Tërësia e zhvillimeve politike në Ballkan ose në Evropën Juglindore. Kufijtë e këtij emërtimi ndryshojnë sipas kriterit gjeografik, historik ose politik. Në analizat e tranzicionit pas komunizmit, vëmendja është përqendruar shpesh te Rumania, Bullgaria, Shqipëria dhe shtetet e dala nga Jugosllavia. Greqia dhe pjesa evropiane e Turqisë janë gjithashtu pjesë e hapësirës ballkanike, por në disa analiza të viteve 1990 trajtoheshin veçmas: Greqia bënte pjesë në Bashkimin Evropian dhe të dyja vendet në NATO, ndaj kishin një pozitë institucionale të ndryshme nga vendet postkomuniste. Ky ishte një kufizim i fushës së analizës së asaj periudhe, jo një përkufizim gjeografik i përhershëm.

Shembja e regjimeve komuniste evropiane në vitet 1989–1991 e ktheu Ballkanin në një nga qendrat kryesore të politikës evropiane dhe botërore. Në vlerësimet e kohës, rëndësia e tij ndërkombëtare krahasohej me atë që kishte pasur rreth Luftës së Parë Botërore. Zhvillimet e brendshme u ndërthurën ngushtë me veprimin e fuqive dhe institucioneve të jashtme. Rajoni u bë vendi i dislokimit të parë parandalues të forcave të OKB-së, i autorizuar më 1992 për Maqedoninë e atëhershme, si edhe i vendosjes së paqeruajtësve të OKB-së në Evropën kontinentale. Në vitin 1994, NATO përdori për herë të parë forcë luftarake gjatë operacioneve të saj në Bosnjë.

Luftërat jugosllave sollën, në kontekstin evropian të viteve 1990, humbjet më të mëdha njerëzore dhe zhvendosjet më të mëdha të popullsisë që nga Lufta e Dytë Botërore. Masakra e Srebrenicës në korrik 1995, e cilësuar gjenocid nga gjykatat ndërkombëtare, u bë një nga shenjat më të rënda të kësaj katastrofe. Në anën tjetër të ndryshimeve politike, rajoni përjetoi edhe kthimin e një mbreti të mërguar në postin e kryeministrit, një zhvillim që ilustronte shumëllojshmërinë e rrugëve të tranzicionit.

Qendra e vëmendjes ndërkombëtare ishte shpërbërja e federatës jugosllave. Nga republikat e saj dolën shtetet e pavarura të Sllovenisë, Kroacisë, Bosnjë-Hercegovinës dhe Maqedonisë, e quajtur më vonë Maqedonia e Veriut. Në prill 1992, Serbia dhe Mali i Zi krijuan Republikën Federale të Jugosllavisë. Nga katër shtetet e para, vetëm Maqedonia e realizoi shkëputjen fillestare pa luftë. Ndarja e Sllovenisë në verën e vitit 1991 u përfundua relativisht shpejt, megjithëse ushtria jugosllave ndërhyri. Shkëputja e Kroacisë u kundërshtua shumë më ashpër, ndër të tjera sepse aty jetonte një popullsi e konsiderueshme serbe që kundërshtonte përfshirjen në një shtet kombëtar kroat.

Lufta më e përgjakshme ishte ajo në Bosnjë-Hercegovinë, e cila zgjati mbi tre vjet. Ajo nuk mund të shpjegohet thjesht si përballje e pandryshueshme e dy kampeve. Forcat që përfaqësonin boshnjakët myslimanë, kroatët dhe serbët hynë në marrëdhënie të ndryshueshme armiqësie dhe aleance, dhe në faza të caktuara secili grup u ndesh me të tjerët. Ky përshkrim i ndërlikimit të konfliktit nuk nënkupton barazim të përgjegjësive për veprime të caktuara luftarake ose për krime.

Forcat e OKB-së, të vendosura fillimisht në Kroaci, e zgjeruan misionin në Bosnjë, ndër të tjera për të siguruar kalimin e ndihmave jetike humanitare nëpërmjet aeroportit të Sarajevës. Me përshkallëzimin e luftimeve, NATO mori një rol ushtarak në mbështetje të zbatimit të vendimeve të OKB-së dhe të frenimit të konfliktit. Në praktikë, një pjesë kryesore e këtij veprimi u drejtua kundër forcave serbe të Bosnjës. Në verën e vitit 1995, goditjet ajrore të NATO-s, përfshirë sulmet ndaj sistemeve të komunikimit, pas bombardimit të tregut në Sarajevë, u ndërthurën me humbjen e forcave serbe në Kroaci dhe përshpejtuan përpjekjet për marrëveshje. Marrëveshja e paqes u parafua në Dayton të Ohajos më 21 nëntor 1995 dhe u nënshkrua zyrtarisht në Paris më 14 dhjetor 1995.

