Shteti është një tërësi e dallueshme institucionesh politike që organizojnë sundimin brenda një territori të përcaktuar, duke pretenduar se veprojnë në emër të interesit të përbashkët. Ai është një ndër konceptet më qendrore të studimit të politikës dhe, për këtë arsye, përkufizimi i tij mbetet objekt debati të fortë shkencor. Marksistët, sociologët politikë dhe antropologët politikë priren të përdorin një përkufizim të gjerë: theksojnë organizatat që zotërojnë mjete detyruese, kanë përparësi të qartë në vendimmarrje dhe pretendojnë autoritetin më të lartë për përdorimin e forcës fizike brenda kufijve territorialë. Datimi i shteteve të para varet nga kufijtë e këtij përkufizimi. Në interpretime veçanërisht të gjera, gjurmët arkeologjike janë lidhur me organizime shtetërore që në mijëvjeçarin VI p.e.s., ndërsa dëshmi të shkruara ose pamore me mijëvjeçarin IV p.e.s.; identifikimi i një vendbanimi ose i një hierarkie të hershme me shtetin nuk është, megjithatë, i vetëkuptueshëm.

Historia evropiane njeh forma të ndryshme shteti, të lidhura me epoka të ndryshme. Në ekonomitë skllavopronare të antikitetit, pushteti shtetëror mund të mishërohej te një mbret helenistik dhe njerëzit e tij ose te një perandor romak dhe aristokracia perandorake. Në një interpretim klasor, këto organizime mbronin interesat e përbashkëta të pronarëve. Periudha kryesore e zhvillimit të qytet-shteteve greke shtrihet afërsisht nga viti 800 deri më 320 p.e.s. Pas rrëzimit të sunduesve të quajtur tiranë, në disa prej tyre qytetarët e lirë fituan të drejta pjesëmarrjeje. Këto të drejta nuk përfshinin të gjithë banorët dhe rendimet ndryshonin nga një qytet në tjetrin. Zgjerimi territorial, kolonizimi dhe pushtimet e dobësuan autonominë e qytet-shteteve, ndërsa në kohën e Aleksandrit të Madh dhe të pasardhësve të tij u forcua sundimi dinastik.

Roma ndoqi një rrugë tjetër: nga monarkia kaloi në republikë, fjalë që rrjedh nga shprehja latine për çështjet e sferës publike. Senati, i mbizotëruar nga aristokracia, kishte rol qendror në qeverisje. Ndërsa trashëgimia politike greke lidhet veçanërisht me demokracinë e drejtpërdrejtë, një kontribut i rëndësishëm romak në zhvillimin e shtetit modern është e drejta romake dhe dallimi i saj midis publikes dhe privates.

Shpërbërja e Perandorisë Romake në Perëndim e copëzoi pushtetin perandorak ndër zotër vendas. Funksionet e tyre politike, juridike dhe ushtarake ishin njëkohësisht mjete të përvetësimit privat dhe të organizimit të prodhimit. Në Evropën Perëndimore të Mesjetës së hershme, pushteti shtetëror jo vetëm u nda, por u privatizua: pronarët vendas, të lidhur përmes betimeve të besnikërisë, e merrnin autoritetin politik nga e njëjta pronë që përbënte njësinë ekonomike bazë të shoqërisë. Në formulimin e shkurtër të Marksit, zotërimi i tyre ishte shteti i tyre.

Rendi feudal ishte një bashkim i paqëndrueshëm zotërish dhe mbretërish të legjitimuar edhe nga feja. Monarku që qëndronte formalisht në krye të hierarkisë nuk mund t'i zbatonte urdhërimet thjesht sipas dëshirës. Marrëdhënia me zotërinjtë karakterizohej nga varësia e ndërsjellë: ai ishte më shumë bashkërendues sesa një pushtet absolut. Me dobësimin e sistemit të përgjithshëm të tatimit, aq të rëndësishëm për Perandorinë Romake, sundimtari duhej të siguronte miratimin e shtresave dhe korporatave të mbretërisë për burimet që kërkonte. Edhe Kisha pretendonte autoritet ligjvënës krahas pushteteve laike dhe jo thjesht në varësi të tyre. Këto marrëdhënie tregojnë se koncepti modern i një autoriteti publik të vetëm e sovran nuk mund të përdoret pa rezerva për të shpjeguar politikën feudale.

