Mungesë ose kufizim i pjesëmarrjes së njerëzve në jetën shoqërore dhe në institucionet, burimet e mundësitë që e bëjnë atë pjesëmarrje reale. Koncepti thekson se disavantazhi është shumëpërmasor, vepron në disa nivele dhe ndryshon me kalimin e kohës. Përkufizimet ndryshojnë sipas pikëpamjeve ideologjike, por zakonisht kanë katër tipare të përbashkëta.

Së pari, përjashtimi lidhet me mungesën e pjesëmarrjes. Ka mosmarrëveshje se cilat fusha të pjesëmarrjes janë më të rëndësishme dhe nëse përgjegjësia për mungesën e saj qëndron te individi, institucionet apo marrëdhëniet shoqërore. Megjithatë, përjashtimi zakonisht shihet si çështje shkalle: njerëzit mund të jenë më shumë ose më pak të përfshirë dhe mund të marrin pjesë në një fushë, por të mbeten jashtë një tjetre. Ai vlerësohet në raport me shoqërinë konkrete dhe me mundësitë që konsiderohen të zakonshme në të.

Së dyti, përjashtimi është shumëpërmasor. Ai përfshin varfërinë e të ardhurave, por nuk shteron me të. Papunësia, mungesa e aftësive, izolimi dhe vetëvlerësimi i ulët mund të jenë forma ose përbërës të disavantazhit, edhe kur lidhja e tyre me të ardhurat e ulëta nuk është e drejtpërdrejtë. Së treti, ai është dinamik: shqyrtimi nuk duhet të kufizohet te gjendja e një personi në një çast, por duhet të ndjekë proceset që e çojnë drejt përjashtimit dhe rrugët që mundësojnë rikthimin në jetën e zakonshme shoqërore. Së katërti, është shumënivelësh: përjashtimin e përjetojnë individët, por shkaqet mund të veprojnë në nivelin individual, të familjes, të bashkësisë dhe të institucioneve.

Përdorimi politik i termit zakonisht lidhet me Francën e viteve 1970. Fillimisht ai përshkruante gjendjen e njerëzve që mbeteshin jashtë rrjetit të mbrojtjes shoqërore, si persona me aftësi të kufizuara, prindër të vetëm dhe të papunë pa sigurim. Përkeqësimi i problemeve në lagjet periferike të qyteteve të mëdha e zgjeroi kuptimin për të përfshirë të rinjtë e shkëputur nga institucionet dhe personat e izoluar. Koncepti pati jehonë të veçantë në vendet me traditë republikane, ku kohezioni shoqëror shihet si kusht për ruajtjen e marrëveshjes themelore që e mban të bashkuar shoqërinë.

Terminologjia u përfshi në debatet e Bashkësive Europiane dhe më pas të Bashkimit Europian në fund të viteve 1980 dhe në fillim të viteve 1990. Në këtë periudhë, disa qeveri të djathta, përfshirë qeverinë e Margaret Thatcher-it, kundërshtonin pranimin e varfërisë së brendshme në kuptimin relativ të përdorur nga kritikët e tyre. Ndërkohë, komentuesit e majtë shqetësoheshin për polarizimin shoqëror të lidhur me rritjen e shpejtë të pabarazisë së të ardhurave. Termi përjashtim shoqëror ishte mjaft i gjerë për të lejuar diskutim ndërmjet këtyre këndvështrimeve dhe për të vazhduar debatin europian mbi politikën sociale.

Nga mesi i viteve 1990, politikanët laburistë britanikë e përdornin rregullisht këtë koncept. Pas zgjedhjeve të përgjithshme të vitit 1997 u krijua Njësia e Përjashtimit Shoqëror. Ajo e përshkroi problemin si ndërthurje të disavantazheve të lidhura mes tyre: papunësisë, aftësive të pamjaftueshme, të ardhurave të ulëta, banimit të papërshtatshëm, mjediseve me kriminalitet të lartë, shëndetit të dobët dhe prishjes së marrëdhënieve familjare. Kjo qasje vazhdonte traditën britanike të studimit të privimeve të shumëfishta dhe e trajtonte si individin, ashtu edhe zonën ku ai jeton.

Analiza dinamike e varfërisë i jep rëndësi kohëzgjatjes dhe përsëritjes së periudhave të privimit. Kalimi nga të ardhurat te privimet e shumëfishta e zgjeron numrin e treguesve, ndërsa kalimi nga analiza statike te ajo dinamike shton përmasën kohore. Një matje në një moment të vetëm nuk dallon mes dikujt që është përkohësisht i varfër, dikujt që kalon vazhdimisht nga puna te përfitimet sociale dhe anasjelltas, me periudha varfërie e gjendjeje relativisht më të mirë, dhe dikujt që jeton në varfëri afatgjatë. Shembull i grupit të fundit janë pensionistët me të ardhura nën nivelin e ndihmës sociale. Ndjekja në kohë ndihmon të kuptohen si proceset që prodhojnë varfërinë, ashtu edhe kushtet që mundësojnë daljen prej saj.

Në nivel ndërkombëtar, Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim ka luajtur rol të rëndësishëm në përshtatjen e konceptit për vendet e zhvilluara dhe ato në zhvillim. Studimet krahasuese mbështetën një qasje të përqendruar te të drejtat. Në këtë qasje, përjashtimi nënkupton mungesën e qasjes në institucionet e shoqërisë, përfshirë sistemin juridik dhe politik, si dhe mungesën e nivelit bazë të arsimit, shëndetit dhe mirëqenies ekonomike që nevojitet për t'i përdorur realisht këto institucione. Të drejtat formale, pra, nuk mjaftojnë kur mungojnë kushtet praktike për ushtrimin e tyre.