Filozof grek, i lindur rreth vitit 427 dhe i vdekur më 347 para erës sonë. Rridhte nga një familje aristokratike athinase dhe pritej të ndiqte një karrierë politike, por rrethanat dhe prirjet personale e drejtuan nga filozofia. Ngjarja vendimtare për zhgënjimin e tij me politikën e kohës ishte ekzekutimi, më 399 para erës sonë, i mikut dhe mësuesit të tij Sokratit nga demokracia athinase. Gjatë gjithë jetës mbeti kritik i thellë i institucioneve demokratike dhe i lirisë së pakufizuar politike. Megjithatë, në moshën e mesme bëri një përpjekje të pasuksesshme për t’i zbatuar disa prej ideve të veta politike në qytet-shtetin grek të Sirakuzës.

Platoni shkroi një varg dialogësh mbi çështje shumë të ndryshme. Qëndrimet e shprehura në to nuk janë gjithnjë të njëjta dhe ndryshojnë nga njëra vepër në tjetrën. Personazhi kryesor është pothuajse gjithmonë Sokrati; shpesh është e vështirë të dallohet nëse mendimet që ai shpreh i përkasin Sokratit historik apo vetë Platonit. Përgjithësisht pranohet se ndikimi i Sokratit historik duket më qartë në dialogët e hershëm, ndërsa veprat e periudhës së mesme dhe të vonshme paraqesin qëndrime origjinale të Platonit, të cilat zhvillohen vazhdimisht, edhe kur ruajnë rrënjë të qarta sokratike.

Disa dialogë të hershëm shtrojnë çështje themelore politike: «Apologjia», «Kritoni» dhe sidomos «Gorgiasi». Ky i fundit shqyrton natyrën e pushtetit dhe doktrinën sipas së cilës forca përcakton të drejtën, duke ushtruar më vonë ndikim të rëndësishëm te Nietzsche. Megjithatë, «Republika» konsiderohet zakonisht kontributi i parë i madh i Platonit në teorinë politike. Në librin e parë të dhjetë librave të saj, sofisti Trasimak sfidon pikëpamjet e zakonshme mbi drejtësinë: sipas tij, drejtësia është thjesht interesi i personit ose i grupit që ka pushtetin. Sundimtarët i bëjnë ligjet në dobinë e tyre dhe këto ligje i quajnë drejtësi. Prandaj, nënshtetasi i zgjuar do t’i shkelë ato sa herë që mund t’i shpëtojë zbulimit dhe do të ndjekë interesin e vet. Në këtë këndvështrim, të qenët i drejtë nuk shpërblehet.

Pjesa tjetër e «Republikës» synon të provojë të kundërtën: njeriut i leverdis të jetë i drejtë. Për ta treguar këtë, Platoni kërkon fillimisht të përcaktojë drejtësinë. Meqë, sipas tij, ajo ka të njëjtën natyrë tek individi dhe te shteti, shqyrtimi nis me shtetin e drejtë, ku tiparet e saj shihen më qartë, dhe pastaj kalon te individi.

Platoni e gjen origjinën e çdo shteti, të drejtë ose jo, te nevoja ekonomike. Bashkëpunimi ekonomik organizohet më mirë kur secili kryen punën për të cilën është më i përshtatshëm nga natyra. Kjo krijon një shtet të efektshëm dhe harmonik, ku mbetet edhe kohë e lirë e mjaftueshme për një jetë të qytetëruar. Me kalimin e kohës, ky shtet fillestar bëhet më i ndërlikuar dhe ndahet në tri klasa, që u përgjigjen tri llojeve të prirjeve njerëzore: prodhuesit, që plotësojnë nevojat ekonomike; ndihmësit, që kryejnë së bashku funksionet ushtarake, ekzekutive dhe policore; dhe filozofët-sundimtarë. Lufta nuk përjashtohet nga ky rend: shteti synon të jetë idealisht i drejtë, jo i përsosur në çdo aspekt. Sundimi i filozofëve përligjet me pretendimin se vetëm ata njohin Idenë e së Mirës, një realitet metafizik abstrakt dhe tejshqisor, njohja e të cilit mundëson veprimin për të mirën e së tërës. Zakonisht fëmijët do të kenë prirjet e prindërve dhe do t’i përkasin së njëjtës klasë; kur prirjet e tyre ndryshojnë, shteti duhet t’i vendosë në klasën përkatëse. Drejtësia shtetërore qëndron në kryerjen nga secili të funksionit për të cilin është i përshtatshëm nga natyra.

