Procesi revolucionar i nisur në Francë më 1789, i cili ndryshoi jo vetëm sundimtarin ose regjimin politik, por edhe organizimin juridik e shoqëror të vendit. Periudha revolucionare zakonisht shtrihet nga viti 1789 deri te grushti i shtetit i Napoleon Bonapartit më 1799. Revolucioni rrëzoi monarkinë absolute dhe privilegjet e rendit të vjetër, e vendosi sovranitetin kombëtar në qendër të legjitimitetit politik dhe prodhoi institucione e ideologji të reja për t'u dhënë kuptim ndryshimeve që nuk mund të shpjegoheshin vetëm me shembuj të së kaluarës.

Ai pati rol themelor në formimin dhe përhapjen e nacionalizmit modern. Luftërat europiane të viteve 1792–1815 përhapën si idetë revolucionare, ashtu edhe kundërveprimin kombëtar ndaj sundimit francez. Ndikimet kaluan përtej Europës: revolucioni në koloninë franceze të Saint-Domingue çoi në krijimin e Haitit të pavarur. Revolucioni Francez u bë gjithashtu një burim për teoritë moderne të revolucionit, përfshirë atë të Marx-it, dhe një model për lëvizje të mëvonshme. Fakti që Franca ishte ende kryesisht shoqëri paraindustriale e bëri përvojën e saj të krahasueshme me atë të shumë vendeve ku do të ndodhnin revolucione të tjera. Interpretimet ndryshojnë sipas bindjeve politike të historianëve, konceptimit të tyre për ndryshimin shoqëror dhe dëshmive që përdorin.

Marrëdhënia ndërmjet Iluminizmit francez dhe revolucionit është e ndërlikuar. Edmund Burke fajësoi mendimin iluminist, duke përfshirë Rousseau-n, për shpërthimin revolucionar. Megjithatë, përhapja e racionalizmit kritik dhe e dyshimit ndaj autoriteteve tradicionale nuk përbënte në vetvete një program për ekstremizmin, dhunën ose zgjidhjet institucionale që u shfaqën gjatë revolucionit. Idetë krijuan mundësi të reja për të menduar politikën, por zhvillimi konkret varej edhe nga konfliktet shoqërore, kriza financiare, lufta dhe veprimet e grupeve rivale.

Përpara vitit 1789, Franca bashkonte monarkinë absolute me privilegje feudale e korporative. Sipas interpretimit të Tocqueville-it, aristokracia kishte pranuar humbjen e një pjese të ndikimit të drejtpërdrejtë politik në këmbim të ruajtjes së privilegjeve, veçanërisht atyre tatimore. Kjo marrëdhënie e kufizonte monarkinë edhe nën Luigjin XIV, i cili sundoi më 1643–1715. Përjashtimet dhe pabarazitë fiskale të fisnikërisë e të klerit e ngarkonin rëndë pjesën tjetër të popullsisë. Privilegji nuk nënkuptonte se çdo fisnik ishte i përjashtuar nga çdo taksë, por shpërndarja e barrës ishte thellësisht e pabarabartë. Kurora mbështetej te huamarrja, tatimet e rënda dhe shitja e posteve e e titujve fisnikërorë. Aristokracia, e mbrojtur nga privilegjet, nuk kishte të njëjtin nxitim për të ndërtuar kontroll parlamentar mbi financat si ai që ishte zhvilluar në Angli.

Kriza politike u përshpejtua nga varfëria dhe të korrat e dobëta. Ndihma franceze për kryengritjen e kolonive amerikane kundër Britanisë e rëndoi më tej gjendjen e thesarit. Përpjekjet e ministrave të Luigjit XVI më 1787–1788 për të reformuar financat dhe për të kufizuar privilegjet tatimore ndeshën kundërshtim të fortë të shtresave të privilegjuara. Mbreti thirri për majin 1789 Kuvendin e Shtresave, i cili nuk ishte mbledhur që nga viti 1614. Shtresa e Parë përbëhej nga kleri, e Dyta nga fisnikëria dhe e Treta nga pjesa tjetër e shoqërisë. Në dhjetor 1788 u vendos që e Treta të kishte aq përfaqësues sa dy të parat së bashku, por, nëse votimi bëhej veçmas sipas shtresave, dy shtresat e privilegjuara mund ta mposhtnin me dy vota kundrejt një.