Në Bosnjë, ndërhyrja e fuqishme ajrore ndërkombëtare erdhi drejt fundit të luftës. Më 1999, NATO ndërhyri në konfliktin e Kosovës, që në atë kohë ishte pjesë e Serbisë dhe kishte shumicë shqiptare. Tensionet u përshkallëzuan më 1998 në luftime ndërmjet forcave serbe dhe Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, e cila gëzonte mbështetje ndër shqiptarët vendas. Udhëheqësit e NATO-s e paraqitën ndërhyrjen si përpjekje për të parandaluar përsëritjen e katastrofës boshnjake dhe vrasje masive. Bombardimet kundër Republikës Federale të Jugosllavisë nisën në mars 1999 dhe vazhduan deri në qershor. Pas tërheqjes së forcave jugosllave, Kosova kaloi nën administrim ndërkombëtar dhe më 2001 u zhvilluan zgjedhjet për kuvendin e saj.

Shtetet fqinje jashtë ish-Jugosllavisë, megjithëse disa kishin pretendime historike mbi pjesë të territorit të saj, nuk ndërmorën ndërhyrje ushtarake shtetërore për t'i realizuar ato. Një faktor i rëndësishëm ishte këmbëngulja e Bashkimit Evropian, Shteteve të Bashkuara dhe institucioneve financiare ndërkombëtare se kufijtë nuk duhej të ndryshoheshin me forcë. Vendet ballkanike vareshin nga këta aktorë edhe për rimëkëmbjen ekonomike, gjë që e shtonte peshën e trysnisë së tyre politike.

Në shumë vende, rindërtimi i institucioneve politike u tregua relativisht më i lehtë se rimëkëmbja ekonomike. U shpërbënë mekanizmat formalë të kontrollit të partive komuniste, u miratuan garanci kushtetuese për liritë individuale, lirinë e shtypit dhe pluralizmin politik, dhe u dobësuan lidhjet e drejtpërdrejta ndërmjet ish-partive sunduese dhe organizatave shoqërore, si sindikatat. Deri në fund të vitit 1995, vendet postkomuniste të Evropës Juglindore kishin, të paktën formalisht, sisteme shumëpartiake dhe asamble të zgjedhura me votim të përgjithshëm. Kjo nuk do të thoshte se demokracia ishte konsoliduar ose se të gjitha garancitë zbatoheshin njësoj.

Në periudhën që shtrihej deri në fillim të viteve 2000, pothuajse të gjitha këto vende kishin përjetuar ndryshime qeverisjeje nëpërmjet zgjedhjeve, ndërsa Bosnjë-Hercegovina mbetej një rast i veçantë për shkak të organizimit të saj pas luftës. Në Serbi, pranimi i largimit të Slobodan Milošević-it nga pushteti federal jugosllav në tetor 2000 kërkoi trysni të madhe popullore në rrugë. Në Rumani pati dhunë politike më 1990 dhe 1991, kur minatorë nga lugina e Jiu-t u sollën në Bukuresht për të ushtruar trysni mbi protestuesit studentorë dhe qeverinë. Presioni i rrugës ndikoi në ndryshime qeveritare edhe në Bullgari më 1990 e 1997 dhe në Shqipëri më 1997. Një përpjekje tjetër e minatorëve për të marshuar drejt kryeqytetit rumun u ndalua më 1999.

Dallimet etnike kishin qenë gjithmonë faktor i politikës ballkanike dhe luajtën rol të rëndësishëm në destabilizimin dhe shpërbërjen e Jugosllavisë. Jashtë zonave të luftës, shumë tensione u mbajtën brenda kuadrit politik. Në Rumani, partia kryesore e pakicës hungareze u lidh në dy raste me shumicën qeverisëse: hyri në koalicionin e formuar më 1996 dhe, pas zgjedhjeve të vitit 2000, arriti marrëveshje për mbështetjen parlamentare të qeverisë së re. U bënë premtime për zgjerimin e arsimit në gjuhën hungareze, jo gjithmonë të përmbushura. Në Bullgari, përfaqësuesit politikë të pakicës turke patën ndikim të rëndësishëm në formimin e disa qeverive dhe u bënë lëshime ndaj bashkësive turke e myslimane. Pas tensioneve të fillimit të viteve 1990, Shqipëria premtoi përmirësimin e kushteve për pakicën greke.

Sllovenia kishte një përbërje etnike relativisht më homogjene. Në Kroaci, pas përfundimit të periudhës së Franjo Tuđman-it në fund të vitit 1999, qeverisja e re përdori retorikë dhe politika më pak nacionaliste. Në Maqedoni, pakënaqësia dhe përleshjet që përfshinë shqiptarët, të cilët sipas shifrave zyrtare të përdorura në atë periudhë përbënin rreth 23 për qind të popullsisë, çuan në angazhimin ndërmjetësues dhe të sigurisë të BE-së e NATO-s më 2001. Shifra i përket kontekstit demografik të asaj kohe dhe nuk është një vlerësim i pandryshueshëm. Një problem i vazhdueshëm ishte gjendja e romëve, të pranishëm në të gjitha vendet ballkanike. Pavarësisht disa masave qeveritare për përmirësim, diskriminimi, varfëria dhe pakënaqësitë mbetën të konsiderueshme.

