Institucione që ushtrojnë autoritet publik mbi një territor më të vogël se shteti; në një federatë, zakonisht mbi një territor brenda një shteti ose njësie federuese. Në rendet demokratike, baza zgjedhore u jep këtyre institucioneve legjitimitet të veçantë dhe krijon hapësirë që politikat vendore të ndryshojnë ndërmjet vendeve dhe ndërmjet zonave të të njëjtit vend. Kompetencat, burimet dhe marrëdhëniet me qeverisjen qendrore përcaktojnë sa reale është kjo autonomi.

Struktura vendore në Europë shpesh ka disa nivele. Në Gjermani, poshtë Länder-ve, zakonisht dallohen qarqet, Kreise, dhe bashkitë ose komunat, ndërsa disa qytete i bashkojnë funksionet e dy niveleve. Në përshkrimet krahasuese të fundit të shekullit XX, Italia, Spanja dhe Franca ilustronin kombinime të rajoneve, provincave ose departamenteve dhe komunave. Portugalia dhe Belgjika përmendeshin gjithashtu në debatet mbi rajonalizimin, por nuk përshtaten pa rezervë në të njëjtën skemë: rajonalizimi portugez ndryshon ndërmjet territorit kontinental dhe ishujve, ndërsa Belgjika u bë shtet federal më 1993. Prandaj një renditje me tri nivele nuk duhet marrë si model identik për të gjitha këto vende.

Shumë vende skandinave, Britania dhe ish-koloni të saj kanë përdorur më tepër struktura me dy nivele. Në Britani, zhvillimi i pushtetit vendor që nga reforma e vitit 1888 çoi në kombinimin e autoriteteve të distrikteve me ato të qarqeve në Angli dhe Uells. Në Skoci, sistemi i rajoneve dhe distrikteve u vendos në zbatim më 1975, sipas ligjit të vitit 1973. Debatet britanike të viteve 1990 rikthyen alternativën e autoriteteve me një nivel të vetëm. Qytete dhe zona me identitet të fortë bashkësie, si Rutland-i dhe Isle of Wight-i, fituan ose rifituan autoritete të këtij lloji, ndërsa në pjesë të tjera të Anglisë u ruajtën dy nivele. Në Skoci dhe Uells, autoritetet me një nivel të vetëm hynë në funksion më 1996.

Në Shtetet e Bashkuara, qarku është një njësi e përhapur nën nivelin shtetëror, megjithëse ka përjashtime dhe emërtime të ndryshme. Autoritetet bashkiake nuk mbulojnë në të njëjtën mënyrë të gjithë territorin: krijimi i tyre shpesh lidhet me kërkesën e banorëve dhe me procedurat e ligjit shtetëror. Kështu, zona kryesisht urbane mund të kenë si qarkun, ashtu edhe bashkinë, ndërsa zona rurale vetëm autoritetin e qarkut. Funksione të veçanta, sidomos arsimi, u janë besuar shpesh organeve vendore me një qëllim të vetëm, si distriktet shkollore, me drejtim të zgjedhur ose sipas rregullave të juridiksionit përkatës. Kjo dallon nga prirja europiane për t'i përqendruar më shumë funksione në strukturën e përgjithshme vendore.

Organizimi i ekzekutivit vendor zakonisht krahasohet përmes modelit të kryetarit të bashkisë dhe modelit të komiteteve të këshillit. Në modelin e parë, të rëndësishëm në Francë dhe në shumë qytete amerikane, kryetari ka rol të dallueshëm si udhëheqës politik. Në Francë ai zgjidhet nga këshilli bashkiak, jo drejtpërdrejt nga banorët; në shumë sisteme amerikane zgjidhet veçmas nga zgjedhësit. Në disa qytete amerikane, drejtimi i përditshëm administrativ i besohet një administratori profesional të emëruar, ndërsa kryetari ka rol më të kufizuar ose ceremonial.

Në modelin e komiteteve, historikisht të rëndësishëm në Britani dhe Suedi, këshilltarët e zgjedhur marrin vendime përmes komiteteve. Në traditën britanike, ata organizoheshin zakonisht edhe në grupe partiake. Udhëheqësi i shumicës merrte drejtimin e komitetit kryesor të politikave dhe burimeve dhe vepronte si drejtues efektiv i këshillit. Këto përshkrime shpjegojnë modele institucionale dhe nuk përjashtojnë reformat e mëvonshme ose format e përziera të drejtimit.

Administrata e pazgjedhur u ndërtua përgjithësisht përmes departamenteve të mëdha funksionale me personel të përhershëm. Nga vitet 1980, në disa vende kjo strukturë u riorganizua për t'u lënë më shumë vend kontratave publike me ofrues privatë. Ndryshimi nuk ishte vetëm organizativ: ai zhvendoste rolin e autoritetit vendor nga prodhues i drejtpërdrejtë i shërbimeve drejt porositësit, financuesit dhe mbikëqyrësit të tyre.

