Përgënjeshtrueshmëri

Mundësia që një pohim ose teori të përballet me prova të cilat, nëse dalin të tilla, do ta rrëzonin. Në filozofinë e Karl Popper-it (1902–1994), përgënjeshtrueshmëria është kriter themelor për dallimin e teorive empirike shkencore nga pohimet që mbrohen ndaj çdo kundërshembulli të mundshëm. Një teori e përgënjeshtrueshme nuk është domosdoshmërisht e rreme; ajo formulon pretendime që mund t'i nënshtrohen një prove reale.

Sidomos në Hamendje dhe përgënjeshtrime (1963), Popper-i argumentoi se vrojtime të shumta që përputhen me një ligj universal nuk e provojnë përfundimisht atë, ndërsa një kundërshembull i vlefshëm mund ta rrëzojë. Kjo lidhet me problemin e induksionit, të formuluar nga David Hume-i: kalimi nga raste të vrojtuara te një përfundim universal nuk garantohet vetëm nga numri i rasteve. Pohimi «Të gjitha mjellmat janë të bardha» mund të merret ose si pjesë e përkufizimit të fjalës mjellmë, ose si përgjithësim empirik për një grup zogjsh. Kur kolonët europianë panë mjellmat e zeza të Australisë Perëndimore, mund të kishin mbrojtur pohimin e parë duke mohuar se këta zogj ishin mjellma. Por, kur mjellmat e zeza pranohen në të njëjtën kategori, pohimi universal për ngjyrën është i përgënjeshtrueshëm dhe i përgënjeshtruar. Shembulli tregon edhe rolin e përkufizimeve gjuhësore; sipas formulimit të Hobbes-it, e vërteta dhe e rrema u përkasin pohimeve, jo sendeve në vetvete. Klasifikimi biologjik, megjithatë, nuk është vetëm zgjedhje arbitrare e fjalëve.

Shkencëtari që ndjek Popper-in duhet të formulojë hipoteza që i konsideron të besueshme, por në mënyrë të tillë që të mund të kontrollohen e të kundërshtohen. Kjo qasje ka ushtruar ndikim të madh në shkencën politike empirike. Testimi statistikor mund të shërbejë për këtë qëllim, por jo çdo përdorim i statistikës është domosdoshmërisht poperian. Në testimin e hipotezës zero përdoret shpesh pragu 5 për qind: një vlerë p më e vogël se 0,05 tregon se të dhëna të paktën aq të skajshme sa ato të vrojtuara do të kishin probabilitet të ulët, nëse hipoteza zero dhe supozimet e modelit do të vlenin. Ajo nuk është probabiliteti që hipoteza të jetë e vërtetë dhe as probabiliteti që rezultati të jetë shkaktuar thjesht nga rastësia. Refuzimi statistikor gjithashtu nuk përbën provë absolute të një teorie alternative.

Kundërshtarët vërejnë se disa aspekte të jetës politike mund të mos jenë drejtpërdrejt të vrojtueshme ose lehtësisht të përgënjeshtrueshme, por gjithsesi të meritojnë studim. Këtu hyjnë, për shembull, pretendimet për vetëdijen e rreme dhe për pushtetin e fshehur në një bashkësi, i cili mund të ndikojë edhe duke penguar që çështje të caktuara të dalin në debat publik.

Një kritikë tjetër është se shkencëtarët nuk veprojnë gjithmonë sipas modelit të përgënjeshtrimit, edhe kur i paraqesin rezultatet në atë formë. Thomas Kuhn-i, në Struktura e revolucioneve shkencore (1962), theksoi rolin e paradigmave dhe faktin se kundërshembujt nuk çojnë automatikisht në braktisjen e një teorie. Mbrojtësit e Popper-it përgjigjen se përshkrimi historik i praktikës shkencore nuk e rrëzon vetvetiu vlerën normative të testimit kritik. Sipas një vlerësimi kritik të ndikimit të Kuhn-it, përshkrimi i tij historik nuk e ndryshoi në të njëjtën masë mënyrën praktike të paraqitjes dhe diskutimit të rezultateve. Ndikimi i tij mbi kuptimin e shkencës ka qenë i madh, por formulimi dhe kontrolli i hipotezave vazhdojnë të jenë mënyra të rëndësishme të argumentimit shkencor.

Select the fields to be shown. Others will be hidden. Drag and drop to rearrange the order.
  • Image
  • SKU
  • Rating
  • Price
  • Stock
  • Availability
  • Add to cart
  • Description
  • Content
  • Weight
  • Dimensions
  • Additional information
Click outside to hide the comparison bar
Compare