Marrëdhënia ndërmjet klasifikimit të njerëzve në grupe të quajtura «raca» dhe organizimit të pushtetit, të të drejtave, të pabarazisë dhe të konfliktit politik. Raca është një kategori historike dhe shoqërore, kufijtë dhe kuptimi i së cilës kanë ndryshuar. Ajo nuk përbën një ndarje të njerëzimit në grupe biologjike të pastra, të veçuara dhe të renditshme sipas vlerës intelektuale ose morale.

Fjala «racë» gjendet në gjuhët romane dhe ka të njëjtën formë në anglisht e frëngjisht. Në përdorime të hershme ajo shënonte përgjithësisht një grup me prejardhje të përbashkët, pa u dalluar qartë nga prejardhja familjare, etnia ose kombësia. Në anglishten e shekullit XVIII mund të flitej për «racën mbretërore» ose «racën e familjes Smith», sikurse shprehja «raca njerëzore» përdoret për të gjithë njerëzimin.

Përpjekjet për ta bërë racën një kategori të historisë natyrore u zhvilluan në shekullin XVIII. Ndër shembujt janë trajtimet e Buffon-it mbi njeriun në veprën e tij Histoire naturelle, të botuar nga viti 1749, dhe botimi Histoire naturelle de l'homme i vitit 1778. Rreth mesit të shekullit XIX, teori që pretendonin se racat përcaktonin aftësitë dhe fatin e popujve fituan përhapje më të madhe. Në këtë mjedis hynin Essai sur l'inégalité des races humaines i kontit de Gobineau dhe The Races of Men i anatomistit skocez Robert Knox. Zhvillimi i biologjisë, përfshirë botimin e Prejardhjes së llojeve të Darwin-it më 1859, ndikoi në fjalorin e mëvonshëm të këtyre debateve; megjithatë, veprat e Gobineau-t dhe Knox-it i paraprinë librit të Darwin-it dhe nuk ishin thjesht zbatime të tij.

Gobineau dhe Knox pretendonin se ndërmjet racave ekzistonin ndryshime themelore, të cilave u jepnin autoritet shkencor. Këto pretendime merrnin rëndësi politike dhe morale kur përdoreshin për të kërkuar trajtim të ndryshëm të njerëzve. Gobineau ua atribuonte të ashtuquajturve «arianë», afërsisht evropianëve në klasifikimin e tij, aftësinë e veçantë për jetë shpirtërore dhe dashuri për lirinë. Ai i paraqiste popujt e zinj si më pak inteligjentë dhe popujt aziatikë, të quajtur prej tij «të verdhë», si të mangët në imagjinatë e të përqendruar në interesin material. Këto ishin stereotipe raciste të një hierarkie të sajuar, jo përfundime të vlefshme për aftësitë njerëzore.

Në terminologjinë e vjetër biologjike, një «racë» përfytyrohej si grup brenda një lloji me tipare të përbashkëta të trashëgueshme, pjesëtarët e të cilit mund të riprodhoheshin me grupe të tjera të të njëjtit lloj, por kishin jetuar e ishin riprodhuar kryesisht veçmas. Zbatimi i këtij modeli te njerëzit u mbështet në supozime të tepruara për izolimin dhe njëtrajtshmërinë e popullsive. Lëvizjet dhe përzierjet e vazhdueshme njerëzore nuk përputhen me ndarjen në një numër të vogël blloqesh gjenetike të mbyllura.

Për qëllime analitike mund të dallohet racializmi nga racizmi, ndonëse kjo ndarje terminologjike nuk përdoret njëtrajtësisht. Racializmi është besimi se përkatësia racore përcakton në mënyrë thelbësore sjelljen dhe aftësitë njerëzore. Racizmi përfshin hierarkizimin, armiqësinë, diskriminimin ose mohimin e respektit të barabartë ndaj njerëzve për shkak të racës së atribuar. Logjikisht, besimi në dallime racore nuk përmban vetvetiu çdo formë urrejtjeje ose çdo program diskriminues. Gobineau, për shembull, kundërshtonte skllavërinë dhe antisemitizmin. Kjo nuk e bën të vlefshme hierarkinë e tij racore dhe nuk e heq lidhjen historike të teorive të tilla me pabarazinë.

