Politika qendër–periferi është një mënyrë analize që shqyrton marrëdhëniet e pabarabarta ndërmjet një qendre me fuqi më të madhe dhe territoreve ose njësive të varura prej saj. Në shkencat politike përdoret në tri forma kryesore: për sistemin botëror, për kolonializmin e brendshëm dhe për marrëdhëniet ndërmjet qeverisjes qendrore e vendore.

Në analizën e sistemit botëror modern, argumenti është se që nga ngritja e kapitalizmit dhe shtetit kombëtar në shekullin XVI, zhvillimi ose nënzhvillimi i ekonomive kombëtare është përcaktuar fuqishëm nga tregu global, jo vetëm nga proceset e brendshme. Sipas kësaj teorie, shtetet e qendrës, me prodhim industrial më të zhvilluar, sundojnë dhe shfrytëzojnë shtetet periferike, të cilat furnizojnë kryesisht lëndë të para. Ndërmjet tyre mund të dallohen edhe vende gjysmëperiferike. Ndarja ndërkombëtare e punës i lidh këto pozita në një marrëdhënie të qëndrueshme varësie.

Në këtë interpretim, periferia nuk është thjesht një grup vendesh që ende nuk e ka arritur zhvillimin e qendrës; nënzhvillimi i saj prodhohet dhe riprodhohet nga marrëdhënia me qendrën. Kjo shprehet me formulën «zhvillimi i nënzhvillimit». Politika botërore kuptohet përmes kësaj ndarjeje të pabarabartë, ndërsa brenda vetë qendrës mund të ketë një fuqi mbizotëruese, si Britania në shekullin XIX ose Shtetet e Bashkuara në shekullin XX. Këto janë pohime të një tradite teorike dhe jo një shpjegim i vetëm i pranuar për çdo trajektore zhvillimi.

Forma e dytë është teoria e kolonializmit të brendshëm, e cila e zbaton një logjikë të ngjashme brenda një vendi. Një rajon qendror mund të kontrollojë dhe shfrytëzojë rajone periferike përmes ndarjes së pabarabartë të punës dhe mekanizmave të varësisë. Këta mekanizma nuk janë vetëm ekonomikë: mund të përfshijnë organizimin politik, statusin kulturor dhe kontrollin administrativ. Marrëdhënie të tilla mund të shfaqen si në shtete të qendrës botërore, ashtu edhe në shtete periferike.

Forma e tretë e përdor qendrën dhe periferinë për studimin e marrëdhënieve qendrore–vendore. Ajo përpiqet të kapërcejë përqendrimin tradicional vetëm te marrëdhëniet formale ndërmjet niveleve të qeverisjes. Pyetja është se me çfarë mekanizmash qendra politike e kontrollon, administron ose shmang trajtimin e pjesëve të tjera të territorit. Kjo e zgjeron studimin dhe e bën më të dukshëm veprimin e vetë qendrës. Kufizimi i saj është se periferia mund të mbetet nocion i paqartë: nuk është gjithmonë e qartë nëse aktori kryesor është një qeveri vendore, një elitë rajonale, një bashkësi kulturore apo një grup ekonomik.