Shpenzimet vendore mund të zënë një pjesë të madhe të prodhimit të brendshëm bruto. Për ilustrim historik, të dhënat e përdorura për vitin 1988 i vendosnin ato afërsisht nga 11 për qind në Britaninë e Madhe deri në 30 për qind në Danimarkë. Përmasat e larta skandinave lidhen me kalimin te niveli i qarqeve ose provincave i shërbimeve të kushtueshme sociale, përfitimeve të caktuara të mbrojtjes shoqërore, arsimit të mesëm dhe kujdesit shëndetësor. Komunat dhe bashkitë administronin shërbime si uji, gazi dhe energjia elektrike. Ndarja e detyrave ndryshon sipas vendit dhe periudhës. Në Britani, autoritetet vendore kanë pasur përgjegjësi të rëndësishme në arsim, planifikim, rrugë, mbrojtje mjedisore dhe shërbime çlodhjeje, duke zgjeruar gjithashtu rolin e tyre në zhvillimin ekonomik vendor.

Në teorinë politike, roli i qeverisjes vendore është shqyrtuar kryesisht përmes marrëdhënies me qendrën. Që nga shekulli XIX, mendimi liberaldemokratik ka theksuar dy arsyetime. I pari e sheh pushtetin vendor si shkollë të pjesëmarrjes dhe të edukimit politik, si dhe si mjet për t'i përshtatur shërbimet me nevojat e bashkësisë. Sipas këtij modeli, marrëdhënia me qendrën është partneritet ndërmjet institucioneve demokratike me legjitimitet të tyre. Arsyetimi i dytë thekson efektshmërinë administrative: shërbimet ofrohen aty ku nevojiten, por nën drejtimin e përgjithshëm të qendrës. Këtu autoriteti vendor shihet më shumë si agjent i qeverisë qendrore.

Franca ilustron ndërthurjen e të dyja traditave. Identiteti i fortë i komunës ka mbështetur pjesëmarrjen dhe jetën politike vendore, ndërsa institucioni i prefektit të departamentit ka siguruar lidhjen me interesat dhe administrimin e shtetit. Në Britani, pesha e madhe e argumentit të dobisë dhe efektshmërisë administrative është reflektuar në njësitë e mëdha: edhe autoritete të nivelit më të ulët mund të kenë popullsi më të madhe se njësi të nivelit provincial në vende të tjera. Madhësia administrative dhe afërsia me bashkësinë nuk përputhen domosdoshmërisht.

Nga vitet 1970, trysnia mbi financat publike dhe ndryshimi i ideve për rolin e shtetit nxitën rishikimin e këtyre marrëdhënieve. Qeveritë qendrore kërkuan kontroll më të madh mbi financat dhe shpenzimet vendore. Në vende ku baza e bashkësisë vendore konsiderohej më e dobët, si Britania, kontrolli u shtri edhe në politikat e shërbimeve. Në të njëjtën kohë, reformat e frymëzuara nga konkurrenca e paraqitën gjithnjë e më shumë autoritetin vendor si blerës shërbimesh për publikun nga ofruesit që mund t'i siguronin më mirë, shpesh në sektorin privat. Nga ky këndvështrim, ai ishte ngarkuar me tepër përgjegjësi dhe duhej të kufizonte kryerjen e drejtpërdrejtë të tyre.

Në Britani, përgjegjësi të ndryshme kaluan edhe te organe vendore publike ose gjysmëpublike të pazgjedhura, të njohura si quangos, të krijuara ose të nxitura nga qendra. Për këtë arsye, analizat nisën të flisnin më shumë për qeverisjen e hapësirës vendore si një rrjet aktorësh, ku autoriteti vendor i zgjedhur ishte vetëm një pjesëmarrës ndër të tjerë. Kjo ngrinte çështje për koordinimin dhe për llogaridhënien demokratike.

Një parashikim kritik i reformave të fundit të shekullit XX ishte se autoritetet britanike mund të reduktoheshin në kontraktues shërbimesh brenda kufizimeve të ngushta të qendrës. Për Europën kontinentale, ku identiteti territorial vendor ishte më i fortë, dhe për Amerikën e Veriut e Skandinavinë, ku debati shpesh theksonte riorganizimin e qeverisjes më shumë se privatizimin, parashikohej ruajtje më e madhe e autonomisë. Edhe kur shërbimet nuk ofroheshin drejtpërdrejt, autoritetet mund të ruanin detyrën politike për të përcaktuar nevojat që duhej të plotësonin ofruesit e tjerë. Këto janë drejtime dhe vlerësime historike të reformës, jo një fat i paracaktuar i çdo sistemi vendor.