Dobësia themelore e racializmit qëndron te mospërputhja ndërmjet kategorive të tij dhe historisë biologjike të njerëzimit. Prejardhja e përbashkët e llojit njerëzor dhe larmia gjenetike brenda popullsive nuk mbështesin pretendimet se grupe të caktuara kanë vlerë morale ose të drejta më të ulëta. Dallimet e vërteta të prejardhjes dhe të tipareve fizike nuk japin një bazë për hierarki të tilla. Studimet e ADN-së mitokondriale e lidhin vijën amësore të njerëzve të sotëm me një paraardhëse të përbashkët që ka jetuar në Afrikë, e quajtur metaforikisht «Eva mitokondriale»; një vlerësim i njohur historik e vendoste rreth 200 000 vjet më parë. Ajo nuk ishte gruaja e vetme e kohës së saj dhe as një nënë e vetme nga e cila rrjedh çdo pjesë e gjenomit njerëzor. Termi tregon paraardhësen më të afërt të përbashkët në një vijë të caktuar trashëgimie.

Paqëndrueshmëria e kategorive racore duket edhe në historinë e fjalës «arian». Një emërtim me rrënjë në popujt dhe gjuhët indo-iraniane u shndërrua në kategori të supozuar biologjike. Në disa klasifikime ai dallonte persianët dhe popullsitë veriore të Indisë nga popullsitë dravidiane të jugut; më vonë nënkuptoi, sipas autorit, «gjermanik», «evropian» ose «i bardhë johebre». Nazizmi e përvetësoi dhe e radikalizoi këtë trillim racor. Termi i vjetër «kaukazian», i përdorur në Shtetet e Bashkuara për popullsitë e klasifikuara si të bardha, nuk është i barasvlershëm me «johebre»: hebrenjtë nuk përjashtoheshin përgjithësisht nga kategoria amerikane e të bardhëve. Klasifikime të tjera i ndanin evropianët në «alpinë», «nordikë», «sllavë» e «mesdhetarë», ndërsa në Ishujt Britanikë kundërviheshin «anglosaksonët» dhe «keltët». Këto ndarje shpesh përzienin gjuhën, kulturën, kombësinë dhe pamjen fizike.

Pas mposhtjes së Rajhut të Tretë më 1945, teoritë e hierarkisë biologjike të racave humbën pjesën më të madhe të legjitimitetit shkencor dhe moral ndër elitat intelektuale ndërkombëtare. Prandaj periudha nga mesi i shekullit XIX deri në mesin e shekullit XX është quajtur, në një interpretim historik, «shekulli i racializmit». Racizmi vazhdoi edhe kur braktiseshin sistemet e tij të hapura teorike. Ai mund të shprehej përmes shovinizmit etnik ose nacionalizmit përjashtues, pa përdorur domosdoshmërisht një klasifikim biologjik të qëndrueshëm.

Politikisht, teoritë racore shërbyen për të justifikuar institucione dhe raporte sundimi. Në mesin e shekullit XIX ekzistonte një kundërthënie e fortë: në Evropë shtoheshin kërkesat për demokratizim dhe në Shtetet e Bashkuara forcohej lëvizja kundër skllavërisë, ndërsa fuqitë evropiane zgjeronin perandoritë koloniale dhe amerikanët e bardhë pretendonin një «fat të paracaktuar» për zotërimin e kontinentit. Ideja e epërsisë racore pajtonte, në arsyetimin e mbështetësve të saj, barazinë ndër evropianë me nënshtrimin e popujve të tjerë.

Në Indi, pas kryengritjes së vitit 1857 dhe kalimit të sundimit drejtpërdrejt te Kurora britanike më 1858, u thellua largësia shoqërore ndërmjet sunduesve të bardhë dhe popullsisë vendëse. Në jugun amerikan, pas Rindërtimit, u konsolidua segregacioni. Doktrinat e epërsisë së të bardhëve dhe të zgjerimit kontinental justifikuan shpronësimin, dëbimin dhe dhunën kundër popujve autoktonë të Amerikës; disa prej këtyre fushatave përfshinë masakra dhe veprime gjenocidale. Në kolonizimin e Afrikës, supozimi se vendasit ishin racialisht inferiorë u përhap gjerësisht. Megjithatë, jo çdo mbrojtje e imperializmit ishte biologjikisht racore. Disa imperialistë liberalë i shpjegonin dallimet si shkallë të ndryshme zhvillimi dhe pretendonin se ato mund të kapërceheshin, ndonëse edhe kjo ide mund të shërbente për legjitimimin e sundimit kolonial.