Këto tri klasa lidhen me tri pjesë të shpirtit njerëzor: pjesën arsyetuese, prej së cilës buron urtësia; pjesën shpirtërore luftarake ose zemërake, prej së cilës buron guximi; dhe pjesën dëshiruese, së cilës i takon të bindet. Edhe tek individi drejtësia qëndron në kryerjen nga secila pjesë të funksionit të vet. Përveç rasteve të rralla, harmonia e brendshme e individit të drejtë mund të zhvillohet plotësisht vetëm brenda harmonisë së shtetit idealisht të drejtë. Platoni e barazon këtë harmoni me shëndetin dhe lumturinë, si për individin, ashtu edhe për shtetin. Ai mbron edhe pohimin më të diskutueshëm se sundimi i urtësisë, në vend të sundimit tiranik të dëshirave, i bën të lirë si individin e drejtë, ashtu edhe shtetin e drejtë. Varësinë e ndërsjellë të tyre e ilustron përmes katër formave që i quan të degjeneruara: njeriu dhe shteti timokratik, oligarkik, demokratik e tiranik. Synimet e tyre përkatëse janë lavdia, pasuria, liria dhe një dëshirë e pakufizuar që bëhet fiksim.

Themeli i shtetit të drejtë është qeverisja e filozofëve-sundimtarë me mbështetjen e ndihmësve. Për këtë arsye, edukimi i këtyre dy klasave, të quajtura së bashku rojtarë, ka rëndësi vendimtare. Ai duhet t’i mësojë ndihmësit t’u binden sundimtarëve dhe sundimtarët të veprojnë për të mirën e shtetit në tërësi. Platoni e përshkruan këtë formim në hollësi dhe e paraqet si lidhjen që e mban shtetin të bashkuar. Deri në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare, rojtarët e ardhshëm marrin të njëjtin edukim në letërsi, muzikë dhe ushtrime fizike. Pasojnë dy vjet përgatitjeje ushtarake. Më pas, disa përzgjidhen për studime të mëtejshme në matematikë dhe filozofi, të ndjekura nga një periudhë përvoje praktike në administrim. Kur të përzgjedhurit arrijnë moshën pesëdhjetëvjeçare, drejtohen drejt njohjes së Idesë së të Mirës, e cila njëkohësisht e përligj dhe e bën të detyrueshëm marrjen e pushtetit prej tyre.

Dy klasave të rojtarëve Platoni u përcakton edhe një mënyrë jetese të rreptë, të mbështetur në bashkësinë e pasurisë, që gjithë kohën dhe besnikërinë t’ia kushtojnë shtetit. Ata nuk lejohen të zotërojnë pronë private ose para; nevojat e tyre materiale i përmbushin prodhuesit. Familja e veçantë duhet të shuhet dhe sundimtarët me ndihmësit të jetojnë në banesa të përbashkëta. Lindja e fëmijëve organizohet sipas një programi të kontrolluar riprodhimi; të porsalindurit ndahen nga nënat dhe rriten në institucione shtetërore. Askush nuk duhet të dijë cilët janë prindërit, vëllezërit, motrat apo fëmijët e vet. Platoni mendon se kështu secili do ta shohë tjetrin si të afërm të mundshëm dhe do të lidhet me të. Brenda këtyre klasave, gratë duhet të marrin të njëjtin edukim dhe të kryejnë të njëjtat detyra si burrat, përfshirë qeverisjen dhe pjesëmarrjen në luftë.

Idetë e «Republikës» mbi drejtësinë, harmoninë shoqërore, edukimin dhe lirinë kanë ushtruar ndikim të madh te mendimtarë aq të ndryshëm sa Rousseau, Hegel dhe John Stuart Mill. Ndikim kanë pasur edhe qëndrimet e saj mbi pronën, familjen dhe pozitën e grave. Por modeli ka shkaktuar kritika të forta. Përputhja e supozuar ndërmjet aftësive natyrore dhe ndarjeve klasore që kërkon shteti është kundërshtuar si e pambështetur. Duke i dhënë shtetit përparësi ndaj pjesëtarëve të tij dhe duke e lejuar të ndërhyjë në çdo sferë të jetës, Platoni është akuzuar për totalitarizëm. Pretendimi se vetëm filozofët-sundimtarë e dinë çfarë është më e mira për të tjerët është kritikuar si paternalist. Mungojnë gjithashtu kufizime ligjore të sjelljes së sundimtarëve. Krahasimi i prodhuesve me dëshirat pa arsye ngre pyetjen nëse ata mund të binden vullnetarisht apo duhen detyruar; formulimet e Platonit mbeten të dykuptimta. Edhe mjetet e bindjes janë problematike, sepse përfshijnë propagandë dhe censurë shumë të rreptë të arteve.

