Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) ishte filozof i moralit, i politikës dhe i edukimit, romancier, kompozitor, studiues i muzikës dhe botanist. Megjithëse shkruante frëngjisht dhe u bë pjesë qendrore e debatit intelektual francez, ai lindi në Gjenevë. Në atë kohë Gjeneva ishte një republikë e pavarur frankofone, me lidhje me Konfederatën Zvicerane, jo ende një kanton i saj. Familja e Rousseau-së kishte mjete relativisht të kufizuara, por ai i përkiste nga lindja shtresës së qytetarëve me të drejta politike. Nga pesë kategoritë juridike të popullsisë së Gjenevës, vetëm dy gëzonin të drejta të tilla; qytetarët politikisht aktivë përbënin një pjesë të vogël të popullsisë.

Ai u largua nga Gjeneva më 1728, kur ishte gjashtëmbëdhjetë vjeç, me pak burime dhe pa një të ardhme të sigurt. U shkëput nga kalvinizmi, duke kundërshtuar veçanërisht rolin që doktrina e mëkatit fillestar i jepte natyrës njerëzore, dhe u konvertua në katolicizëm. Më 1754 u pranua përsëri në bashkësinë protestante dhe rifitoi statusin qytetar në Gjenevë. Më pas u bë gjithnjë e më kritik ndaj autoritetit të institucioneve dhe doktrinave fetare. Kjo nuk nënkuptonte thjesht mohimin e çdo feje: mendimi i tij përfshinte besimin fetar personal dhe një konceptim të fesë natyrore. Rousseau ishte në masë të madhe autodidakt dhe u njoh me Platonin, teoritë moderne të së drejtës natyrore dhe mendimtarët e Iluminizmit.

Më 1749, një pyetje e shpallur nga Akademia e Dijonit për një konkurs esesh e nxiti të shkruante Diskursin mbi shkencat dhe artet. Vepra fitoi çmimin dhe, me botimin më 1750, i dha famë si autor. Diskursi mbi prejardhjen dhe themelet e pabarazisë ndërmjet njerëzve, botuar më 1755, u shkrua po për një konkurs të Akademisë së Dijonit, por nuk fitoi. Në këto vepra Rousseau kundërshtonte lidhjen e vetëkuptueshme ndërmjet përparimit të diturive e të arteve dhe përmirësimit moral të njerëzimit. Zhvillimi kulturor mund të bashkëjetonte me varësinë, kotësinë dhe prishjen e marrëdhënieve ndërmjet njerëzve.

Veçanërisht në analizën e pabarazisë, ai e krahasonte thjeshtësinë e njeriut të përfytyruar në gjendjen natyrore me jetën e njeriut shoqëror që e vlerëson veten nëpërmjet gjykimeve të të tjerëve. Njeriu natyror jeton kryesisht në raport me nevojat dhe qenien e vet, ndërsa njeriu i shoqërisë së korruptuar kërkon dukjen, nderimin dhe epërsinë mbi të tjerët. Shkencat e artet, nga njëra anë, dhe pabarazia, nga ana tjetër, shqyrtohen si pjesë e këtij zhvillimi. Ndërmjet vetmisë natyrore dhe shoqërisë së prishur, Rousseau vendos edhe një fazë të familjeve e të bashkësive të vogla. Në trajtimin e tij të idealizuar, afërsia e marrëdhënieve krijon mundësi për ndjenja morale dhe kufizon mashtrimin e lidhur me konkurrencën e gjerë shoqërore.

Më 1762 botoi Emilin, veprën e tij mbi edukimin, dhe Kontratën shoqërore, veprën kryesore të filozofisë politike. Ai e mbështeste shoqërinë politike të ligjshme në një marrëveshje, por nuk pranonte që individët fillimisht të pavarur t'ia kalonin një qeverie aftësinë e tyre për të shprehur vullnet. Kjo aftësi, dhe sovraniteti që mbështetet në të, janë të patjetërsueshme. Prandaj Rousseau ndante sovranitetin, që ushtron funksionin ligjvënës, nga qeveria, që kryen funksionin ekzekutiv. Qeveria është shërbëtore dhe zbatuese e vullnetit sovran, jo zotëruese e tij.