Jo të gjitha doktrinat e hierarkisë racore parashikonin konflikt të domosdoshëm ndërmjet racave. Disa supozonin një rend të qëndrueshëm dhe në dukje të dobishëm për të gjithë, nëse grupet nuk përziheshin dhe secili pranonte rolin e caktuar. Ky përfytyrim hierarkik ndryshonte nga antisemitizmi racor i autorëve si Houston Stewart Chamberlain, i cili e paraqiste ekzistencën e hebrenjve si kërcënim ndaj identitetit gjerman. Nën nazizëm, ky antisemitizëm u bë politikë shtetërore dhe çoi te përndjekja dhe shfarosja e hebrenjve evropianë, përfshirë kampet e shfarosjes, nën emërtimin nazist «zgjidhja përfundimtare».

Një pjesë e politikës racore pas vitit 1945 mund të kuptohet si përpjekje për të ruajtur institucione raciste pasi arsyetimi i hapur racialist kishte humbur besueshmërinë. Grupet sunduese mbronin pozitat dhe përfitimet e krijuara më herët. Shembulli më i dukshëm ishte Afrika e Jugut. Fitorja e Partisë Kombëtare, e drejtuar nga D. F. Malan, më 1948 hapi rrugën për institucionalizimin e aparteidit. Hendrik Verwoerd ishte një nga arkitektët kryesorë të sistemit dhe u bë kryeministër më 1958. Politika e «zhvillimit të veçuar» i ndante njerëzit në kategori të zeza, të bardha, aziatike dhe «me ngjyrë», kjo e fundit për prejardhje të përzier. Edhe kur justifikohej me kulturën, sistemi përdorte kritere racore dhe ndalonte martesat ndërmjet kategorive të caktuara. Ai u ruajt kundër kundërshtimit të shumicës së popullsisë dhe të pjesës dërrmuese të shteteve, duke e izoluar ndërkombëtarisht Afrikën e Jugut deri në ndryshimet e viteve 1990.

Në disa aspekte, marrëdhënia e shteteve të Jugut të Thellë me pjesën tjetër të Shteteve të Bashkuara i ngjante pozitës së Afrikës së Jugut në botë. Pjesa kryesore e segregacionit ligjor amerikan u çmontua deri në vitet 1970, por ndarja dhe pabarazia vazhduan në forma shoqërore e institucionale. Debati u zhvendos edhe drejt masave pozitive për barazi ekonomike e shoqërore: transportimit të nxënësve drejt shkollave të integruara dhe programeve të përfaqësimit në punësim, përfshirë kuota në raste të caktuara. Këto masa shkaktuan kundërshtime të forta. Vlerësimi se qenë më pak popullore ose më pak të suksesshme se sigurimi i barazisë formale politike e ligjore është një përgjithësim interpretues; rezultatet ndryshonin sipas programit, vendit dhe mënyrës së matjes.

Në Evropën pas kolonializmit, migrimi nga ish-kolonitë krijoi fusha të reja konflikti dhe mobilizimi politik. Shembuj janë indonezianët dhe surinamezët në Holandë, afrikano-veriorët e afrikano-perëndimorët në Francë, aziatikët e karaibianët në Britani dhe afrikano-qendrorët në Belgjikë. Një përllogaritje e përgjithshme historike i vendoste këto pakica rreth 5 për qind të popullsisë së vendeve përkatëse gjatë viteve 1970; kjo shifër nuk është matje e njëjtë dhe e saktë për secilin vend, sepse përbërja dhe përkufizimet ndryshonin. Prania e tyre nxiti reagime raciste në pjesë të shumicës së bardhë, por edhe organizim kundër racizmit nga vetë pakicat dhe aleatët e tyre liberalë. Veprimtaria përfshinte mbrojtjen në rrugë kundër dhunës, kërkesat për të drejta dhe punën kulturore e intelektuale kundër paragjykimeve. Kështu, racizmi mund të mbijetojë si praktikë dhe marrëdhënie pushteti shumë kohë pas diskreditimit të teorive që pretendonin ta përligjnin shkencërisht.