Shtet në të cilin një partie të vetme i njihet, juridikisht ose faktikisht, monopoli i veprimtarisë politike të organizuar. Ky monopol mund të përcaktohet nga kushtetuta ose të krijohet duke u mohuar partive rivale qasjen te zgjedhësit, duke mos zhvilluar zgjedhje, duke kufizuar në mënyrë përzgjedhëse të drejtën e votës ose duke manipuluar procedurat që partia qeverisëse të mbetet gjithmonë në pushtet.

Gjatë një pjese të madhe të shekullit XX dalloheshin dy kategori kryesore: shtetet e quajtura totalitare, kryesisht, por jo vetëm, komuniste, dhe shumë shtete të Botës së Tretë ku regjimet autoritare përdornin një parti për të kontrolluar administratën, për të mobilizuar mbështetjen dhe për të shpërndarë favore politike. Rënia e shumicës së regjimeve komuniste evropiane pas vitit 1989 e ndryshoi shpërndarjen e këtij modeli, por nuk e zhduku atë dhe as e kufizoi vetëm në një rajon. Forma të ndryshme të monopolit politik vazhduan edhe në disa ish-republika e territore të Bashkimit Sovjetik dhe në shtete të tjera.

Shteti njëpartiak duhet dalluar nga sistemi me parti mbizotëruese. Në këtë të fundit, një parti fiton vazhdimisht dhe mund të mbetet gjatë në qeveri, por partitë e tjera konkurrojnë realisht brenda institucioneve përfaqësuese. Italia e pasluftës dhe India e dekadave të para pas pavarësisë kanë shërbyer si shembuj të mbizotërimit të zgjatur të një partie, përkatësisht edhe përmes bashkëqeverisjes. Midis konkurrimit të hapur dhe monopolit të plotë ndodhen sisteme hegjemonike ku opozita lejohet, por përballet me pengesa të forta e të qëndrueshme.

Meksika e sunduar për dekada nga Partia Revolucionare Institucionale, PRI, është përdorur shpesh si shembull i këtij të fundit. Partia bashkoi trashëgimtarë të udhëheqjes revolucionare, intelektualë, sindikata dhe forca ushtarake në një strukturë që mbizotëronte në qendër e në rajone dhe ushtronte ndikim të madh mbi administratën dhe ekonominë. Prania formale e partive opozitare nuk krijonte vetvetiu kushte të barabarta konkurrimi. Rritja dhe shumëllojshmëria e ekonomisë, kërkesat për aftësi më të mëdha teknike e administrative dhe kritikat ndaj korrupsionit që rëndonte krizën e borxhit nxitën hapjen e sistemit. Njohja e opozitës u bë më shumë se simbolike dhe mbizotërimi presidencial i PRI-së përfundoi me fitoren e opozitës më 2000. Trysni të ngjashme për hapje u shfaqën në Amerikën Qendrore e Jugore dhe në Azinë Jugore e Juglindore.

Në Afrikën pas pavarësisë, shteti njëpartiak u mbështet shpesh në trashëgiminë e sundimit kolonial autoritar. Përvoja e zgjedhjeve me konkurrim të mirëfilltë kishte qenë e shkurtër dhe zakonisht i përkiste fundit të periudhës koloniale. Në raste si Tanganjika, opozita efektive ndaj lëvizjes kryesore nacionaliste ishte dobësuar shumë që përpara pavarësisë. Pasi merrte kontrollin e shtetit, partia e dalë nga lëvizja çlirimtare përfitonte nga administrata dhe nga mundësitë e zgjeruara për emërime e shpërndarje burimesh, avantazhe që kundërshtarët e saj nuk i kishin.

Sigurimi i qëndrimit në pushtet shpesh u shoqërua me shtypjen e opozitës. Zgjedhjet kufizoheshin, kontrolloheshin nga afër ose zëvendësoheshin me plebishite të rralla. Ligjet e ndalimit parandalues, të trashëguara nga administratat koloniale, u rivunë në përdorim kundër kundërshtarëve. Regjimet e përligjnin monopolin partiak si mjet për bashkimin kombëtar, kapërcimin e ndarjeve etnike, përshpejtimin e zhvillimit dhe mbrojtjen e pavarësisë. Në shumë raste, megjithatë, partia mbeti në varësi të sundimit personal: rekrutonte funksionarë, shpërndante favore dhe kontrollonte besnikërinë e ushtrisë e të administratës civile, pa përcaktuar në mënyrë të pavarur politikat kryesore.

