Përmbysje e një rendi të vendosur, që përfshin kalimin e pushtetit shtetëror nga një udhëheqje te një tjetër dhe mund të sjellë ristrukturim rrënjësor të marrëdhënieve shoqërore e ekonomike. Përpara vitit 1789, fjala përdorej shpesh edhe për kthimin në një gjendje të mëparshme, afër kuptimit të saj fillestar si rrotullim ose rikthim. Pas Revolucionit Francez mbizotëroi kuptimi modern i përmbysjes dhe i krijimit të një rendi të ri.

Revolucionet janë procese që ndërthurin konkurrencën ndërmjet elitave me mobilizimin e masave. Shkaqet e tyre mund të formohen për një kohë të gjatë, edhe kur shpërthimi duket i vetvetishëm, dhe mund të kenë rrënjë si brenda vendit, ashtu edhe në marrëdhëniet ndërkombëtare. Përfundimet shpesh ndryshojnë nga synimet fillestare të pjesëmarrësve. Nuk është gjithmonë e lehtë të përcaktohet kur fillon dhe kur mbaron një revolucion; shumë situata revolucionare nuk kanë përfunduar me transformim revolucionar. Numri i vogël i rasteve që njihen gjerësisht si revolucione të mëdha krijon gjithashtu vështirësi metodologjike për krahasimin e tyre.

Dallohet zakonisht revolucioni politik nga revolucioni shoqëror. Revolucioni politik ndryshon karakterin e pushtetit shtetëror dhe personat që e ushtrojnë atë. Procesi vazhdon derisa të thyhet monopoli i kontrollit dhe i forcës i rendit të vjetër dhe një grup i ri mbizotërues të rindërtojë pushtetin sovran të shtetit. Ai mund të nxisë kundërrevolucion dhe, në disa raste, restaurimin e rendit të mëparshëm.

Revolucionet shoqërore janë më të rralla. Ato përfshijnë njëkohësisht transformime politike e shoqërore, luftë klasash dhe trysni nga poshtë për ndryshim rrënjësor. Mobilizimi popullor mund të shfrytëzohet nga aktorë të tjerë për synime të veta, madje për synime të kundërta me ato të klasave popullore. Pjesëmarrësit e përjetojnë dhe e kuptojnë revolucionin ndryshe sipas pozitës që zënë në proces. Thellësia e transformimit varet nga intensiteti i luftës klasore, bashkërendimi ose kundërvënia e klasave, strategjia, organizimi dhe udhëheqja e forcave revolucionare, si edhe aftësia e autoriteteve ekzistuese për t'u qëndruar trysnive.

Karl Marksi i quante revolucionet lokomotiva të historisë. Një paraqitje e përmbledhur e mendimit të tij historik gjendet në parathënien e veprës Kontribut për kritikën e ekonomisë politike, të vitit 1859. Sipas këtij interpretimi, mënyrat e reja të prodhimit lindin brenda kufijve të rendit ekzistues. Marrëdhëniet e prodhimit, që fillimisht lejojnë zhvillimin e forcave prodhuese, mund të kthehen më vonë në pengesë për to. Kundërshtia ndërmjet këtyre forcave dhe marrëdhënieve shfaqet në intensifikimin e konfliktit klasor dhe hap atë që Marksi e quante epokë të revolucionit shoqëror. Përmes luftërave ekonomike e politike kundër klasës sunduese, klasa që mund të bëhet revolucionare zhvillon vetëdijen për veten. Fitorja e saj sjell marrëdhënie të reja prodhimi, forma përkatëse ideologjike dhe vendosjen e mbizotërimit të saj. Kalimet nga feudalizmi në kapitalizëm dhe, sipas teorisë, nga kapitalizmi në socializëm ilustrojnë këtë skemë.

Marksi theksonte se një rend shoqëror nuk zhduket përpara se të shterojë hapësira që ai ofron për zhvillimin e forcave prodhuese dhe përpara se marrëdhëniet e reja të jenë pjekur brenda tij. Ai shqyrtoi mundësinë e një kalimi paqësor drejt socializmit në disa shtete me institucione demokratike më të zhvilluara, si Britania e Madhe dhe Shtetet e Bashkuara, por priste që shumica e revolucioneve socialiste të kërkonin përballje të dhunshme. Në formulimin e tij klasik, pritshmëria lidhej kryesisht me vendet shumë të industrializuara. Përvoja e revolucioneve socialiste të shekullit XX, ndërkaq, u përqendrua në shoqëri më pak të industrializuara ose me zhvillim të pabarabartë, duke ngritur çështje për interpretimin dhe zbatueshmërinë e kësaj teorie.