Asnjëra shtresë nuk ishte e bashkuar: kishte dallime ndërmjet anëtarëve të pasur e të varfër, krahinave dhe interesave të ndryshme. Përfaqësuesit e Shtresës së Tretë e shpallën veten Asamble Kombëtare dhe i ftuan të tjerët të bashkoheshin. Një pjesë e klerit dhe disa fisnikë iu bashkuan; më pas mbreti urdhëroi bashkimin në një dhomë të vetme. Asambleja mori përsipër hartimin e një kushtetute të re, duke e zhvendosur burimin e autoritetit nga monarku te kombi.

Më 14 korrik 1789, turma parisiene mori Bastijën, kështjellë e përdorur si burg, e cila u shemb më pas. Ajo mbante vetëm shtatë të burgosur, por rëndësia e ngjarjes ishte kryesisht simbolike: goditja e një embleme të pushtetit arbitrar. Ide për prishjen e ndërtesës kishin ekzistuar edhe para revolucionit; kjo nuk e zvogëlonte domethënien politike që mori pushtimi i saj. Data u bë simbol kombëtar i revolucionit.

Në natën e 4 gushtit 1789 filloi shfuqizimi i privilegjeve feudale; zbatimi dhe detyrimet e kompensimit mbetën objekt konfliktesh derisa heqja e të drejtave feudale u çua më tej. Pasuria kishtare u vu në dispozicion të kombit. Riorganizimi civil i klerit dhe kërkesa për betim ndaj rendit të ri shkaktuan ndarje ndërmjet priftërinjve dhe dënimin e papatit. Revolucioni u radikalizua ndërsa grupe të ndryshme fitonin përkohësisht kontrollin mbi institucionet.

Në vitin 1791, përpjekja e mbretit për t'u larguar u ndal në Varennes dhe e dëmtoi rëndë besimin tek ai. Monarkia u rrëzua më 1792, u shpall republika dhe mbreti u vu në gjyq. Ai u ekzekutua në janar 1793. Kalendari republikan, i miratuar më 1793, e llogariste fillimin e Vitit I nga 22 shtatori 1792. Ai kishte dymbëdhjetë muaj me nga tridhjetë ditë, të ndarë në periudha dhjetëditore, dhe ditë plotësuese në fund të vitit. Emrat e muajve lidheshin me stinët, motin dhe punët bujqësore.

Robespierre dhe jakobinët fituan ndikim të madh në Komitetin e Shpëtimit Publik. Gjatë Terrorit të viteve 1793–1794, mijëra njerëz u ekzekutuan me akuza për veprimtari kundër revolucionit, në një klimë lufte, kryengritjesh dhe përndjekjeje politike. Në korrik 1794, Robespierre u rrëzua dhe u ekzekutua. Eksperimentet e mëvonshme institucionale nuk sollën qëndrueshmëri afatgjatë. Grushti i shtetit i vitit 1799 vendosi pushtetin e Bonapartit, i cili më 1804 u bë perandor.

Ndonëse kriza fillestare u nxit edhe nga kundërshtimi i të privilegjuarve ndaj reformave fiskale, udhëheqja kaloi shpejt te shtresat e mesme. Për një periudhë, një rol të fortë luajtën sans-culottes-ët, shtresat popullore radikale të Parisit. Emri i tyre lidhej me pantallonat e gjata, në dallim nga pantallonat e shkurtra deri te gjuri që mbanin shtresat e kamura. Jakobinët siguruan mbështetjen e tyre kundër zhirondinëve duke pranuar kontrollin e çmimeve të ushqimeve, sidomos të bukës. Buka përthithte një pjesë shumë të madhe të shpenzimeve të familjeve të varfra, shpesh rreth gjysmën dhe, në krizë, edhe më shumë. Zbatimi i paplotë i kërkesave ekonomike dhe dobësimi i organizimit popullor ndihmojnë të shpjegohet përse sans-culottes-ët nuk e shpëtuan Robespierre-in kur kundërshtarët e sulmuan.

Pas rënies së tij, ndikimi i shtresave të mesme u forcua përsëri. Suksesi i Napoleonit lidhej me kërkesën për rend të brendshëm dhe fitore jashtë vendit, ndonëse pushteti i tij paraqitej si mënyra për të ruajtur arritjet e revolucionit. Interpretimi që e trajton revolucionin thjesht si zëvendësim të feudalizmit agrar nga kapitalizmi industrial është tepër i përgjithshëm. Heqja e privilegjeve dhe shitja e tokave kishtare e fisnikërore forcuan gjithashtu pronësinë fshatare: përfituan si fshatarë që kishin tokë më parë, ashtu edhe pronarë të rinj. Kjo shtresë ruajti për një kohë të gjatë peshë të rëndësishme shoqërore dhe politike.