Planifikimi, në përdorimin politik, është përpjekja për të arritur një qëllim përmes drejtimit të bashkërenduar nga një qendër vendimmarrëse. Qëllimi mund të jetë mirëqenia ekonomike, një model i caktuar i përdorimit të tokës ose organizimi i zhvillimit urban. Një pyetje themelore është nëse planifikimi ndryshon në mënyrë të prerë nga format e tjera të hartimit të politikave, apo nëse emërtimi i jep një status të veçantë veprimtarive që edhe politika e zakonshme i kryen.

Besimi në një dallim të qartë shpesh shoqërohet me bindjen se planifikimi është mënyrë më e mirë e vendimmarrjes. Në mesin e shekullit XX pati besim të gjerë te planifikimi ekonomik dhe urban. Arritjet e paraqitura të planeve pesëvjeçare sovjetike dhe efektiviteti i drejtimit të prodhimit e i shpërndarjes së burimeve në Britaninë e kohës së luftës krijuan përshtypjen se e ardhmja u përkiste planifikuesve. Edhe kryeministri konservator Harold Macmillan pohonte se fjala ishte bërë emocionalisht e ngarkuar, por se ai vetë e kishte pëlqyer gjithmonë.

Nga fillimi i viteve 1970 u përhap një gjykim më skeptik: format më të njohura të planifikimit ekonomik dhe urban nuk kishin arritur shumë nga synimet e tyre. Ringjallja e argumenteve për laissez-faire-in dhe zhvillimi i teorive të zgjedhjes publike i dhanë mbështetje teorike kësaj kritike. Këto teori vinin në dyshim aftësinë e planifikuesve realë për të pasur paanshmërinë, informacionin dhe horizontin afatgjatë që kërkon modeli ideal. Eseja e Aaron Wildavskyt «Nëse planifikimi është gjithçka, ndoshta nuk është asgjë», botuar më 1973 në revistën Policy Sciences, nxiti debat të gjerë dhe përpjekje për ta ripërkufizuar konceptin.

Ripërkufizimi dhe justifikimi shpesh ndërthuren. Planifikimi përshkruhet si racional, si gjithëpërfshirës në shqyrtimin e faktorëve, si bashkërendues i shumë pasojave dhe si i orientuar drejt një periudhe më të gjatë kohore. Me këto karakteristika të vendosura që në përkufizim, ai duket domosdoshmërisht më i mirë se alternativat. Por kritikët mund t'i lexojnë po të njëjtat karakteristika si kërkesë për një kontroll aq të gjerë, sa rrezikon lirinë individuale ose vendimmarrjen demokratike. Çështja është çfarë informacioni dhe pushteti duhen për ta kthyer planin në rezultat.

Shembulli më i qartë është arkitekti që e vizaton ndërtesën dhe më pas e realizon projektin. Në kushte të favorshme ai ka kontroll relativisht të madh mbi punën, materialet dhe procesin e ndërtimit. Planifikuesi i një ekonomie ose i një qyteti nuk mund t'i afrohet lehtë këtij kontrolli mbi shoqërinë. Megjithatë, nëse planifikimi do të dallohet nga përshtatjet e zakonshme, të pjesshme dhe të pasigurta të politikës, duhet të parashikojë të paktën një mekanizëm për të ndikuar në rezultatet e synuara.

Planifikuesit ekonomikë të frymëzuar nga Keynes-i kërkonin mekanizma të ndikimit mbi ekonominë, përfshirë politikat monetare dhe administrimin e kërkesës. Edhe monetaristët e trajtonin kontrollin e ofertës monetare si mjet drejtimi, ndonëse me një varg më të kufizuar objektivash. Dallimi ndërmjet shkollave nuk ishte, pra, thjesht prania ose mungesa e çdo synimi planifikues, por lloji i mekanizmit dhe shtrirja e kontrollit të pretenduar.

Një brez i hershëm planifikuesish urbanë besonte në determinizmin mjedisor: ideja se forma e hapësirës dhe projektimi i ndërtesave ndikojnë vendosmërisht në sjelljen shoqërore. Në këtë bazë mendonin se mund të krijonin bashkësi të caktuara duke projektuar mjedisin e tyre. Kushtet e luftës, sidomos në Britani, e forcuan besimin më të përgjithshëm te planifikimi, sepse lejuan kontroll shtetëror jashtëzakonisht të gjerë, me racionim të mallrave dhe drejtim të fuqisë punëtore. Suksesi në këto rrethana nuk provonte automatikisht se të njëjtat mekanizma do të funksiononin në kohë paqeje.

Kur mungojnë mekanizmat efektivë të kontrollit, veprimtaria e quajtur planifikim mund të vazhdojë, por merr role të tjera politike. Planifikuesit mund të bëhen ndërmjetës ose arbitra. Për shembull, në parqet kombëtare angleze, puna e tyre mund të jetë pajtimi i kërkesave kundërshtuese të fermerëve, turistëve, banorëve dhe mbrojtësve të natyrës. Planifikimi mund të shërbejë si hapësirë ku grupet konkurrojnë për ndikim mbi politikat; në raste të tjera, vetë planifikuesit janë vetëm një grup ndër disa rivalë për ndikim në një sistem më të gjerë.

Sir Patrick Abercrombie fliste për nevojën e një roli drejtues e mbizotërues të planifikuesit në politikë. Sipas një kuptimi të rreptë të planifikimit, nëse ky autoritet mungon, personat që quhen planifikues nuk kanë realisht fuqinë për të siguruar zbatimin e planit. Megjithatë, emërtimi vazhdon dhe ata mund të fajësohen për dështime që nuk i kanë pasur nën kontroll.

Për kritikët e dallimit të prerë, kufiri ndërmjet planifikimit dhe politikëbërjes së zakonshme mbetet i dyshimtë. Edhe përkrahësit e një dallimi të tillë duhet të marrin parasysh sa pak nga ajo që ndodh në shoqëri është rezultat i drejtpërdrejtë dhe i plotë i një plani. Vlerësimi i planifikimit kërkon për këtë arsye të dallohen synimi, autoriteti real, mekanizmat e zbatimit dhe pasojat që dalin nga ndërveprime të paparashikuara.