Pronë

Prona ka dy kuptime të lidhura: marrëdhënien juridike midis një personi dhe një sendi ose objekti të drejtash, dhe vetë objektin mbi të cilin shtrihet kjo marrëdhënie. Personi mund të jetë fizik ose juridik. Prona mund të jetë private, e përbashkët ose publike. Objekti mund të jetë material, si një kompjuter, ose jomaterial, si e drejta e autorit mbi programin e tij. Mund të jetë edhe një qenie e gjallë, si në rastin e pronësisë mbi kafshët; historikisht, në shoqëritë skllavopronare, pretendohej edhe pronësi mbi njerëzit.

Marrëdhënia e pronësisë private shpesh dallohet nga marrëdhënia kontraktore. Pronari zakonisht ka të drejta që mund t'ua kundërvërë të gjithë personave të tjerë, ndërsa një palë në kontratë fiton të drejta të caktuara kundrejt palëve të tjera kontraktuese. Për shembull, nëse kompjuteri që përdor është imi, mund t'i përjashtoj të tjerët nga përdorimi i tij. Por, në bazë të kontratës me të cilën e kam blerë, kam edhe të drejta të posaçme kundrejt shitësit, të ndryshme nga e drejta e përgjithshme e pronësisë.

Një problem qendror i teorisë politike të pronës është përligjja e sistemit të parapëlqyer të pronësisë, qoftë privat, i përbashkët apo publik. Kjo kërkon të shqyrtohet se cilët tituj pronësie janë legjitimë dhe si mund të fitohen, të transferohen ose të shuhen. Në veçanti, një shpjegim i transferimit të ligjshëm të pronës private, për shembull përmes shitjes ose dhurimit, nuk shpjegon se si u bë dikush pronar i ligjshëm fillimisht. Disa teori, si ato të Locke-ut dhe Nozick-ut, e shqyrtojnë përvetësimin fillestar duke përfytyruar individë në një gjendje natyrore ku ende nuk ekziston prona, përveç pronësisë që supozohet se secili ka mbi vetveten. Teori të tjera nisen nga vlera të caktuara, si dobia ose liria, dhe pyesin çfarë pasojash ka për sistemin e pronësisë synimi për t'i realizuar ato.

Prona është institucion me rëndësi thelbësore sepse njëkohësisht rrjedh nga sistemet ekonomike, juridike dhe politike të shoqërisë dhe ndikon mbi to. Kjo vlen si për llojet e pronës që njihen, ashtu edhe për shpërndarjen e saj. Prandaj ajo qëndron në qendër të diskutimeve për pushtetin dhe drejtësinë. Në lidhje me pushtetin shtrohet çështja e marrëdhënies midis kontrollit të burimeve dhe aftësisë për të ndikuar mbi të tjerët. Në lidhje me drejtësinë, problemet përfshijnë jo vetëm shpërndarjen brenda një brezi, por edhe marrëdhëniet ndërmjet brezave dhe ndërmjet shoqërive ose shteteve.

Kur shtrohet pyetja se përse dikush duhet të ketë çfarëdo lloj prone, vendosja rastësore e individëve në një periudhë historike ose brenda një juridiksioni të caktuar mund të duket pa rëndësi morale përcaktuese. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për teoritë e të drejtave natyrore: nëse të drejtat mbështeten te natyra njerëzore, ato duhet të kenë karakter universal. Megjithatë, dinamika e sistemeve të pronësisë e ka bërë shumë të vështirë ndërtimin e institucioneve që t'i mishërojnë vërtet këto të drejta. Vështirësia shfaqet si në teoritë individualiste të pronës private, ashtu edhe në teoritë radikale të pronës së përbashkët.

Teoritë e të drejtave natyrore priren t'i kuptojnë të gjitha të drejtat sipas modelit të të drejtave pronësore; qasje të tjera përpiqen të përcaktojnë çfarë e dallon pronën nga llojet e tjera të të drejtave. Shumë autorë e konsiderojnë pronën produkt të së drejtës pozitive dhe argumentojnë se, pa fuqinë detyruese të ligjit, ajo nuk do të mund të ekzistonte si institucion juridik. Meqë ligji pozitiv është krijim njerëzor, kjo qasje e sheh pronën si rezultat vendimesh shoqërore që kërkojnë përligjje, jo si një fakt që e përligj vetveten.

Select the fields to be shown. Others will be hidden. Drag and drop to rearrange the order.
  • Image
  • SKU
  • Rating
  • Price
  • Stock
  • Availability
  • Add to cart
  • Description
  • Content
  • Weight
  • Dimensions
  • Additional information
Click outside to hide the comparison bar
Compare