Shumë autorë të tjerë nuk i kanë trajtuar revolucionet si domosdoshmërisht përparimtare ose të pashmangshme. Ata kanë kërkuar të kuptojnë paqëndrueshmërinë shoqërore dhe dhunën politike me synimin që revolucionet të parandalohen. Në disa versione të funksionalizmit, shoqëria përfytyrohet si një sistem që priret drejt ekuilibrit dhe vetërregullimit. Revolucioni shihet atëherë si prishje e rëndë e funksionimit të sistemit. Chalmers Johnson-i, në Ndryshimi revolucionar të vitit 1966, e trajtonte në këtë kuadër si dukuri jofunksionale.

Sipas kësaj qasjeje, autoriteti politik mbështetet në një marrëveshje të gjerë shoqërore mbi normat dhe rolet politike. Për sa kohë ruhet kjo marrëveshje, qeveritë mund të bëjnë përshtatjet e nevojshme, madje edhe reforma mjaft rrënjësore. Një qeveri e aftë mund të zbusë ndikimin e ideve, ngjarjeve dhe proceseve të reja që veprojnë si përshpejtues të krizës. Përkundrazi, një qeveri që humbet sigurinë politike mund t'i drejtohet shtrëngimit dhe të nxisë vetë shpërthimin revolucionar. Edhe Charles Tilly, për shembull në Nga mobilizimi te revolucioni të vitit 1978, i kushtoi rëndësi mënyrës se si elitat e trajtojnë konfliktin.

Një tjetër grup shpjegimesh i sheh revolucionet si kriza shoqërore dhe politike të shkaktuara nga çrregullimet e modernizimit. Alexis de Tocqueville-i, duke analizuar Revolucionin Francez të vitit 1789, tërhoqi vëmendjen te zhgënjimi i pritshmërive të krijuara nga përmirësimi i mëparshëm. Në shoqëritë në ndryshim, si rritja e shpresave, ashtu edhe rrëzimi i tyre mund të ushqejnë revoltën. Një version i mëvonshëm njihet si hipoteza e lakores J: përfytyrohet një trajektore përmirësimi që pëson një rënie të menjëhershme, ndërkohë që pritshmëritë vazhdojnë të jenë të larta. Paraqitja është krahasuar me shkronjën J të kthyer rreth 135 gradë në drejtim të kundërt të akrepave të orës. Rëndësi shpjeguese ka hendeku midis asaj që njerëzit presin dhe asaj që realisht arrijnë.

Samuel Huntington-i, në Rendi politik në shoqëritë në ndryshim të vitit 1968, e lidhi revolucionin me hyrjen e grupeve të reja në politikë me një shpejtësi më të madhe se aftësia e institucioneve për t'i përfshirë. Sipas këtij modeli, demokracitë e konsoliduara mund ta shmangin revolucionin sepse zgjerojnë pjesëmarrjen dhe integrojnë elita kundërshtare, duke ruajtur kontrollin politik. Revolucioni paraqitet kështu si veçanërisht karakteristik për shoqëritë në zhvillim, brenda një përfytyrimi të modernizimit si proces evolucionar. Ky është shpjegimi i modelit, jo një garanci se çdo demokraci e konsoliduar është e paprekshme nga krizat revolucionare.

Theda Skocpol-i, në Shtetet dhe revolucionet shoqërore të vitit 1979, kritikoi reduktimin e revolucioneve në një mekanizëm të vetëm. Në analizën e revolucioneve francez, rus dhe kinez, ajo theksoi veçanërisht ndërthurjen e krizës politike me kryengritjen fshatare. Qasja e saj strukturore i jep shtetit rol vendimtar dhe një shkallë autonomie në marrëdhëniet ndërmjet grupeve shoqërore. Procesi revolucionar nuk shpjegohet si zbatim i një logjike të vetme të paracaktuar, por si zhvillim kompleks konfliktesh që dalin nga kundërshtitë e regjimit të vjetër. Përpara nxjerrjes së modeleve shkakore, rastet e veçanta duhen shqyrtuar në thellësi.

Kritikët e Skocpol-it kundërshtojnë peshën e kufizuar që ajo u jep veprimit të qëllimshëm të njerëzve dhe organizimit revolucionar. Ata vërejnë gjithashtu se përqendrimi në struktura mund të lërë në hije lidhjet historike ndërmjet revolucioneve të mëdha, ndikimin e tyre te njëri-tjetri dhe te lëvizjet e tjera. Edhe përqendrimi në dy shkaqet kryesore është parë si një kufizim i kritikës së saj ndaj shpjegimeve reduktuese. Këto debate tregojnë se shpjegimi i revolucionit kërkon shqyrtimin e marrëdhënies ndërmjet strukturave shoqërore, shtetit, veprimit politik dhe rrethanave historike.