Te «Politikani», Platoni ndjek një qasje më pragmatike. Ai vazhdon ta quajë qeverisjen më të mirë atë të burrështetasit të vërtetë, të krahasuar me mjekun, që vepron sipas gjykimit të formuar profesionalisht dhe jo thjesht sipas ligjit formal. Megjithatë, pranon se në mungesë të një sundimtari të tillë sistemi i ligjeve është zgjidhja e dytë më e mirë. Ligjet janë tepër të përgjithshme dhe të ngurta, por së paku burojnë nga mendimi racional dhe bindja ndaj tyre ndihmon qëndrueshmërinë politike. Në këtë vepër shfaqet edhe një vëmendje më e madhe ndaj kohës, historisë dhe marrëdhënies së tyre me politikën. Arti i vërtetë i qeverisjes ndërthur cilësi të kundërta të natyrës njerëzore, gjë që kërkon kohë, njohje të rrethanave që ndryshojnë dhe aftësi për të zgjedhur çastin e përshtatshëm të veprimit.

Në veprën e fundit, «Ligjet», sundimi i ligjit paraqitet sërish si zgjidhja e dytë më e mirë pas sundimit të burrështetasit vërtet të urtë, me kusht që ligjet t’i shërbejnë bashkësisë në tërësi. Meqë një burrështetas i tillë nuk shfaqet, ligji bëhet sistemi i vetëm praktikisht i zbatueshëm. Ligjet e mira, domethënë të vërteta, shihen si shprehje të arsyes hyjnore dhe kanë për detyrë të krijojnë e të ushqejnë virtytet qytetare. Për shumicën, virtyti kryesor është vetëpërmbajtja që siguron bindjen; edukimi bazë organizohet kryesisht për ta zhvilluar atë. Si plotësim i pazakontë i edukimit, vetëpërmbajtja e të rinjve duhet të sprovohet edhe në gostitë me pije të organizuara nga shteti.

Shteti i «Ligjeve» mbetet skajshmërisht autoritar dhe ndikohet nga regjimet e rrepta të Spartës e të Kretës. Legjislacioni mbulon hollësitë më të vogla të jetës publike e private. Një numër i madh organesh zyrtare, me Këshillin e Natës në krye, kujdesen për zbatimin e tij; këtij këshilli i lejohet gjithashtu ta përshtatë herë pas here ligjin me rrethanat e ndryshuara. Besimi fetar, të cilit «Republika» i kushtonte pak vëmendje, tani konsiderohet vendimtar për bashkimin dhe qëndrueshmërinë e shtetit. Ateistët që nuk heqin dorë nga qëndrimet e tyre parashikohet të dënohen me vdekje. Në përgjithësi, individi vazhdon të shihet si pjesë e një tërësie pafundësisht më të rëndësishme.

Megjithatë, shteti i «Ligjeve» është më barazitar dhe, përveç çështjeve fetare, më i moderuar se ai i «Republikës». Zyrtarët përbëjnë një shtresë sunduese të përkohshme dhe përzgjidhen kryesisht me zgjedhje, të shoqëruara me shqyrtime të mëvonshme, ose nganjëherë me short nga trupi qytetar. Nuk ka më tri kasta të lidhura me tri natyra njerëzore të supozuara. Skllavëria, ndërkaq, pranohet qartazi, ndërsa qëndrimi i «Republikës» për këtë çështje mbetet më i paqartë. Të gjithë qytetarët, përfshirë gratë, marrin të njëjtin edukim bazë. Bashkësia e kufizuar e pronës që zbatohej për rojtarët braktiset: secili jeton në familjen e vet dhe zotëron një sasi të kufizuar prone private.

Për Platonin, edukimi në virtytet qytetare nuk është vetëm një mjet organizimi shoqëror për të siguruar qëndrueshmëri. Ai synon që individi ta dojë dhe të dëshirojë ta bëjë atë që është e vërtetë dhe e mirë. Jeta e mirë ka për të përmbajtje objektive dhe detyra kryesore e shtetit është t’ua mundësojë atë qytetarëve. Ai kërkon qëndrueshmërinë e regjimit të mirë, duke menduar se regjimet e këqija janë vetvetiu të paqëndrueshme. Prandaj, formimi i prirjeve të fëmijës te «Ligjet», sikurse te «Republika», nuk konceptohet si shtypje e arsyes, por si përgatitje e domosdoshme për të. Këtë e tregon kërkesa e re që çdo ligji t’i paraprijë një shpjegim i gjerë, i cili përpiqet t’i bindë në mënyrë racionale qytetarët për mirësinë e tij. Ligjet duhet të sundojnë, por bindja ndaj tyre, në rastin më të mirë, duhet të jetë e vullnetshme dhe e vetëdijshme.