Realizmi politik është një traditë kryesore në studimin e marrëdhënieve ndërkombëtare, e cila thekson rëndësinë e fuqisë, shtetit, konkurrencës dhe kufizimeve që burimet e pasiguria u vënë synimeve politike. Ai kundërvihet zakonisht me idealizmin. Pas Luftës së Dytë Botërore, realizmi u bë qasja mbizotëruese në një pjesë të madhe të disiplinës dhe, edhe pasi u sfidua nga shkolla të tjera, mbeti një pikë qendrore referimi.

Realistët e lidhin trashëgiminë e tyre intelektuale me Tukididin, Makiavelin, Hobbes-in dhe Rousseau-in, megjithëse këta mendimtarë nuk formojnë një doktrinë të vetme. Në formësimin e realizmit të shekullit XX patën rëndësi të veçantë E. H. Carr, Hans Morgenthau dhe John Herz. Nga fundi i viteve 1970, puna e Kenneth N. Waltz-it e ripërtëriu traditën me emrin neorealizëm. Ky quhet edhe realizëm strukturor, sepse e vendos theksin te organizimi i sistemit ndërkombëtar. Në disa përdorime, emërtimi realizëm strukturor mbulon edhe zgjerime të analizës së Waltz-it që kërkojnë lidhje me studimet liberale mbi marrëdhëniet ekonomike, regjimet ndërkombëtare dhe shoqërinë ndërkombëtare.

Një tipar i përbashkët është kërkimi i vazhdimësive në jetën politike njerëzore, veçanërisht në marrëdhëniet ndërmjet njësive politike. Realistët klasikë e lidhnin shpesh këtë vazhdimësi me tipare të qëndrueshme të natyrës njerëzore dhe mënyrën se si ato shfaqeshin në organizimin shtetëror. Neorealistët e kërkojnë kryesisht te struktura anarkike e sistemit: mungesa e një autoriteti qendror mbi shtetet krijon kushte të qëndrueshme pasigurie që ndikojnë sjelljen dhe organizimin e tyre.

Fuqia ka rol themelor në të dyja qasjet. Megjithatë, nuk paraqitet gjithmonë si qëllim i fundit: disa teori theksojnë maksimizimin e fuqisë, ndërsa të tjera e shohin si mjet për mbijetesë e siguri. Njësia kryesore e analizës është grupi dhe jo individi i izoluar. Shteti ka rëndësi të veçantë sepse është forma që e përqendron dhe organizon më me efekt fuqinë; në krahasimet historike përfshihen edhe fisi, qyteti-shtet, perandoria dhe shteti kombëtar.

Mungesa e një pushteti të përbashkët që t'i kufizojë në mënyrë të sigurt shtetet e bën konkurrencën dhe mundësinë e konfliktit pjesë të vazhdueshme të marrëdhënieve ndërkombëtare. Një nga mjetet më të hershme analitike të realizmit është ekuilibri i fuqisë. Ai lidh studimin e përgjithshëm të politikës së pushtetit me analizën më të ngushtë të marrëdhënieve ushtarake dhe të strategjisë. Neorealistët e riformuluan si pjesë të strukturës së sistemit, ku rëndësi ka shpërndarja e aftësive ndërmjet fuqive të mëdha. Numri i qendrave kryesore të fuqisë, ose polariteti, u bë bazë për krahasimin e sistemeve bipolare me ato shumëpolare.

Modelet realiste e trajtojnë shpesh shtetin si aktor të vetëm që zgjedh në mënyrë racionale, në kushte pasigurie dhe informacioni të paplotë. Këtu realizmi dhe neorealizmi marrin ide nga mikroekonomia: shtetet krahasohen me ndërmarrjet, struktura anarkike me strukturën e tregut dhe fuqia ose siguria me qëllimet që aktori kërkon të maksimizojë. Këto janë thjeshtime analitike; ato nuk kërkojnë që në jetën reale shteti të mos ketë konflikte të brendshme ose gabime vendimmarrjeje.

Një afri interesante u shfaq me punimet makrohistorike të sociologëve si Michael Mann, Charles Tilly dhe Perry Anderson. Edhe pa u nisur domosdoshmërisht nga tradita realiste e marrëdhënieve ndërkombëtare, ata arritën në përfundime që i ngjajnë disa pohimeve të saj klasike: lufta dhe përgatitja për të kanë qenë vendimtare në formimin e shtetit modern. Kjo afri nuk i bën të njëjta teoritë e tyre, por tregon se rëndësia e fuqisë ushtarake mund të dalë edhe nga rrugë të ndryshme kërkimore.

Nga fundi i viteve 1960, kritikët argumentuan se teoria dhe metoda e realizmit klasik nuk i përgjigjeshin më natyrës së politikës ndërkombëtare. Rrjetet e ndërvarësisë dukeshin metaforë më e përshtatshme sesa shtetet si topa bilardoje të ndarë që përplasen me njëri-tjetrin. Studiuesit e sjelljes kundërshtonin gjithashtu se shumë punime realiste nuk plotësonin kërkesat e hetimit shkencor të kontrollueshëm.

Sulmet vinin veçanërisht nga studimet e ndërvarësisë, ekonomisë politike dhe marrëdhënieve përtej kufijve shtetërorë. Sipas tyre, realizmi e mbivlerësonte shtetin dhe fuqinë ushtarake, duke lënë në hije aktorët joshtetërorë, lidhjet ekonomike dhe çështjet që nuk shpjegoheshin me konfliktin ushtarak. Disa kritika ishin edhe normative: nisja nga supozime konfliktuale mund të ishte jo vetëm e pasaktë, por edhe moralisht problematike, sepse mund t'i ndihmonte vetë sjelljet që pretendonte vetëm t'i përshkruante.

Neorealizmi iu përgjigj kësaj sfide duke e mbështetur logjikën e politikës së fuqisë në një teori më të shprehur të strukturës. Përkrahësit e tij argumentonin se qasja e ndërvarësisë ishte e pjesshme dhe nënvlerësonte kushtet e sigurisë që e bënin të mundur bashkëpunimin, si edhe peshën e fuqisë amerikane. Përkeqësimi i marrëdhënieve ndërmjet blloqeve nga viti 1979, i quajtur shpesh Lufta e Dytë e Ftohtë, e forcoi këtë argument. Ai vuri në vështirësi shpjegimet që prisnin pakësim të vazhdueshëm të rëndësisë së forcës dhe shpërbërje të pushtetit shtetëror.

Gjatë viteve 1980, shumë studiues të ndërvarësisë dhe marrëdhënieve transnacionale i rishqyrtuan metodat e tyre nën ndikimin e kritikës së Waltz-it. Fundi i Luftës së Ftohtë më pas ngriti pyetje të reja për aftësinë shpjeguese të realizmit. Në debatet e hershme pas saj, disa parashikonin një krizë të re të teorisë, ndërsa të tjerë shihnin në konfliktet dhe pasiguritë pas rënies së komunizmit konfirmim të vazhdimësive që ajo theksonte. Ky debat shpreh tensionin e përhershëm ndërmjet shpjegimit të ndryshimit historik dhe kërkimit të kufizimeve të qëndrueshme të politikës ndërkombëtare.