Në këtë teori, të gjithë qytetarët duhet të kenë të drejtën të marrin pjesë drejtpërdrejt në bërjen e ligjit. Karakteri demokratik i sovranitetit nuk do të thotë se Rousseau kërkonte patjetër të njëjtën formë demokratike për çdo administratë ekzekutive. Me pjesëmarrjen në ligjvënie ai synonte të zgjidhte problemin se si individi mund të hyjë në bashkësi dhe megjithatë të mbetet i lirë. Liria lidhet këtu me pjesëmarrjen në vetëqeverisje dhe me bindjen ndaj ligjit që qytetari i jep vetes si pjesëtar i tërësisë. Kjo i afrohet idealit antik të lirisë si pjesëmarrje politike dhe ndryshon nga konceptimi modern i një sfere individuale të mbrojtur nga ndërhyrja shoqërore.

Mjeti themelor është vullneti i përgjithshëm: vullneti i qytetarëve, të marrë si pjesëtarë të një bashkësie, për të mirën e përbashkët. Ai nuk është thjesht shuma e interesave të veçanta. Secili mund të ketë një interes privat që bie ndesh me atë që kërkon si qytetar për ruajtjen e një rendi të lirë dhe të barabartë. Këtu hyn dallimi ndërmjet interesit të vërtetë dhe interesit të dukshëm: ndjekja e një përfitimi të menjëhershëm privat mund të shkatërrojë kushtet që e bëjnë të mundur lirinë e përbashkët.

Nga kjo lind formulimi paradoksal se një person që refuzon t'i bindet vullnetit të përgjithshëm mund të detyrohet të jetë i lirë. Përkrahësit e këtij argumenti e lexojnë si detyrim për respektimin e ligjit të përbashkët që siguron pavarësinë e barabartë të secilit. Kritikët e shohin si rrezik që një pushtet të shpallë se e njeh interesin «e vërtetë» të individit dhe ta shtypë lirinë e tij faktike në emër të saj. Tensioni ndërmjet lirisë si pjesëmarrje dhe lirisë si mbrojtje nga ndërhyrja është kështu pjesë thelbësore e debatit mbi Rousseau-në.

Për t'iu afruar idealit të ligjeve të miratuara me pajtim sa më të gjerë, Rousseau i kushtonte rëndësi harmonisë morale ndërmjet qytetarëve. Kjo duhej kultivuar nëpërmjet edukimit dhe institucioneve; kushtet më të favorshme i shihte në një shoqëri të vogël, me lidhje të ngushta dhe relativisht të mbrojtur nga ndikimet e jashtme. Këtu shfaqet një tension me Emilin: nga njëra anë kërkohet formimi i një bashkësie me bindje dhe zakone të përbashkëta, ndërsa nga ana tjetër edukimi i nxënësit mbështetet te zhvillimi i tij individual dhe kontakti i drejtpërdrejtë me botën e sendeve. Harmonizimi i këtyre dy drejtimeve nuk është i vetëkuptueshëm.

Modelet historike që e frymëzonin përfshinin disa qytetshtete të Greqisë së lashtë, Romën republikane dhe Gjenevën. Ato bashkonin njëfarë barazie ndërmjet qytetarëve me pabarazi ndërmjet tyre dhe pjesës tjetër të popullsisë, e cila përjashtohej nga të drejtat politike. Kjo kufizon përdorimin e tyre si modele të pjesëmarrjes së përgjithshme. Rousseau ishte skeptik ndaj zbatimit të drejtpërdrejtë të idealit të qytetshtetit në një shoqëri moderne shumë të madhe, por përpiqej edhe të përshtaste parimet me rrethana konkrete.

Një shembull janë Konsideratat mbi qeverisjen e Polonisë, të përfunduara më 1772 me ftesë, ndërsa vendi përballej me krizën që solli ndarjen e parë ndërmjet Prusisë, Austrisë dhe Rusisë. Ai kërkonte të merreshin parasysh traditat polake dhe të krijohej një vetëdije e vërtetë kombëtare përmes edukimit të shtresës që ushtronte të drejta qytetare. Njëkohësisht propozonte forcimin e vetëqeverisjes krahinore dhe lidhje federative, duke folur për një bashkim prej tridhjetë e tri njësish të vogla. Synimi ishte që krahinat ekzistuese të fitonin jetë politike më të afërt me kushtet e shtetit të vogël, jo që një administratë e vetme të impononte nga lart të gjitha vendimet.

Rëndësia e përgjithshme e Rousseau-së qëndron edhe te kundërshtimi që i bëri optimizmit të pakushtëzuar të Iluminizmit. Ai e vuri në dyshim barazimin e përparimit material e intelektual me përparimin moral dhe theksoi rolin e ndjenjave në motivimin njerëzor. Për këtë arsye është lidhur shpesh me pararendjen e romantizmit, megjithëse mendimi i tij u formua dhe ndërhyri brenda vetë debateve të Iluminizmit.