Regjime të tilla ishin të cenueshme ndaj ndërhyrjes ushtarake. Në Zaire, nën Mobutu Sese Seko-n, përtej strukturës formale partiake, pushteti mbështetej gjithnjë e më tepër te një rrjet i gjerë marrëdhëniesh patronazhi me presidentin në qendër, pa një ideologji të qëndrueshme që ta drejtonte. Në shtetet që morën orientim marksist ose marksist-leninist gjatë viteve 1970, si Angola, Mozambiku, Guinea-Bissau dhe Etiopia, ideologjia dhe organizimi partiak kishin vend më të dukshëm. Edhe aty, retorika popullore mund të mbulonte përqendrimin personal të pushtetit në një udhëheqje civile ose ushtarake. Mengistu Haile Mariam-i në Etiopi, për shembull, e vonoi krijimin e një partie punëtore, pavarësisht trysnisë sovjetike e kubane dhe orientimit të shpallur marksist-leninist.

Partia qeverisëse pati rëndësi më të madhe organizative në Tunizi, Algjeri dhe Tanzani, ku lëvizjet përkatëse ishin rrënjosur përpara pavarësisë dhe udhëheqësit u kishin lënë hapësirë më të gjerë. Në Kenia e Tanzani, lejimi i disa debateve dhe i më shumë se një kandidati brenda sistemit njëpartiak mundësoi shprehjen e pakënaqësive që përndryshe do të mbeteshin të fshehta. Për regjimin, ky ishte një mjet për të shkarkuar tensionin pa lejuar konkurrencë të plotë ndërmjet partive.

Pas vitit 1989 u shtuan trysnitë e brendshme dhe ndërkombëtare për liberalizim politik e ekonomik. Fundi i Luftës së Ftohtë, rënia e komunizmit në Evropën Lindore dhe përkeqësimi i borxheve afrikane u ndërthurën me kushtëzimin gjithnjë më të shpeshtë të ndihmës ndërkombëtare me qeverisje më të mirë dhe zgjedhje shumëpartiake. Vetë paraqitja e institucioneve shumëpartiake nuk garantonte, megjithatë, kalimin te demokracia.

Botsvana dhe Gambia kishin pasur zgjedhje me konkurrim partiak për një periudhë të gjatë pas pavarësisë, pa ndërrim të partisë qeverisëse; historia e Gambias u ndërpre nga grushti ushtarak i vitit 1994. Senegali, që nga vitet 1970, kaloi fillimisht te konkurrimi i kufizuar dhe më pas te pluralizmi më i gjerë, ndërsa partia qeverisëse ruajti pushtetin gjatë kësaj faze. Këto raste tregojnë pse mbizotërimi elektoral duhet dalluar nga ndalimi juridik i opozitës.

Në disa shtete frankofone, në fillim të viteve 1990, u mblodhën konferenca kombëtare përfaqësuese që morën përsipër hartimin e kushtetutave dhe mbikëqyrjen e zgjedhjeve të hapura. Proceset e këtij lloji kontribuuan në largimin e drejtuesve të vjetër në Benin, Kongo, Niger dhe, më pas, Madagaskar. Në Kamerun, Bregun e Fildishtë dhe Gabon, partitë në pushtet shpallën fitore në zgjedhje drejtësia e të cilave u kundërshtua. Në Algjeri, hapja e sistemit të dominuar nga Fronti Nacionalçlirimtar, FLN, u ndërpre nga ndërhyrja ushtarake më 1992, pas suksesit të Frontit Islamik të Shpëtimit, FIS, në raundin e parë zgjedhor dhe frikës së udhëheqjes nga fitorja e tij përfundimtare.

Në Zambi, Kenneth Kaunda, drejtuesi i UNIP-it, pranoi zgjedhje shumëpartiake dhe u mund më 1991. Në Kenia, Daniel arap Moi hoqi kundërshtimin ndaj pluralizmit dhe fitoi zgjedhjet e vitit 1992 me shumicë relative, i ndihmuar nga përçarja e opozitës. Në Zimbabve, projekti i Robert Mugabe-s për një shtet socialist njëpartiak në fund të viteve 1980 e në fillim të viteve 1990 ndeshi rezerva edhe brenda partisë së tij, ZANU-PF. Tanzania zhvilloi zgjedhje shumëpartiake më 1995, ndërsa në Malavi referendumi i vitit 1993 hodhi poshtë sundimin njëpartiak të Hastings Banda-s dhe u pasua nga zgjedhje me konkurrim më 1994.

Edhe regjimet e mëparshme marksiste të Mozambikut dhe Angolës pranuan zgjedhje shumëpartiake, por pranimi formal i tyre nuk siguronte vetvetiu një përfundim demokratik e paqësor. Një ndryshim veçanërisht i rëndësishëm ndodhi në Afrikën e Jugut më 1994: Partia Kombëtare, në qeveri që nga viti 1948 nën një rend që përjashtonte shumicën e popullsisë nga vota kombëtare, doli shumë pas Kongresit Kombëtar Afrikan në zgjedhjet demokratike. Ky shembull ilustron edhe rolin që ka përcaktimi përjashtues i elektoratit në ruajtjen e pushtetit politik.