Proletariati, në teorinë marksiste, është klasa e punëmarrësve në shoqërinë kapitaliste që siguron jetesën duke shitur fuqinë e vet të punës. Pjesëtarët e saj nuk zotërojnë mjete prodhimi ose kapital të mjaftueshëm për të jetuar nga fitimi që ato sjellin. Kështu, pasuria e tyre vendimtare për sigurimin e jetesës është aftësia për të punuar. Ky përkufizim nuk kërkon që punëtori të mos ketë asnjë send personal; ai përcakton pozitën e tij në marrëdhëniet e prodhimit dhe varësinë nga paga.

Fjala ka një histori përpara marksizmit. Në përdorimet klasike dhe mesjetare lidhej me shtresa të varfra dhe me detyrimet ose shërbimet që priteshin prej tyre; në Romën e lashtë, emërtimi lidhej me pasardhësit, të konsideruar kontributi kryesor i qytetarëve me pasuri shumë të pakët. Megjithatë, Marx-i, Engels-i dhe tradita marksiste e bënë mbizotërues kuptimin modern klasor. Në analizën e tyre, Revolucioni Industrial krijoi një masë njerëzish të zhveshur nga mjetet e pavarura të jetesës, të cilët, ndryshe nga borgjezia pronare e kapitalit, mund të jetonin vetëm nga shitja e punës.

«Klasë punëtore» përdoret shpesh si sinonim i proletariatit, por barazimi nuk vlen për çdo periudhë historike. Në Parimet e komunizmit, të vitit 1847, Engels-i theksonte se njerëz që punonin dhe njerëz të varfër kishin ekzistuar edhe më parë, ndërsa proletariati ishte produkt i rendit modern industrial. Ai e quante klasën punëtore karakteristike të shekullit XIX dhe e lidhte origjinën e saj me Revolucionin Industrial që kishte nisur në Angli në gjysmën e dytë të shekullit XVIII. Prandaj dallimi ka të bëjë me mënyrën e veçantë të sigurimit të jetesës dhe me raportin ndaj kapitalit, jo thjesht me varfërinë ose kryerjen e punës fizike.