që shpjegon vlerën e këmbimit nga një argument moral mbi pronësinë, si dhe puna e kryer nga fuqia punëtore që shitet në treg. Në ekonominë klasike, David Ricardo dhe Karl Marx zhvilluan trajta të ndryshme të teorisë së vlerës së punës.

Një pararendës i rëndësishëm i debatit ishte John Locke. Në kapitullin e pestë të Traktatit të dytë mbi qeverisjen, të hartuar në fillim të viteve 1680 dhe të botuar më 1689, ai argumentonte se, ndonëse toka u ishte dhënë njerëzve për përdorim të përbashkët, individi zotëronte personin dhe punën e vet. Kur ai e bashkonte punën me diçka të marrë nga gjendja natyrore ose pasuria e përbashkët, krijonte një pretendim pronësor mbi të, brenda kushteve të argumentit të Locke-ut. Robert Nozick e rimori këtë problem në Anarki, shtet dhe utopi (1974), në kuadër të teorisë së të drejtës së ligjshme mbi zotërimet.

Teoria e Locke-ut është kryesisht teori e përvetësimit dhe e së drejtës së pronësisë. Nga pohimi se puna mund të krijojë një titull pronësor nuk rrjedh automatikisht se sasia e punës përcakton çmimin e një malli. Megjithatë, lidhja ndërmjet prodhimit, pronësisë dhe shpërblimit të punëtorit i dha debatit një rëndësi të fortë politike e morale.

Ricardo argumentonte se, në kushtet përkatëse teorike, vlera relative e këmbimit e mallrave të riprodhueshme përcaktohej kryesisht nga sasia e punës së nevojshme për prodhimin e tyre. Kjo përfshinte jo vetëm punën e drejtpërdrejtë, por edhe punën e trupëzuar në mjetet e prodhimit. Teoria nuk ishte pretendim se çdo çmim tregu, në çdo çast, barazohej mekanikisht me orët e punës: oferta, kërkesa, rrallësia dhe kushtet e kapitalit krijojnë probleme e dallime që duhen trajtuar.

Në analizën e Marx-it, vlera lidhet me kohën e punës abstrakte shoqërisht të nevojshme, jo thjesht me kohën që një individ shpenzon ose me lodhjen fizike. Punëtori shet fuqinë e vet punëtore. Vlera e saj lidhet me kushtet shoqërore të riprodhimit të punëtorit dhe të familjes së tij, ndërsa përdorimi i kësaj fuqie gjatë ditës së punës mund të krijojë më shumë vlerë se sa paguhet si pagë. Diferenca përbën mbivlerën, të cilën e përvetëson kapitali në marrëdhëniet kapitaliste të prodhimit. Kjo analizë e shfrytëzimit nuk mund të reduktohet në pohimin se çdo punëtor duhet të marrë menjëherë dhe i vetëm çmimin e plotë të çdo produkti që ka ndihmuar të prodhohet.

Kërkesa për frytet e plota të punës pati shprehje të rëndësishme në traditën socialiste, përfshirë formulimin e Klauzolës IV të kushtetutës së Partisë Laburiste britanike më 1918–1995. Por Marx-i vetë kundërshtoi idenë e shpërndarjes së produktit shoqëror pa asnjë zbritje: duhej të mbuloheshin zëvendësimi e zgjerimi i mjeteve të prodhimit, rezervat dhe nevojat e përbashkëta. Prandaj duhet dalluar kritika e përvetësimit kapitalist nga një parim i shpërblimit individual të produktit të paprekur.

Disa kritikë e shohin teorinë e vlerës së punës si të dëmtuar në mënyrë të pariparueshme nga mosvlerësimi i kërkesës. Argumenti i tyre është se puna e shpenzuar nuk mjafton për të shpjeguar çmimet, veçanërisht kur anashkalohen kërkesa dhe rrallësia. Dy minatorë mund të harxhojnë të njëjtën energji dhe të thyejnë vëllime të njëjta minerali të nxjerrë nga një tokë e përbashkët; nëse njëri mineral jep hekur dhe tjetri argjend, produktet nuk shiten domosdoshmërisht me të njëjtin çmim. Shembulli tregon kufijtë e barazimit të vlerës me mundimin fizik ose kaloritë. Mbrojtësit e teorisë marksiane përgjigjen duke dalluar punën individuale nga puna shoqërisht e nevojshme dhe vlerën nga çmimi. Teoria mbetet, kështu, objekt debati ndërmjet traditave të ndryshme të ekonomisë politike.