Forma moderne e shtetit u zhvillua si një pushtet publik i dalluar si nga personi i monarkut, ashtu edhe nga të sunduarit, dhe si autoriteti më i lartë politik brenda një territori. Ky proces lidhet me ndarjen e ngadalshme institucionale të ekonomikes nga politikja, me rritjen e shtetit të centralizuar absolutist dhe me përhapjen e prodhimit të mallrave. Në shekujt XVI dhe XVII, shtete dinastike nën Tudorët në Angli, Habsburgët në Spanjë dhe Bourbonët në Francë zhvilluan shumë nga tiparet e shteteve moderne: ushtri të përhershme, burokraci të centralizuar, tatime qendrore dhe marrëdhënie diplomatike me ambasada të qëndrueshme. Merkantilizmi u bë një doktrinë me ndikim në politikën tregtare shtetërore.

Në këtë periudhë u përhap edhe përdorimi politik i termit «shtet» në kuptimin modern. Prejardhja e saktë e konceptit është e diskutuar, por Makiaveli përmendet shpesh si një prej autorëve të parë që e përdori për qeverisjen sovrane territoriale, në dorëshkrimin e «Princit», të përfunduar më 1513 dhe të botuar më 1532. Një shtjellim më i plotë i shenjave ose kompetencave të sovranitetit u zhvillua te Jean Bodin-i dhe Sir Thomas Smith-i; çështja u trajtua më tej, në mënyra të ndryshme, nga Walter Raleigh, Hobbes-i dhe Locke-u.

Përkufizimi më me ndikim i shtetit modern është ai i Max Weber-it në «Politika si profesion». Weber-i thekson territorin, pretendimin për monopolin e përdorimit legjitim të dhunës fizike dhe legjitimitetin. Pa institucione që pretendojnë autoritetin përfundimtar mbi përdorimin e forcës në një territor, sipas tij, rendi politik rrezikon të shpërbëhet në anarki. Pyetja se përse të sunduarit binden e drejton vëmendjen te një veprimtari themelore e shtetit: përligjja e strukturës së sundimit. Weber-i dalloi tipat e pastër të legjitimitetit tradicional, karizmatik dhe ligjor.

Sociologjia historike, duke u mbështetur edhe te Durkheim-i dhe Foucault-ja, e ka zgjeruar shqyrtimin drejt mënyrës se si pushteti vepron brenda vetë subjekteve, përmes zakoneve, bindjeve dhe disiplinimit. Vëmendja nuk kufizohet te bindja e dhënë lirisht: ajo përfshin edhe krijimin e saj përmes forcës dhe rregullimin e vazhdueshëm nga organizata që i ka rezervuar vetes të drejtën për të përdorur dhunën dhe për të përcaktuar kur mund ta përdorin të tjerët. Në këtë këndvështrim, pushteti shtetëror nuk shpjegohet vetëm me shtypjen nga jashtë, sipas figurës leniniste të trupave të armatosura që kanë nën urdhra burgjet. Edhe kur shteti shihet si formë e organizimit të pushtetit shoqëror të borgjezisë, mënyrat e ushtrimit të këtij pushteti përfshijnë kulturën, përfytyrimet dhe praktikat e përditshme.

Prandaj duhet pyetur jo vetëm çfarë bën shteti, për shembull si mbron pronën ose rregullon monopolet, por edhe si vepron: si u jep formë mënyrave të organizimit të jetës së përditshme. Studimet për administrimin e ndihmës sociale e ilustrojnë këtë lidhje. Përfituesit marrin mbështetje materiale, por marrja e saj shpesh shoqërohet me detyrimin për t'iu nënshtruar mbikëqyrjes, vlerësimit dhe kontrollit administrativ.

Në shkencën politike dallohen tri tradita të mëdha të teorisë së shtetit: pluraliste, marksiste dhe shtetqendrore. Në traditën pluraliste të Robert Dahl-it dhe Nelson Polsby-t, shteti kuptohet si një arenë relativisht neutrale ku përplasen interesat, ose agjencitë e tij si grupe interesi krahas grupeve të tjera. Meqë pushteti shpërndahet në mënyrë konkurruese, politika publike del nga negocimi i përsëritur. Dahl-i e njeh pabarazinë, por argumenton se, në parim, të gjitha grupet kanë mundësi të ushtrojnë trysni mbi shtetin. Për politikën ekonomike, kjo qasje i lidh vendimet me presionet e institucioneve të konkurrencës demokratike dhe të interesave të organizuara. Grupi që arrin ta artikulojë dhe ta mbrojë më mirë interesin e vet mund të fitojë përparësi. Kritika kryesore është se një empirizëm i tillë mund të kthehet në arsyetim rrethor: ndikimi i një grupi provohet nga politika që fitoi, ndërsa politika shpjegohet me ndikimin e atij grupi.

