Parti politike që e lidh programin e vet me komunizmin dhe, në traditën leniniste, organizohet si pararojë e disiplinuar e revolucionit dhe e klasës punëtore. Kuptimi i saj historik nuk përputhet plotësisht me përdorimin e hershëm të emërtimit. Megjithëse titullohej «Manifesti i Partisë Komuniste», vepra e Marx-it dhe Engels-it pohonte se komunistët nuk formonin një parti të veçantë në kundërshtim me partitë e tjera punëtore. Roli i tyre ishte të tregonin se synimet e klasës punëtore kërkonin përmbysjen e kushteve ekzistuese të rendit shoqëror.

Deri në shpërbërjen e Internacionales së Dytë socialiste më 1914, marksistët vepronin zakonisht brenda partive socialdemokrate. Partia Socialdemokrate e Punës e Rusisë ishte ndarë që më 1903 në fraksionin bolshevik, më radikal, dhe atë menshevik, më të moderuar. Emrat e tyre lidhen përkatësisht me shumicën dhe pakicën në ndarjen fillestare partiake. Në veprën «Ç'të bëjmë?», të vitit 1902, Lenini zhvilloi teorinë e një partie të tipit të ri: vetëm një organizatë shumë e centralizuar dhe e disiplinuar revolucionarësh profesionistë, që vepron si pararojë e proletariatit, mund ta përmbyste autokracinë.

Pas fitores bolshevike në Revolucionin e Tetorit të vitit 1917, modeli leninist i centralizmit demokratik u bë model organizimi për partitë komuniste në shumë vende. Në parim ai bashkonte diskutimin brenda partisë me detyrimin për të zbatuar vendimet e marra; në praktikën e shumë partive, kontrolli i drejtimit qendror mori peshë vendimtare.

Partitë komuniste jashtë Bashkimit Sovjetik patën rrugë të ndryshme. Në periudhën ndërmjet dy luftërave botërore, partia gjermane ishte një nga më të fuqishmet në Evropë, por u shtyp nga nazizmi. Në Azi, komunistët arritën të merrnin pushtetin përmes luftërave dhe organizimit të tyre, veçanërisht në Kinë më 1949 dhe në të gjithë Vietnamin pas tërheqjes së Shteteve të Bashkuara dhe përfundimit të luftës. Në Evropën Lindore pas vitit 1945, me përjashtimin kryesor të Jugosllavisë, mbështetja sovjetike ishte vendimtare për marrjen dhe ruajtjen e pushtetit.

Në Evropën Perëndimore, sidomos në Itali dhe në Francë, partitë komuniste me anëtarësi masive ushtronin ndikim të konsiderueshëm, siç ndodhte edhe në disa vende të Amerikës Latine, veçanërisht në Kili. Ndryshe nga partitë komuniste sunduese në Lindje, ato nuk vendosën një pushtet komunist njëpartiak. Kjo nuk përjashtonte pjesëmarrjen e tyre në koalicione qeveritare në periudha të caktuara.

Rënia e komunizmit në Bashkimin Sovjetik dhe në Evropën Lindore u shkaktoi këtyre partive një goditje të rëndë organizative dhe ideologjike. Megjithatë, disa parti pasuese, të riformuluara ose të riemërtuara, arritën suksese të rëndësishme zgjedhore në vende si Polonia, Lituania, Italia dhe vetë Rusia. Prandaj shpërbërja e regjimeve komuniste nuk nënkuptoi zhdukjen e të gjitha organizatave dhe traditave politike që rridhnin prej tyre.