Krimi dhe korrupsioni përbënin një tjetër pengesë të rëndësishme të tranzicionit. Sanksionet ndërkombëtare kundër Jugosllavisë krijuan mundësi për fitime shumë të mëdha nga kontrabanda dhe shmangia e embargos, duke forcuar rrjetet e paligjshme. Në të njëjtin mjedis u përhapën skema financiare piramidale. Përvoja e kufizuar me financat private, përfitimet e pakta të mbrojtjes shoqërore dhe inflacioni e bënin shumë tërheqës premtimin për fitim të shpejtë. Në Shqipëri, shembja e skemave piramidale në fillim të vitit 1997 shkaktoi zemërim dhe trazira që sollën shpërbërjen e rëndë të autoritetit shtetëror. Për rivendosjen e rendit u angazhua edhe një forcë ndërkombëtare e udhëhequr nga Italia.

Sistemet e reja politike nuk morën të njëjtën formë. Në Rumani, Kroaci dhe fillimisht në Shqipëri, ekzekutivi kishte peshë më të madhe se pushteti ligjvënës; në vende të tjera, raporti prirej më shumë në favor të parlamentit. Në shumë raste mbeteshin kompetenca të diskutueshme ndërmjet presidentit dhe kryeministrit, veçanërisht kontrolli i shërbimeve të zbulimit. Në Bosnjë-Hercegovinë, ndërtimi i një autoriteti shtetëror të përbashkët funksional ishte veçanërisht i brishtë. Shteti ruante dy entitete kryesore, Federatën e Bosnjë-Hercegovinës dhe Republikën Srpska, ndërsa Përfaqësuesi i Lartë i bashkësisë ndërkombëtare, posti i të cilit u krijua në kuadrin e Dayton-it, ushtronte ndikim dhe kompetenca të gjera. Kritikat mbi funksionimin e kufizuar të shtetit nuk e mohojnë ekzistencën e tij juridike.

Një tipar i dalluar i viteve 1990 ishte roli relativisht i vogël i ushtrisë si aktor i drejtpërdrejtë i politikës së brendshme në pjesën më të madhe të vendeve, pavarësisht luftërave dhe krizave të rajonit. Përdorimi i formave të ndryshme të përfaqësimit përpjesëtimor ose të sistemeve të përziera nxiti qeverisjen me koalicione. Rregullat zgjedhore ndryshuan gjatë tranzicionit. Në Serbi, zgjedhjet parlamentare të vitit 2000 zhvilloheshin me përfaqësim përpjesëtimor, ndërsa Maqedonia kishte përdorur më 1998 një sistem të përzier, me mandate shumicore dhe përpjesëtimore.

Partitë mund të ndaheshin në katër grupe: pasardhëset e partive komuniste sunduese, aleancat zgjedhore antikomuniste, partitë historike të ringjallura dhe partitë krejt të reja. Ish-partitë komuniste ndryshuan emra dhe liberalizuan në shkallë të ndryshme strukturat. Ndër pasardhëset më të forta qenë ato në Serbi, Mal të Zi, Rumani, Bullgari dhe Shqipëri. Shumë ruajtën kohezion organizativ dhe lidhje me forma nacionalizmi që ishin zhvilluar edhe përpara vitit 1989.

Aleancat antikomuniste zakonisht kishin më pak qëndrueshmëri. Shpesh ato ishin bashkime të lirshme që u shpërbënë sapo u arrit synimi i përbashkët për largimin e komunistëve nga pushteti, megjithëse pati edhe përjashtime. Partitë e ringjallura nga periudha më të hershme kishin zakonisht pak fonde e infrastrukturë. Drejtuesit e tyre mund të gëzonin respekt, por shpesh ishin të moshuar dhe kishin jetuar aq gjatë në mërgim sa e kishin të vështirë të lidheshin me realitetin e ri.

Partitë e formuara rishtazi patën në përgjithësi më shumë rëndësi, por edhe ato përballeshin me vështirësi. Regjimet komuniste kishin transformuar dallimet e mëparshme të klasës, statusit dhe pasurisë mbi të cilat ishin mbështetur shumë ndarje partiake. Marrëdhëniet e tregut ende nuk kishin pasur kohë të krijonin baza të qëndrueshme shoqërore për partitë e reja borgjeze. Disa parti u ngritën mbi çështje të veçanta, si mbrojtja e mjedisit, dhe në shumicën e vendeve u shfaqën parti të gjelbra ose organizime të ngjashme. Partitë që përfaqësonin shumicat dhe pakicat etnike u bënë gjithashtu pjesë e sistemeve të reja politike.