Në teoritë moderne marksiste, Ralph Miliband-i, me «Shteti në shoqërinë kapitaliste», zhvilloi një interpretim instrumentalist. Ai mori seriozisht pohimin e «Manifestit Komunist» se ekzekutivi i shtetit modern administron interesat e përbashkëta të borgjezisë. Sipas instrumentalistëve, klasa sunduese e përdor shtetin si instrument, ndër të tjera përmes lidhjeve personale dhe prejardhjes së përbashkët shoqërore të zyrtarëve të lartë dhe elitave ekonomike.

Nicos Poulantzas-i kundërshtoi karakterin subjektivist të këtij shpjegimi dhe mbështetjen e tij të paqëllimshme në një teori pluraliste të elitave. Studimet mbi Marrëveshjen e Re dhe politikën industriale në Shtetet e Bashkuara, si dhe mbi shtetëzimin e procesin e punës në Britani, ngritën gjithashtu kundërshtime empirike ndaj instrumentalizmit. Për Poulantzas-in, shteti është një pjesë e dallueshme e strukturës kapitaliste dhe ka autonomi relative ndaj kapitalit. Ai mund t'u shërbejë më mirë interesave afatgjata të klasës kapitaliste pikërisht kur kjo klasë nuk qeveris drejtpërdrejt. Por kjo qasje u kritikua për funksionalizëm strukturor dhe për përdorimin tepër të gjerë të «autonomisë relative»: çdo veprim që duket se bie ndesh me interesat kapitaliste mund të shpjegohet pas ngjarjes si mënyrë tjetër e shërbimit ndaj tyre, duke rrezikuar sërish arsyetimin rrethor.

Njohja e ndryshimeve ndërmjet strukturave të brendshme të shteteve nxiti qasje pasmarksiste. Megjithëse nuk ka pajtim të plotë se çfarë përbën ortodoksinë marksiste, këto qasje kundërshtojnë shpjegimin që e nxjerr shtetin drejtpërdrejt nga ekonomia dhe supozimin se ai ka një thelb të vetëm klasor. Shteti nuk trajtohet thjesht si instrument që funksionon pa mëdyshje, qoftë edhe në mënyrë relativisht autonome, për një klasë të vetme. Shumë interpretime të frymëzuara nga Gramsci theksojnë rolin ndërmjetës të shoqërisë civile midis ekonomisë dhe shtetit për të shpjeguar ndryshimin e formave shtetërore.

Studimet empirike të politikës ekonomike të jashtme dhe kritikat pasmarksiste ushqyen edhe teoritë shtetqendrore. Sipas tyre, shtetet ndjekin qëllime që nuk mund të nxirren vetëm nga negocimi ndërmjet grupeve të interesit ose nga struktura klasore e kapitalizmit. Shteti është një strukturë me histori të vetën dhe me një hapësirë reale autonomie. Autorë të lidhur me traditën e Weber-it dhe Otto Hintze-s dallojnë shtete të forta dhe të dobëta, duke e lidhur forcën e tyre me aftësinë për të vepruar në mënyrë efektive përballë kërkesave shoqërore. Kjo qasje ka ndikuar veçanërisht në ekonominë politike ndërkombëtare. Nga ana tjetër, feministe radikale dhe studiues të racizmit kanë kundërshtuar supozimet e të tri traditave, duke argumentuar se shteti modern perëndimor ka institucionalizuar dhe përligjur patriarkatin dhe racizmin.

Çdo shtet i përfshirë në sistemin ndërkombëtar përballet me dilema të sigurisë dhe të legjitimitetit, si brenda ashtu edhe jashtë vendit. Në teorinë e marrëdhënieve ndërkombëtare, një sistem ndërkombëtar ekziston kur shtetet, gjatë përllogaritjeve të tyre, marrin parasysh sjelljen e njësive të tjera të ngjashme. Koncepti i «shoqërisë ndërkombëtare» shkon më tej: ai përshkruan shtete që, përmes dialogut dhe pëlqimit të përbashkët, kanë krijuar rregulla, procedura e institucione për marrëdhëniet e tyre. Këtu mbështeten e drejta ndërkombëtare, diplomacia, regjimet e bashkëpunimit dhe organizatat ndërkombëtare.

Që nga periudha absolutiste, organizimi shtetëror është lidhur gjithnjë e më shumë me një kuadër kombëtar. Megjithatë, shteti kombëtar nuk përputhet domosdoshmërisht me shtetin-komb, në kuptimin e një përputhjeje të plotë të kufijve shtetërorë me një komb të vetëm. Edhe shoqëritë që duken më homogjene kanë mospërputhje midis territorit, institucioneve dhe identitetit kombëtar. Kjo ndihmon të shpjegohet roli aktiv i shtetit në krijimin e identitetit kombëtar përmes simboleve, përfytyrimeve dhe rrëfimeve të përbashkëta.