Mekanizëm i vendimmarrjes së drejtpërdrejtë përmes të cilit zgjedhësit shprehen mbi një çështje të caktuar, duke zgjedhur ndërmjet alternativave të paraqitura. Fuqia juridike dhe mënyra e organizimit varen nga rendi kushtetues përkatës. Rezultati mund të sjellë ndryshim të kushtetutës, të jetë kusht për miratimin e një traktati ndërkombëtar, të ketë fuqi të barabartë me një ligj, të jetë i nevojshëm për sigurimin e fondeve publike për një qëllim të caktuar ose të ketë vetëm karakter këshillimor.

Në disa vende, si Britania në një pjesë të madhe të përvojës së saj historike, referendumet janë përdorur kryesisht për çështje të mëdha kushtetuese. Në vende ose njësi politike ku përdoren më shpesh, mund të parashikohet paraqitja e një çështjeje për votim pasi të mblidhet një numër ose përqindje e caktuar nënshkrimesh të zgjedhësve brenda një afati. Mund të ekzistojnë edhe procedura të nismës nga ekzekutivi, si në përvojën franceze, ose nga organi ligjvënës.

Përdorimi i gjerë, si në Zvicër ose në shtetin amerikan të Kalifornisë, ngre disa vështirësi. Referendumet mund ta kufizojnë aftësinë e qeverisë dhe legjislativit për të ndjekur politika të qëndrueshme e të bashkërenduara. Ato mund të zvogëlojnë rolin e partive në përpunimin dhe paraqitjen e alternativave politike. Zgjedhësit mund ta kenë të vështirë të gjykojnë çështje teknike ose komplekse dhe të mbështeten te udhëzimet e politikanëve dhe mediave. Nganjëherë votimi për një çështje shndërrohet në shprehje proteste ndaj qeverisë në përgjithësi. Ekziston edhe mundësia që të miratohen njëkohësisht propozime që bien ndesh me njëri-tjetrin.

Përdorimi tepër i shpeshtë mund të shkaktojë lodhje të zgjedhësve dhe rënie të pjesëmarrjes. Politikanët mund ta përdorin referendumin për publicitet, ndërsa fushatat mund të bëhen objekt veprimtarie profesionale dhe interesash financiare. Në Kaliforni, për shembull, janë zhvilluar firma këshillimi politik që specializohen në sigurimin e fondeve dhe organizimin e nismave për referendum. Megjithatë, në shoqëritë që e përdorin, zgjedhësit zakonisht nuk dëshirojnë ta heqin këtë mundësi. Argumenti kryesor në favor është se ai u jep qytetarëve një mjet për të ndikuar drejtpërdrejt dhe për të penguar shkëputjen e politikanëve nga parapëlqimet e elektoratit.